Eibartik

Natasha
Almandoz eta Trueba
Farmazia Beltza, 2022

Julen Gabiriaren eta Txerrenen arteko mezu-truke honek bideratu ninduen komiki honetara, eta Gorka Bereziartuaren iruzkin honetara heldu naiz gaur, atzo gauean zirt-zart irentsi ondoren. Eta bai, guztiz ados: erabat gomendagarria da Natasha. 

Kontakizun gordina eta pertsonaia sendoak, gidoi bikaina eta hizkera ondo aukeratua, grafismo aparta, tarteka goxoa eta tarteka bortitza... zer gehiago eska dakioke komiki bati?

Gertaera tragiko zehatz batetik abiatzen den arren (neska gazte baten irudi intimoak dituen bideo bat sare sozialetan zabaltzen dute bere baimenik gabe), oro har matxismoa, gizartearen ekidistantzia eta biktima kulpabilizatzeko saiakerak dira gaiak. Baita zulotik irteteko ahalegina ere, nahiz eta bidean tarteka urrats bat aurrera eta bestea atzera eman behar. 

Melodramatik eta morbotik ihes egiten duen kontakizuna, baina sakoneko karga handikoa. Eta amaiera ireki baina itxaropentsu batekin: harreman toxikoak moztu eta aurrera begiratzeko deia.

Gomendagarria oso.

Hemen egileei egindako elkarrizketa, Orain.eus-en; eta Gorka Bereziartuak ctxt webgunerako egindako beste elkarrizketa hau, gaztelaniaz.

...................

*Proba bat ere egin dut, adimen artifizialarekin sortu dut behekoa, nahiz eta pista nagusiak nik eman dizkiodan; ikusi nahi dut ea testuak nola funtzionatzen duen denborarekin.

"Natasha", Almandoz eta Trueba (2022)

Koldo Almandozek eta Aritz Truebak 2022an plazaratutako Natasha lanak gaur egungo gizartearen ispilu deformatu eta gordina eskaintzen digu. Gazte baten eguneroko kontakizunaren azpian karga sakoneko gertakizuna aurkituko dugu: intimitatearen urraketa eta horrek eragiten duen zauri emozional sendaezina. 

Almandozek asmatu egiten du tonuarekin; ez du biktima noraezean dabilen pertsonaia gisa aurkezten, baizik eta gizartearen hipokrisiaren eta inguruaren setioaren aurrean bere lekua aurkitu nahi duen emakume gisa, gertaera baten ondorio latzak kudeatu behar dituen bitartean.

Gidoiaren indarra biktimaren ikuspuntu hurbilean dago. Ez da soilik delitu baten kontakizuna, baizik eta delitu horrek nola kutsatzen dituen harreman profesionalak, sozialak eta afektiboak. Egileek trebetasunez saihesten dute melodrama merkea, baina ez diote muzin egiten egiari: sare sozialetako irudi pribatuen zabalpena ez da akats digital bat, mendeetako matxismoaren eta kontrol sozialaren bertsio teknologikoa baizik. Testuak erakusten du nola "ekidistantzia faltsuak" —erasotzailea eta biktima maila berean jartzen dituen jarrera horrek— are gehiago sakontzen duen biktimaren isolamendua.

Alde grafikoan, Aritz Truebaren lana bikaina eta narrazioaren zerbitzura dagoen indar-erakustaldia da. Zuri-beltzaren erabilera modernoak, gris-trama neurtuekin konbinatuta, giro zapaltzailea eta, aldi berean, bizia sortzen du. Pertsonaien adierazkortasuna, bereziki Natasharen begiradetan eta keinuetan, funtsezkoa da irakurleak haren barne-borroka uler dezan. Truebak orrialdearen arkitektura librea erabiltzen du, momentu bakoitzari behar duen arnasa emanez: musika emanaldietako trazu amorratuetatik hasi eta isiltasun hutsak pisu handia duten binetetaraino.

Amaieran, Natasha-k ez du soluzio magikorik ematen, eta horixe da haren bertuterik handiena. Final irekiak, baina zentzuz beteak, aurrera egiteko beharrezkoa den haustura iradokitzen du. Bizitzaren gordintasunaren aurrean, nork bere burua berrasmatzeko eta harreman toxikoak atzean uzteko hautu kontzientea agertzen da.

Lan ausarta da, beharrezkoa, gure garaiko gatazka moral eta teknologikoen muinera doana, eta euskal komikigintzaren heldutasunaren erakusgarri bikaina.

"Esa cosa con plumas", Noah Stryker (Capitán Swing, 2025)

Kosta egin zaigu konturatu eta ulertzea, baina gero eta nabarmenagoa da hegaztiak ugaztunak bezain argiak (edo gehiago) direla, euren gaitasunak desberdinak diren arren. Stryckerrek polito kontatzen ditu hegaztien munduan duela gutxira arte guretzat ezkutuan zeuden zenbait ezaugari.

Izenburua Emily Dickinsonen poema batetik hartua da; itxaropenarekin parekatzen dituen txorien metafora.

