Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Eibartik

"Gure faunari eta florari begira" (Sanz-Azkue eta Agirre, 2021), Hernaniko natura, ondarea eta hizkera

Asier Sarasua 2022/02/13 01:05
Urumea bailarako natura eta ahozko ondarea: euskara, ezagutza, sinesmenak...

Eñaut Agirrek eta Iñaki Sanz-Azkuek urteak daramatzate Hernani inguruko naturarekin loturiko ahozko ondarea biltzen. Ziraba ingurumen-proiektuarekin hasi ziren lehenengo (2013); Burbunak eta etsayak dokumentala izan zen ondoren (2015); eta Gure faunari eta florari begira (2021) liburuarekin borobildu dute duela 10 urte hasitako lana. 

Natura, ondarea, hizkuntza, herri identitatea, transmisioa,... zenbat gai interesgarri, eta zelako egoki jaso eta gizarteratu dituzten bi egileek, horretarako gaitasun bereziz hornituak biak. Liburua erosgai duzue liburudendetan eta hitzaldiak ere ari dira ematen herririk herri.

Gure faunari eta florari begira liburuaren sarrerarako berba batzuk eskatu zizkidaten eta plazer handiz idatzi nituen hemen azpian datozenak (Zalduaren dekalogoa hankaz gora jarrita, aix, seguru asko!). Euskal Herri mailan erreferentzia bihurtuko da, honezkero bihurtu ez bada, Eñautek eta Iñakik osatu duten proiektu-sorta zoragarri hau. Bejondeizuela!

 

"Gure faunari eta florari begira" (Sanz-Azkue eta Agirre, 2021)

Abiada bizian doan bizi zoro honek gutxitan ematen digu astirik patxadarako eta atzera begiratzeko, gure nagusiekin elkartu, euren ezagutza jaso eta gureganatzeko. Transmisioa deitzen zaion horri bidea emateko. Horregatik maite ditut, esku artean duzuen liburu honek bezala, gure arbasoek gizaldiz gizaldi metatutako jakintza jaso eta gureganatzen digutenak. Are gehiago, emaitza hain ederra denean.

Gogoratzen dut Iñaki ezagutu nuen eguna, nola elkartu ginen Eibarko taberna batean eta zelan kontatu zidan buruan zeukaten proiektua, Hernani inguruko natur ondarea eta ahozkotasuna uztartzen zituena. Hasiera batean herriko animalia eta landareen inguruko izenak eta gaiak biltzea zen helburua, baina hori baino askoz gehiago da 10 urteko lan honen emaitza. Izan ere, desagertzear den mundu baten ikusmira damaigute, begi bistakoa baita azken bi belaunaldietan izandako aldaketa itzela eta ondarearen transmisioan izan den etena. Agirrek eta Sanz-Azkuek tradizio haren azken elur malutak jaso dituzte eta guztion esku ipini, betirako urtu aurretik.

Egileek ondo dioten bezala, ondarea da hari-mataza bat, inoiz bukatzen ez dena, eta hari horri tiraka jardun dute Hernaniko ondare natural eta linguistikoaren hariak batzen eta guri erakusteko moduan josten. Animalia eta landareen izenetatik eta hitz solteetatik hasi eta arbasoen mintzoa jaso arte, On Joxemiel Barandiaranek bere garaian azpimarratu zuen bezala, hitzak beren mamiarekin jaso behar baitira, ez huts eta azal.

Eta zein mami zoragarria ondu diguten, alajaina! Flora, fauna, ondarea, hizkuntza, herri identitatea, transmisioa... zenbat gai interesgarri eta zelako egoki kontatuta, arin eta artez. Ogirik onena bezalakoa, sendoa bezain arola eta zaporez betea.

Beharleku horretan bide erdia eginda zuten egileek, egia esateko. Irakasle eta narturzalea bata eta hizkuntzalaria bestea, biak ere biak ahozkotasunaren eta ondarearen zale eta dibulgaziorako gaitasun berezkoarekin. Ezagutza eta trebetasun hori nabarmena da orriotan, irakurleak berehala ikusiko duen moduan. Gainera, hori nahikoa ez eta beste hainbat laguni ere eman diete ahotsa orriotan barrena, ogi-orea haziz hazi aberastuz: Txomin Agirre, Orixe, Lazkao Txiki, Txirrita, Arrese-Beitia, Mokoroa, Damaso Intza.. eta batek daki zenbat gehiagoren oihartzuna ere bildu digute Hernaniko egungo lekukoen doinuarekin batera. Horren guztiorren emaitza, alderdi zientifikoa eta dibulgatiboa uztartzen dituen azterlana, zehatza bezain gertuko eta herrikoa, harrapatzen zaituen luma biziz idatzia.