Hope is the thing with feathers
That perches in the soul

Aukeran, beharbada, gehiago gustatu zitzaidan 'The genius of birds' (J. Ackerman) liburua. Stryckerrek etengabe alderatzen ditu hegaztien gaitasun "berezi" horiek gizakion antzekoekin. Ikuspegi antropozentriko hori traba txikia izan da tarteka liburua irakurtzen ari nintzen bitartean. Ackermanek justu kontrakoa egiten baitu, hegaztien berezitasun hori jarri erdigunean eta gaitasun horiek ulertzeko gizakiok dugun muga azpimarratu.

Baina eske Ackermanena oso ona da! ;) ...baina tira, Stryckerrena ere interesgarria da, eta kontuan izan behar da 27 urte eskasekin idatzi zuela.

Noah Strycker (1986) ornitologo, idazle eta argazkilari estatubatuar ospetsua da. 2015. urtean egin zen txorizale gehienon artean ezagun, urte guztia hegaztiak ikusten igaro baitzuen ('Big Year' edo Urte Handia esaten dena): zazpi kontinenteak zeharkatu zituen eta, 41 herrialde bisitatu ostean, 6.042 hegazti espezie ezberdin ikustea lortu zuen, munduko errekorra ezarriz (munduan 11.000 txori-espezie inguru daude). Bere dibulgazio-lanak ere ezagunak dira, hemen aipatu dudan 'The Thing with Feathers' hau ez ezik, baita 'Birding Without Borders' arrakastatsua ere (bere Urte Handiaren laburpena da). Horrez gain, pinguinoen ikerketan aditua da eta espedizioak gidatzen ditu Antartikan eta Artikoko eskualdeetan.

.....................

"Los sentidos de las aves", Tom Birckhead (Capitan Swing, 2012)

Tim Birkheaden "Bird Sense: What It's Like to Be a Bird" (2012) saiakera zientifikoak hegaztien mundu sentsoriala aztertzen du, biologia eta historia naturala uztartuz. Gaztelaniazko edizioa irakurri dut nik, "Los sentidos de la aves".

Tim Birkhead (1950) ornitologiaren dibulgatzaile handienetako bat da, Sheffield-eko Unibertsitateko irakasle emeritua eta Royal Society-ko kidea. Bere ibilbidean, zientziaren zorroztasuna eta kontakizunaren xarma uztartu ditu, hegaztien portaera eta, batez ere, beraien ugalketa-estrategiak aztertuz. Ikerlari gisa, bizitza osoa eskaini die Galesko Skomer uharteko pottorroen segimenduari. Baina Birkhead ez da soilik ikerlaria, dibulgazio zientifikoan eta kontserbazioan ere nabarmendu baita azkenaldian. Bird Sense edo The Most Perfect Thing bezalako lanekin, txorien mundu sentsorial konplexua helarazi dio publiko zabalari.

Lehenengo liburu hori irakurri dut azkenaldian, gustura irakurri ere. Zorroztasun eta sakontasun zientifikoa oso modu ulergarrian kontatzeko gaitasuna dauka Birkheadek eta dibulgazio lan bikaina egin du. Azpimarragarriena, nire ustez, zera da, Birkheaden gaitasuna gizakiaren mugetatik haratago joateko. Hau da, hegaztiek mundua nola ikusten, entzuten, ukitzen eta usaintzen duten azaltzen du, gizakion hain ezberdinak diren hegaztien zentzumenak bikain azalduz eta guretzat ikusezinak diren dimentsioak deskribatuz. 

Gainera, liburuak duela gutxira arte sinesten genituen mitoak ere hausten ditu. Besteak beste, hegaztien usaimen faltari edo magnetismoaren bidezko orientazioari buruzko sinesmen okerrak argitzen ditu, azken urteotako ikerketen emaitzak plazaratuta.

Zenbait pasartetan, anatomiaren edo neurobiologiaren azalpenak trinkoegiak suerta daitezke gaiari buruzko aldez aurreko ezagutzarik ez duen irakurlearentzat. Eta, tarteka, hegaztiak "sentitzen" duena deskribatzean, batzuetan gizakion emozioetara gehiegi gerturatzeko joera ere egon liteke, baina esango nuke egilea ohartzen dela eta antropozentrismo hori "orekatzen" saiatzen dela.

Oro har, hegaztien mundura gerturatzeko eta hegaztien zentzumenak ezagutzeko liburu aproposa da Tim Birkheaden "Bird Sense: What It's Like to Be a Bird" (2012) saiakera zientifikoa.

Baina, hala ere, gorago aipatu bezala, kasu honetan ere Ackermanen "The genius of birds" lanarekin geratzen naiz ;))

Filma aspaldi ikusi nuen eta gogoratzen dut asko gustatu zitzaidala bere garaian, baina liburua irakurri gabe neukan eta duela aste batzuk ekin nion Espainiako eleberrigintza modernoan mugarri izan zen lana irakurtzeari.

Izan ere, Camilo José Celaren "La colmena" eleberria Espainiako gerraosteko narratibaren mugarri nagusietatiko bat da, batez ere bere berrikuntza teknikoagatik eta ausardia estilistikoagatik. Obraren egitura bitxia ere azpimarragarria da, puzle eran osatutako eleberri kolektiboa baita, protagonista barik, 1943ko hiru egunetan zehar Madrilgo kale-tabernetan gurutzatzen diren 300 pertsonaia baino gehiagoren ibilerak kontatuz.

Pertsonaien bidez (edo, hobeto esanda, euren ibileren eta elkarren arteko harremanen bidez) garaiko gizartearen erradiografia zehatz eta gupidagabea egitea lortu zuen, literatura espainiarra modernitatera bultzatuz.

Cela maisua da giro itogarri hori marrazten eta errealismo gordin hori islatzen, elkarrizketa bizi eta naturalen bidez gizartearen miseria, gosea eta etsipena bikain marraztuz. Garai ilun baten lekukotza sozial indartsuenetakoa da, hartara, "La colmena". 

Egia da tarteka-marteka astun samarra ere badela, alperrikako hitz-jarioa ere badela pasarte gutxi batzuetan, eta 300 pertsonaien artean dauden loturak buruan izatea batzuetan zorabiagarria dela, baina oro har liburu ederra dela esango nuke.

Filma berriz ikusteko gogoa ere sartu zait. 1982an Mario Camusek zuzendu zuen, garaiko aktore nagusiek osatzen duten casting amaigabearekin: Victoria Abril, Ana Belén, José Luis López Vázquez, Concha Velasco, Francisco Rabal, José Sacristán, Charo López, Agustín González, Imanol Arias, José Sazatornil "Saza", Fiorella Faltoyano, Luis Escobar, Mary Carrillo, Emilio Gutiérrez Caba, eta abar, eta abar.

* Liburu honetan ikasi nuen 'Tupí' hitzaren jatorria eta handik harilkatu Eibarko Tupi-azpi tabernaren historia.

Euskal Herri inguruko hegaztietara ohituta, txori-urte berezia izan da amaitu berri den hau, lehenengoz Afrika aldean ibili naizelako txoritan. Negu amaieran Marokon izan ginen oporretan eta udazkenean Fuerteventuran pasa genituen egun gutxi batzuk. Horri esker, sekula ikusi barik nituen makinatxo bat espezie (eta genero) behatu ahal izan ditut azken 12 hilabeteetan. 

Maroko hegoaldera egindako bidaiak adibidez, aukera paregabea eman zigun turismo lasaia eta txori-behaketa aberatsa egiteko. Turismo gutxiko eta tenperatura oso atsegineko sasoian, gainera, hegaztiak behatzeko aukera ere ziurtatuta zegoenean. Hantxe aurkitu genituen, beste dozenaka espezierekin batera, niretzat estreinako izan ziren gailupa hegalgorri afrikarra (Rhodopechys sanguineus), buztanzuri magrebtarra (Oenanthe halophila), txinbo sahararra (Curruca deserti), bulbul arrunta (Pycnonotus barbatus), ganga tandoduna (Pterocles senagallus), zata egiptoarra (Caprimulgus aegyptius), hego-belatza (Falco biarmicus), basamortuko erroia (Corvus ruficollis), txoriandre mokolodia (Ramphocoris clotbey), kalapitari arrea (Argya fulva)... eta horrela 33 estreinako espezieren zerrenda osatu arte. 

Gailupa hegalgorri afrikarra (Rhodopechys sanguineus), Atlas mendietan.

Txinbo sahararra (Curruca deserti), Merzougako dunetan, Marokon.

Udazkenean Fuerteventurara egindako bidaia laburragoa izan zen, baina honek ere oso-oso une ederrak ekarri zizkigun, eta lehenago sekula ikusi barik nituen 5 espezie behatzeko aukera ere bai: sorbeltz kolorebakarra (Apus unicolor), bulbul ipurgorria (Pycnonotus cafer), pitxartxar kanariarra (Saxicola dacotiae), kanarioa (Serinus canaria) eta, ikusgarriena, hubara basoilo afrikarra (Chlamydotis undulata).

Hubara basoilo afrikarra (Chlamydotis undulata), Fuerteventurara egindako bidaiaren aitzakia nagusia. 200 ale inguru besterik ez dira geratzen uhartean, janari faltari eta habitat galerari aurre egin ezinda. Hala ere, behatzeko erraz samarrak dira eta ikusgarria da paraje basati berezi hartan basoilo handi hauek ikusi ahal izatea.

Pixartxar kanariarra (Saxicola dacotiae), Fuerteventurako sakanetako bizilaguna. Hemengo pitxartxarraren lehengusua, endemikoa da uhartean eta oraindik ere nahiko ugaria.

Euskal Herriari dagokionez, 3 espezie nabarmenduko nituzke beste guztien gainetik. Horietako bi hizpide izan ditut blog honetan, Txingudi inguruan negua igarotzen ari den beltxarga oihularia (C. cygnus) eta Gorramendi inguruan ikusi genuen txirri lepokoduna (Eudromias morinellus), sekulako ezustekoa eta denbora luzez ahaztuko ez zaigun behaketa. Eta horri gehitu beharko nioke Lekeitiotik irtenda Kantauri itsasoan ikusi genuen Desertaseko braiaren (Pterodroma deserta) eguna, joan zen azaroaren 16koa. Gure kostaldean sekula hain ondo behatu eta erabat ziur identifikatu ahal izan den lehenengo alea izan zen Pterodroma brai honena. 