Sarri aipatu izan da Juan Garmendia Larrañaga etnografoak esaten ohi zuena: hiztun bat hiltzen den oro, hiztun horren ahotsa itzaltzen den oro, herri-jakituriaz beteriko liburu oso bat erretzen dela berekin. Gurean ere urteek euren lana egingo dute, baina esango nuke hernaniarren begi-bihotzetan dagoen ezagutza eta jakintzaren entziklopedia osoa salbatu dutela Iñakik eta Eñautek ahanzturaren su-garretatik.

Duela 80 urte inguru argitaratu zuen Resurrección Maria Azkuek Euskalerriaren Yakintza lan erreferentziala. Orain hau daukagu, ia mende bete geroago Agirrek eta Sanz-Azkuek ondu duten hau; Hernaniko herriaren yakintza biltzen duen eta etorkizuneko antzeko lanetarako eredu izango den Burbunak eta etsayak. Atzera begiratzeko ez ezik, baita aurrera begiratzeko ere.

 

Amaritu (786 m), Arrato mendilerroa (Araba)

Asier Sarasua 2022/02/09 10:10
Apodakatik abiatuta, igoera erosoa Arrato mendilerroan barneratzeko.

Gasteiz ipar mendebaldean aurkituko dugu Arrato mendilerroa, Zuia eta Urkabustaiz udalerrien lurretan. Mendilerro txikitxoa da, mendi ez oso garaiekin eta ez oso ezagunekin, baina inguru polita iruditu zitzaigun larunbat goiza igarotzeko.

Amaritu mendia (786 m) aukeratu genuen semeak eta biok neguko goiz eguzkitsu batean igotzeko. Apodakatik abiatuta bide garbi, eroso eta atsegina da, baita haur txikiekin egiteko ere. Bizpahiru bidezidor eta mendibide daude gailurrera igo eta jaisteko; eskuinaldekotik igo eta ezkerraldetik jaitsi ginen gu.

Arrato mendilerroa eta Gasteiz ipar ekialdeko inguru hau ezagutzeko aitzakia bat. Hurrengorako apuntatuta daukagu Armikelo (888 m), mendilerro bereko gailur nagusi eta altuena.

 

Amaritu (Araba) - 06

Apodaka (Zigoitia, Araba).

Amaritu (Araba) - 01

Apodaka inguruan amezti txikiak daude.

Amaritu (Araba) - 02

Bidea garbia da, erosoa eta malda txikiarekin; ez dago galtzerik. 

Amaritu (Araba) - 03

Amaritu (786 m) tontorrean; parean Gorbeia.

Amaritu (Araba) - 04

Amaritu gailurra (786 m), Arrato mendilerroan. Parean Armikelo (888 m), mendilerroko tontorrik garrantzitsu eta garaiena (Zuia-Gorbeialdea, Araba).

Amaritu (Araba) - 05

Gasteiz iparraldeko bista ederra dago Amaritu tontorretik. Inguruko gailur eta mendilerro nagusiak ere pare-parean geratzen dira: Gorbeia, Anboto, Aizkorri, Elgea, Entzia, Gasteizko mendiak, eta abar. 

100 mendien lehiaketa - 2021eko igoerak

Asier Sarasua 2022/01/31 21:40

Mendiko gure erronka txikiarekin jarraitzen dugu. 2015ean hasi genuen 100 mendien lehiaketa eta, txiri-txiri, Euskal Herriko mendiak ezagutzen jarraitzen dugu. Familiako kide bakoitza bere erritmoan, nik honezkero lehenengo 100 mendiak igota eta besteak, gutxi-asko, 100 mendien zerrenda osatzen eta helmugara heltzen.

Euskal Mendizale Federazioaren oinarrien arabera, 100 mendien lehiaketan urtean 20 mendi igo daitezke lehenengo ekitaldian. Behin lehenengo 100 mendiak igota, hortik aurrera 25 markatu ditzakezu urtean. Zaharrontzat abantaila txiki bat, pentsatzen dut ;)

2021eko mendiak - Alkaxuri

Alkaxuri (edo Hirubelakaxkoa). Inguru zoragarria, Baztan iparraldean, Urritzate eta Aritzakun bailara ezkutuen gainean.