Beltxarga oihularia, Txingudin. Europa iparraldeko espeziea, ezohikoa Euskal Herrian. 2025eko udazkenean bi ale heldu ziren Plaiaundira. Bietako bat handik gutxira hil zen, baina besteak bertan jarraitzen du negua igarotzen.  

Txirri lepokoduna (Eudromias morinellus) Gorramendin, abuztuaren 23an. Tundrako bisitari bakana; ale gutxi batzuk ikusi ahal izaten dira tarteka Euskal Herrian, migrazioan hegoalderantz doazela. Garai beretsuan beste 2 ale ere ikusi ziren Urkiolan.

Hara ba! Txori-urte oparoa 2025 amaitu berria! Hemen azpian lagako dut laburpena, aurreko urteetan legez (2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023 eta 2024). Datu guztiak eBird aplikazioaren bidez jaso eta gordeak; euskaraz duzue eBird, gainera, ez ahaztu!

Laburpen orokorra:

• Guztira, urtean zehar: 282 espezie.
• Estreinakoak: 51 espezie.
• Euskal Herrian: 199 sp.
• Gipuzkoan: 135 sp.
• Araban: 102 sp.
• Nafarroa Garaian: 98 sp.
• Bizkaian: 88 sp.
• Ipar Euskal Herrian: 51 sp.

Buztanzuri magrebtarra (Oenanthe halophila) 

Hegatxabal adarduna (Eremophila alpestris)

Zata egiptoarrak (Caprimulgus aegyptius)

eBirdek berak laburpen-txosten eta grafika batzuk bidaltzen dizkigu erabiltzaileoi urte amaieran. Hortxe 2025eko nire txoriketa zenbakitan. Pare bat zenbaki harrigarri ere bai, 138 egunetan igo dut behaketaren bat eta 218 ordu igaro ditut txoritan. Guztira 27.625 txori zenbatzeko astia ere izan dut.

Datu hau ez dut aurreko urteetan ikusi, eta gustatu zait. Ea igotako zerrenden artean zenbatek jarraitzen dituzten eBirdek emandako praktika onen jarraibideak. Nik igotako 249 zerrenden artean 153 izan dira. Badut, bada, 2026erako erronka, proportzio hori hobetzea! ;)

eBird-ek orokorrean izan dituen zenbakiak ere laburbildu dituzten grafiko horretan. Zenbakiak ikaragarriak dira: 425.000 txorizaleren datuak, 23 milioi behaketa-zerrenda, 300 milioi txoriren datuak, 16 milioi argazki, 600.000 grabazio-ordu... 

eBird sortu zenetik 24.000 milioi behaketa igo ditugu mundu osoko txorizaleon artean eBird.org plataformara! Eta ekarpenak gero eta handiagoak dira, urtero gero eta gehiago. 

Gogoratu, eBird euskaraz ere badago! ;)

Egitasmoaren helburua eta edukiak

Duela aste batzuk aurkeztu zuten Goikolau elkarteak eta CodeSyntaxek https://ondarea-berriatua.eus/ webgune berria. Helburu nagusia herriko ondarea eta historia modu digitalean eskaintzea da, urteetan pilatutako ezagutza eta materiala herritar eta interesa duen edozeinen eskura jartzea. Garai batean sutondoan egiten zen jakintzaren transmisioari internet bidez jarraipena eman nahi dio egitasmo honek.

Berriatuko ondarearen inguruko webgune berrian hainbat kategoriatan antolatutako edukiak aurki daitezke: ondare eraikia eta naturala, ahozko memoria eta historia, mapak eta argazki historikoak, eta herritarren ekarpenak. Lan ikaragarria Goikolau elkarteak hainbat urtez egin duena eta atari eredugarria, egitura eta eduki aldetik, inguruko herri eta elkarteentzat. Zorionak lan eder honengatik! 

Goikolau Kultur Elkartearen lana

Egitasmoak hiru oinarri izan ditu. Lehenik, Goikolau Kultur Elkarteak jasotako materiala aztertu eta artxibo antolatu bat bezala eraiki zuen. Bigarrenik, Nere Erkiaga dokumentazio aholkulariaren laguntzarekin, datu-base baten egitura eta funtzionamendua diseinatu zuten (Laratza datu-basea). Azkenik, CodeSyntax enpresak garapen teknologikoa gauzatu du, Django framework-a erabiliz.

2012an sortutako elkarteak herri ondarea jaso, ikertu eta ezagutarazteko xedea du. Haien iritziz, "komunitaterik gabe, ondarerik ez litzateke egongo" eta ondarea "herritarren sareak eraikitzeko tresna" da. Urteotan hitzaldiak, erakusketak, elkarrizketak, dokumentalak eta herritarren jaiak bultzatu ditu. Informazioa zabal irakurri daiteke Berrian atera zuten albiste honetan.

Etorkizunera begira

Tresna bizia da Ondarea-Berriatua.eus atari berria; etengabe eraikitzen jarraituko duena. Goikolau Kultur Elkarteak fitxetan dagoen informazioa osatu eta aberasten jarraituko du, herritarren elkargunea sortuz, bakoitzak bere ezagutza partekatu eta bestena jaso dezan. Udalarekin lortutako hitzarmenari esker, udalak bildutako ondareari buruzko informazioa eta dokumentazioa ere jasoko dute plataforman.

Berriatuko ondarearen inguruko informazio guztia Ondarea-berriatua.eus helbidean.

Beltxarga arruntak (Cygnus olor) ezagunak dira denontzat, besteak beste gure hiriburuetako parke eta lorategietan ere ikus ditzakegula aske, gizakiak askatuta. Bestelakoa da, ostera, egunotan Txingudiko Plaiaundin ikusi dezakegun beltxarga espeziea: beltxarga oihularia (C. cygnus).

Eurasia iparraldean kumatzen den hegaztia da, Groenlandia eta Islandian hasi eta Siberiaraino. Neguan hegorantz egiten du, Kaspiora, Itsaso Beltzera, Mediterraneoko eremu zehatz batzuetara... eta, Europa mendebaldeari dagokionez, Norvegia eta Herbereen arteko kostaldera. 

Ale gehienek nekez egiten dute hegorago, baina urtero ikusten da bikoteren bat edo beste Kantauri itsasoko lurraldeetan, batez ere Galizian. Euskal Herrian, aldiz, nahiko ezohikoa da. 2012ko maiatzean ale bat izan genuen Pitillasko urtegian (Nafarroa Garaia); 2022ko azaro-abenduan bikote bat Gixunen (Lapurdi); eta 2023ko abenduan beste ale bakarti bat Urdaibain (Bizkaia). 

Oraingo honetan Gipuzkoako Txingudira heldu ziren 2 ale urriaren 27an (Josetxo Esparciak aurkitu zituen). Euretako bat, zoritxarrez, handik gutxira hil zen, baina besteak Txingudin jarraitzen du.

Asteburuan ikusi ahal izan dugu, euripean, ur gezako aintziran elikatzen. Ustez, behintzat, itxura onarekin. Espezie honen ohiturak ezagututa, ez litzateke arraroa zenbait egunez gure artean jarraitzea. 

Animalia ederra, adiera guztietan. Arrek 1,65 m altuera har dezakete, 11-12 kiloko pixua eta 2 metrotik gorako hego-zabalera. Zuri-zuriak dira eta mokoaren oinarria hori-horia da, punta beltzarekin.

Beltxarga oihularia (Cygnus cygnus)

Aspaldi Maroko bisitatzeko gogoz, aurten izan dugu aukera herrialde eder horretako hegoaldera bidaiatzeko. Turismo kulturalaz gain, turismo ornitologikoa egiteko ere aprobetxatu dugu (Ainhoaren pazientziari esker ;).

Izugarri gustatu zitzaigun ikusitako guztia. Bilbotik Marrakexera hartu genuen hegaldia eta hiri zalapartatsu eta zoro horretan pare bat egun egin ondoren, hegoalderantz jo genuen, lekurik ezagunenetara, besteak beste Essauirara, Atlasera, Ouarzazate ingurura, Ait-Ben-Haddour herrixkara, Todghara, Merzougako basamortura, Erg Chebbiko dunetara..., bidean hegaztiak behatzeko oso toki aproposak diren beste paraje ezezagunago batzuetan geratuta, esate baterako, Oukaimeden eski-estazioan, Boumalne Dadesen, Tagdilt basamortuan eta Draa Tafilalet bailaran. Marrakexeko eromenaren ostean, natura neurrigabea eta bake ikaragarria hegoalderagoko ordokietan.

Gozada bat aukera hori izatea, 10 egunez turismo lasaia eta txori-behaketa aberatsa egiteko aukera. Turismo gutxiko eta tenperatura oso atsegineko sasoian, gainera, hegaztiak behatzeko aukera ere ziurtatuta zegoenean. Negu amaierarako kumaldia oso aurreratuta dago Maroko hegoaldean, migrazioa ere hasita dago eta espezie gehienak oso aktibo daude egun guztian zehar. %100 gomendagarria!

Atlas mendikatean, gailupa hegalgorriaren bila.  

Gailupa hegalgorri afrikarra (Rhodopechys sanguineus)

Tajina, bereber sukaldaritzako jakia eta ontzia. 

Atlas mendikatean. Atzean Tubkal (4.167 m). 

Moussier buztangorria, Marokoko txori nazional ofiziala. Zein ote Euskal Herrikoa?

Assif Amerzgane ordokia, basamortuko buztanzuri eta hegatxabalen bila. 

Buztanzuri magrebtarra (Oenanthe halophila) 

Psammomys obesus arratoia, nahiko ugaria ingurumari honetan.