Hauexek dira 2021ean igo ditudan 25 mendiak (eta 2 extra):

  • Erdella (682)
  • Oketa (1031)
  • Lagarte-Almitxuri (811)
  • Krabeliñaitz (607)
  • Muela (1055)
  • Baldaburu (469)
  • Girizu (1279)
  • Urkulu (1423)
  • Txurruko punta (991)
  • Legunbeko haitza (1128)
  • Aratz (1445)
  • Itxogana (1063)
  • Monjardin (Deio) (894)
  • Montejurra (1045)
  • La Plana (1388)
  • Larraineta (1118)
  • Tellamendi (834)
  • Elosumendi (886)
  • Lapazarra (1785)
  • Ütziagaina (1621)
  • Tontorramendi (386)
  • Babio (583)
  • Hirubelakaskoa (965)
  • Jarindo (895)
  • Mandoegi (1046)
  • Izazpi (973)
  • Munagirre (781)

2021eko mendiak - Leunbe

Legunbeko haitza, Arabak eta Nafarroak bat egiten duten tokia (Urbasa-Entzia mendilerroa).

2021eko mendiak - Mandoegi

Mandoegi eta Urepel, lehengusu-loibekin. Leitzalarreatik gora, oso-oso mendi-buelta polita egin genuen udazkenean.

2021eko mendiak - Txurruko punta

Oso sorpresa polita izan zen Altzania mendilerroan egin genuen ibilaldia. Otzaurtetik hasita, buelta eder eta erraza. Han barrenean Txurruko punta, guztiz gomendagarria.

2021eko mendiak - Montejurra

Montejurraren silueta nahastezina da Lizarraldeko edozein txokotatik. Udako egun gris batean igo genuen.

2021eko mendiak - Girizu

Behorren jakinmin infinitu hori. Girizu tontorrean (Orreaga, Nafarroa Garaia), 2021eko maiatzean.

2021eko mendiak - La Plana

Kodesko mendilerroa ez da oso ezaguna gipuzkoar gehienontzat, baina bista zoragarriak ditu. Kodesko santutegitik igo ginen La Plana eta Joar aldera. Oso ederra, igoera, paisaia, pareko mendien panoramika.

2021eko mendiak - Babio

Amurrio, Babio tontorretik. Haur txikiekin ere egin daitekeen tontor txiki baina erakargarria.

2021eko mendiak - Lapazarra

Larra aldeko paisaia karstiko nahastezina. Belaguatik Lapazarrarako itzulia nahiko erraza da, uneoro ikuspegi ederrak begi parean.

Kromletx edo mairu-baratzeen adibide eder bi: Oieleku (Gipuzkoa) eta Ilarrita-Okabeko (Nafarroa Beherea) harrespilak

Asier Sarasua 2022/01/30 21:50
Azken hilabeteotan Euskal Herriko harrespil edo mairu-baratze ederrenetako bi ezagutuko ditugu: Oieleku (Gipuzkoa) eta Okabe-Ilarrita (Nafarroa Beherean). Egitura megalitikoak eurak ez ezik, inguruak ere eder-ederrak dira.

Euskal Herrian ditugun monumentu megalitikoen artean ugarienak dira harrespil edo cromlechak. Orain dela 4.000-5.000 urte inguru eraikitako egiturak dira, zutarriekin edo menhirrekin sortutako monumentu zirkular-eliptikoak. Euskal mitologiaren arabera jentilak (edo mairuak) izan omen ziren harrespil hauek sortu zituztenak eta horregatik ezagutzen ditugu jentil-baratze edo mairu-baratze izenez.

Kromletxak egitura funerarioak ziren, antzinako hilobiak, eta erabilera erligiosoa omen zuten. Hala ere, badirudi garai hartako gizakien bilgune ere izan zitezkeela, nolabaiteko topagune eta bizitza sozialaren erdigune; nahiko sakabanatuta bizi ziren komunitateen topaleku.

Kromletx hitza galesetik dator (crwm+lech, 'harri zapalen zirkunferentzia'); euskarazko harrespil, aldiz, harri + hespil elkartzetik (hespila, esparrua, artegia edo itxitura).

oieleku-mairu-baratza-2021eko-abendua (1).jpg

Oielekuko kromletxa edo mairu-baratzea (Bianditz mendilerroa, Oiartzun).