Tinghir inguruko palmondo-sail eta ortu ederrak. Udaberrian berdeak ere badu tokia klima desertiko lehorrean.

Tizgaghine inguruan, Scotocerca inquietaren xerkan, bidaia honetako espezierik bilatuenetako bat, familia horretako kiderik ez baita Europan. 

Scotocerca inquieta

Zata egiptoar parea. Behaketa zoragarria, 3 ex. aurkitu genituen Merzouga alboko paraje harritsu batean, bertako giden laguntzari esker. 

Ilunabarra Erg Chebbiko dunetan. Marokoko duna-sistemarik handienetakoa (28 km luze; 150 metroko garaierako dunak), Saharako basamortuaren atean. Turista gehienon helmuga eta bilgune, bidaia egin genuen garaiagatik ia-ia bakarrik egon ginen. 

Txinbo sahararra (Curruca deserti), 2 gaztetxo gurasoei elikagaia eskatzen. Potxolo batzuk. Negua oraindik amaitu barik, baina ugalketa-sasoia oso aurreratuta zegoen basamortuan. 

Hantxe atzean dago Mos Eisley ;)) 

Atlaseko mugan, mendi garauak, herrixka ederrak eta palmondo-sailak.

Ait-Ben-Haddour, pelikuletako Kasbah tipikoa.

Bulbul arruntak (Pycnonotus barbatus), Afrika eta Asia hegoaldean bizi diren Pycnonotidae familiako kideen arteko espezie ugarienetakoa, Marokoko herri eta lorategi gehienetako bizilaguna.

Zokoa. 

Jemaa el-Fnaa, mila urte dituen topagunea. XX. mende amaieran plaza urbanizatzeko plana aurkeztu zuten, baina herritarren borondatez Gizateriaren Kultura Ondare Inmaterial izendatu zuten eta plazak jarraitzen du duela 1000 urte bezala Marrakexeko bihotza izaten, turismoak erabat hartu badu ere.

Bahia jauregia, Marrakexen.

Bidaiaren erdian, laupabost bat egunez, Hamid izan genuen bidaide, gida ornitologiko lanak eginez. Lehenengoz bizi izan genuen horrelako esperientzia bat, gida baten laguntzarekin bidaiatzearena eta, oro har, esperientzia oso aberasgarria izan zen. Hamiden esperientzia ikaragarria da, txoko eta txori guztiak ezagutzen ditu, eta espezie berezi guztiak behatzeko ahalegin izugarria egin zuen, gu pozik gera gintezen.

Bere laguntzarik gabe nekez helduko ginen heldu ginen bailara, basamortu, duna eta ingurumarietara, eta nekez ikusiko genituen ikusi genituen espezie guztiak eta hain gertutik. Bestalde, horrelako bidaiak argazkilaritzari oso bideratuta daude, hau da, espezieak lasai behatzera baino, txoriei argazkiak ateratzera eta checklist zerrendak betetzera, eta hori ez zitzaidan hain erakargarri egin. 

Guri patxada gehiagoz ibiltzea gustatzen zaigu, presarik gabe, espezie erdiak behatuta ere, txori horien ibilerak lasai disfrutatuta. Baina tira, esan bezala, lehenengo esperientzia moduan gustatu zitzaigun eta esango nuke helburu bezala espezie jakin batzuk behatzea eta, batez ere, argazkiak ateratzea dituen txorizalearentzat gidari aparta dela Hamid, Birdwatching Morocco enpresakoa.

Bidaia ornitologikoa Maroko hegoaldera

Hementxe bidaia ornitologikoaren laburpena, eBirden, behaketa-puntu eta ikusitako espezie guztien zerrendarekin. 

Ez dira espezie asko (87 espezie erraz ikus daitezke Euskal Herrian, baita egun bakarrean ere), baina bai oso bereziak niretako, horietako ia erdia estreinakoak zirelako, bizitzan lehenengoz behatuak. Espezieak ez ezik, kasu batzuetan taldea edo generoa ere estreinakoak ziren guretzat, Argya generoko kalapitariak eta Scotocerca inquieta zoragarria, adibidez. 

Hementxe, bada, eBirden apuntatu genituen txorien zerrenda eta espezie berezienen argazki batzuk.

Ganga tandoduna

Ganga koroaduna

Zata egiptoarrak

Zata egiptoarra

Zapelatz handia

Basamortuko hontza

Hego-belatza

Basamortuko erroia

Basamortuko erroia

Ibis txoriandrea

Ibis txoriandrea

Ibis txoriandrea

Txoriandre mokolodia

Basamortuko txoriandrea

Basamortuko txoriandrea

Kutturlio arrunt magrebtarra

Hegatxabal adarduna

Hegatxabal adarduna

Hegatxabal sahararra

Hegatxabal sahararra, gaztea

Bulbul arruntak

Scotocerca inquieta

Scotocerca inquieta

Scotocerca inquieta

Txinbo sahararra

Txinbo sahararrak, gazteak

Kalapitari arrea

Kalapitari arreak, gazteak

Kalapitari arrea

Moussier buztangorria

Moussier buztangorria

Harkaitz-zozo urdina

Basamortuko buztanzuria

Basamortuko buztanzuria

Buztanzuri ipurgorria

Buztanzuri ipurgorria

Buztanzuri kaskazuria

Buztanzuri magrebtarra

Buztanzuri magrebtarra

Basamortuko txolarrea, arra

Basamortuko txolarre bikotea

Basamortuko txolarrea, haima batean

Basamortuko txolarrea, emea

Txonta afrikarra

Gailupa hegalgorri afrikarra

Gailupa hegalgorri afrikarra

Gailupa hegalgorri afrikarrak

Gailupa hegalgorri afrikarra

Berdantza sahararra

Etxe-ehunzangoa (Scutigera coleoptrata) agertu zaigu sukaldeko harraskan. Argazki batzuk atera eta hantxe askatu dugu kanpoaldean.

Leku hezeak gustatzen zaizkio (ehunzango guztiei bezala) eta gizakion eraikuntzetara egokitu da. Ohikoa da etxe barruan aurkitzea. Hortik datorkio inguruko hizkuntza gehienetan daukan izena, ciempiés doméstico, house-centipede, centpeus domèstic, centopeia caseira, eta abar.

Mediterraneo inguruko lurraldeetako espeziea da, nahiz eta azken mendean ia mundu osora zabaldu den gizakiari jarraituz. 

Neurriz nahiko handia da eta ohiko dira 4-5 cm inguruko aleak, gure sukaldean agertu zen hau bezalakoak. Gainera, bere hanka luuuzeek itxura handiagoa ematen diote. 
Hamabost hanka-pare izan ohi ditu eta hanka horiek erabiltzen ditu antenekin aurkitzen dituen harrapakinak harrapatzeko. Ehiztari nekaezina, etengabe ari da armiarma eta intsektu txikiak ehizatu eta jaten.

Bertizko parkean paseatzen ari ginela, 5-6 txoritxo ikusi genituen urrunera, gau-lore batzuen inguruan. Bertaratu ahala konturatu ginen ez zirela txoriak, ezkerte-esfingeak baizik, Agrius convolvuli. 

Esfingidoen familia zabal eta ezaguneko kidea da ezkerte-esfingea edo ezkerte-sitsa (1). Geldirik dagoela sits arras apala ematen du, arre-grisa eta bereizgarri nabarmenik gabea, baina hegan hasten delarik piztuko da sinfonia, kolore, soinu eta dantza ederrekoa.

Hasmentan bere neurriak harrituko gaitu, arrunt hazia baita; ondoren, bere gorputz gorri-zuriaren dirdirari begira geratuko gara; akabailan, bere dantzari so.

Halaxe egon ginen gau-loreen inguruan hegan eta elikatzen aritu ziren bitartean, mugikorrarekin 5-6 aleko taldetxoaren goiti-beheitiei begira. Ikusgarriak iruditzen zaizkit abiadura normalean eta are harrigarriago abiadura motelean grabatutako irudietan (bideoaren erditik aurrera).

Ezkerte-esfingea, Agrius convolvuli

Eurasian eta Afrikan nahiko hedatuta dago, baita Australian ere, eta espezie migratzailea da. Esan bezala, neurri handikoa da, Europako lepidoptero handienetakoa baita (85-105 mm bitarteko hego-zabalera). Kolorez grisaxka da, baina bizkarraldean marra arrosa, beltz eta zuri deigarriak ditu. Marka horiek ez dira ikusten animalia atseden hartzen ari den bitartean eta bere kolore gris nabarra lagungarri zaio enborren edo harrien gainean pausatu eta kamuflatzeko. 

Bere gorputza bezain luzea den proboszidea dauka eta nektarra xurrupatuz elikatzen da. Ikaragarria da proboszidea mugitzeko eta loretxoen barruan sartzeko daukan trebetasuna.

Esfinge honek konbolbulazeoen taldeko landareetan erruten ditu arrautzak, ezkerte beltzaren (Convolvulus arvensis) eta ezkerte zuriaren (Calystegia sepium) gainean, adibidez, eta hortik datorkio bere latinezko izena, Agrius convolvuli. Beldarrak kolore bizikoak dira, marroi, zuri edota berdeak, eta nahiko handiak, eta elikatzeko ere ezkertearen hostoak jaten dituzte maiz.

Ezkerteei lotutako espeziea izenik, gure inguruko hizkuntzetan ere ezaugarri horretatik abiatu dira izen arrunta ezartzeko orduan, izen zientifikoari segika: esfinge de la correhuela, borinot de les corretjoles, sphinx du liseron, Windenschwärmer, convolvulus hawk-moth, sfinge del convolvolo eta abar.

...

(1) Euskaraz ez diot izen arrunt espezifikorik aurkitu, baina esango nuke ezkerte-esfinge edo ezkerte-sits egokiak izan daitezkeela. Halaxe erabili dut artikulu honetan, baina jakina, proposamen txiki bat besterik ez da eta askoz hobeto aztertu beharko da proposamen zehatzago bat egin ahal izateko (edo beharbada lepidopterologoek dagoeneko badute beste izenen bat!).

Atzo goizean, nafar Pirinioan genbiltzala, hegazti txiki bat agertu zitzaigun hanka artean. Hegaldi laburtxo bat egin ondoren 5 metro ingurura geratu zitzaigun, lasai asko, adi-adi gure ibilerei begira. Harrituta begiratu nion, ezustean harrapatu ninduelako: Txirri lepokoduna da barren!

Pultsua bizitu zitzaidan eta harrapataka jo nuen mugikorra hartu eta kamera piztera. Bizitzan estreinakoz ikusten nuen txori zangaluze bakan eta berezi hau. 

Berezia baita txirri lepokoduna (Eudromia morinellus, lehen Charadrius morinellus). Bere taldeko hegazti zangaluze gehienak kostaldean eta hezeguneetan aurkituko ditugun bitartean, txirri txiki hau tundran kumatzen da (Eskandinavia eta Errusia iparraldean) eta Euskal Herrian batez ere mendi garaietan aurkituko dugu, migrazio sasoian, Pirinioetako goi larreetan (baita Nafarroa hegoaldeko lautada idorretan ere).

Txori polita da, batez ere kumaldiko jantziak prest dituenean. Moko motz beltza, hanka ez-oso-luze berdexkak, sabelalde gorria eta bekain argi zabala buru grisean nabarmen, kokoteraino luzatuz; horrekin batera, espezieari izena ematen dion lepoko marra zurikaila ere deigarria da (batez ere kumaldiko lumajean).

Euskal Herrian ikusten ditugunek, normalean, lumaje apalagoa dute, gazteek bezala, neguko jantziekin heltzen direlako gurera. Gorramendin aurkitu genuen txirria adibiderako.

Tundratik Euskal Herrira, Afrikarako bidaian pausaleku. 25.000 txirri lepokodun geratzen omen dira Europa osoan; gure begien aurrean txori berezi horietako bat ikustea zorte eta espektakulu zoragarria izan ziren. 

Oso leku bakartietan kumatzen denez, ez da gizakiaren beldur eta ez du ihesik egiten. 10 minutuz egon ginen bere ondoan, argazkiak eta bideoak ateratzen. Eta hantxe laga genuen, aurkitutako toki berean, atseden hartzen eta elikatzen, Afrikara eramango duen hurrengo etaparen zain.

Txirri lepokoduna, Eudromias morinellus, habitata, ugalketa eta elikadura

Txirri lepokodunak Eurasiako tundran kumatzen dira, leku isolatu eta bakartietan. Intsektuz eta armiarmaz elikatzen dira batez ere, nahiz eta noizean behin moluskuak, lur-zizareak eta landareak ere jaten dituzten. Janari gehiena lurrean aurkitzen du, landaretza edo harri artean, eta bere moko laburra baliatuz harrapatzen du.

Espezieak alderantzizko sexu-dimorfismoa erakusten du, hau da, emearen koloreak arrarenak baino deigarriagoak dira. Kumaldiko dantzaldia ere emeak egiten du, arrak erakartzeko. Ez bakarra, gainera, sarritan hainbat arrekin parekatzen delako aldi berean. Lurrean egindako zulo txiki bat besterik ez da habia, belarrez erdi-estalia. Bikoteak bakarka edo kolonia solteetan ugaltzen dira.

Emeak 3 arrautza inguru erruten ditu eta arrari uzten dizkio txitaldiaren lan nagusiak (arrautzak berotu eta txitoak haztea). Emeek ere laguntzen dute tarteka lanbide horretan, baina gehienetan beste eme batzuekin taldetxoak osatzen dituzte eta firin-faran aritzen dira, ugalketa-lanak alde batera utzita. Inkubazioak 24-28 egun irauten du eta txiten garapena oso azkarra izan ohi da. Hilabetera txirri gazteak prest daude euren kabuz bizi izateko eta heldu zein gazteek Afrikarako bidea hartuko dute abuztua orduko.

Esan bezala, espezie eurosiarra da eta Eskandinavia iparraldeko eta Errusiako tundran ditu populazio nagusiak. Eskozian ere kumatzen da eta Mongolian ere bada beste populazio bereizi bat. Alpeetan eta Pirinioetan ere geratzen dira populazio erreliktiko txiki-txiki batzuk eta bikote banaka batzuk kumatzen dira oraindik bertan.

Negua Ipar Afrikako eta Ekialde Hurbileko eskualde idorretan igarotzen du, Magreben hasi eta Iraneraino.

Abuztua eta iraila bitartean, ugaltze osteko migrazioan, ale gutxi batzuk ikus ditzakegu Euskal Herrian, gehienbat Pirinioetan edo Nafarroa hegoaldeko ordoki lehorretan. Hala ere, ez da maiz eta erraz ikusten den espezie eta esan liteke gure lurraldean ezohiko espeziea dela (are gehiago Bizkaian eta Araban). Udaberriko migrazioa oraindik eta ixilagoa du eta arraroa da gure inguruan alerik ikustea apiril-maiatzeko pasean.

Zortedun, beraz, atzo izandako bizipen eder honekin!