Europa mendebaldeko eta iparraldeko hainbat herrialdetan aurkituko ditugu antzekoak, Frantzian eta Erresuma Batuan hasi eta Eskandinabiaraino (denok ezagutzen dugu Stonehengeko harrespil ezaguna) eta Euskal Herrian ere nahiko ugariak dira, nahiz eta gure lurraldeko ekialdean bakarrik aurkituko ditugun, Pirinioetan hasi eta Oria eta Leitzaran eskualdeetaraino.

Azken hilabeteetan Euskal Herrian ondoen kontserbatuta dauden jentil-baretzeetako bi ezagutzeko aukera izan dugu: Oielekuko harrespila (Gipuzkoan) eta Okabe-Ilarritako harrespila (Nafarroa Beherean).

Oielekuko harrespila Bianditz mendilerroan dago, Aiako Harriak parke naturalean. Inguruan hainbat harrespil edo cromlech aurkituko ditugu, baina Oieleku Iparra izenez ezagutzen dugun hau da guztien artean zabal eta ikusgarriena.

oieleku-mairu-baratza-2021eko-abendua (2).jpg

'Oieleku iparra' izeneko harrespil edo kromletxa, Euskal Herriko handi, zaindu eta ikusgarrienetakoa. Mairu-baratze honetako harriek erdian elkartzen diren bi elipse osatzen dituzte.

oieleku-mairu-baratza-2021eko-abendua (3).jpg

Oielekuko jentil-baratzea. Barrenean Aiako Harriak.

oieleku-txabola-2021-abendua.jpg

Leku ederra da Oieleku, harrespilak ez ezik, baita inguruko paraje, mendi eta basoak ere, Bianditz mendilerroan (Oiartzun).

Toponimo honek hainbat forma ditu (Oieleku, Oienleku, Oihanleku...), baina Oiartzungo udalak egindako azterketa toponimikoaren arabera, Oieleku da bere forma estandarizatua.

Esan dugun moduan, Oieleku Iparra izeneko harrespila handienaren inguruan beste zenbait monumentu megalitiko ere badaude, horien artean Basateko beste harrespil hau.

basate-kromletxa-2021-abendua (1).jpg

Basateko harrespila, Oielekun (Bianditz, Oiartzun). Atzean Munagirre mendia (781 m).

basate-kromletxa-2021-abendua (2).jpg

Basateko harrespila, Oielekun (Bianditz, Oiartzun).

Okabeko edo Ilarritako harrespilak

Eta Gipuzkoatik Nafarroa Beherera, hantxe aurkituko ditugulako Ilarritako harrespilak, Okabeko harrespila izenez ere ezagunak, Okabe mendiaren magalean daudelako (Lekunberri, Nafarroa Beherea), Iratiko basoaren gainean.

Harrespil edo cromlech asko isolaturik agertu ohi dira, baina Ilarritako harrespilak bereziak dira, 26 harrespil baitaude elkarrekin. 1956. urteaz geroztik monumentu historiko izendapena daukate.

Oielekun gertatzen den moduan, Okabe-Ilarrita aldean ere, mairu-baratzeak ez ezik, inguru guztia da benetan ikusgarria eta bisita gozagarri baterako leku aproposa.

Okabe-mairu-baratza-2020-abuztua (2).jpg

Ilarritako kromletx nagusia, Okabe mendiaren magalean (Nafarroa Beherea).

Okabe-mairu-baratza-2020-abuztua (1).jpg

Ilarrita inguruko bista orokorra Okabe mendi tontorretik. Atzean Lapurdi inguruko itsasalde, lautada eta mendiak.

Okabe-mairu-baratza-2020-abuztua (3).jpg

Okabe mendia (1466 m); Lekunberri, Nafarroa Beherea.

"Sasi artean Elgeta" komikian jaso dute 'Elgeta' trikitilariaren bizitza Fanok eta Izagirrek

Asier Sarasua 2022/01/17 21:55
Ai ene! Zelako oparia egin diguten Fanok eta Izagirrek eibartarroi!

Udazkenean aurkeztu zen Donostian Sasi artean Elgeta komikia (Dani Fano, Koldo Izagirre eta Garluk Agirre), Jacinto Rivas Elgeta trikitilariaren ibilerak jasotzen dituen liburu ederra. 2019tik Xabiroi aldizkarian zatika argitaratutako komikia da, oraingoan album formatuan kaleratu dena, egokitzapen txiki batzuekin. Donostiako aurkezpen orokorraren ostean Elgetan ere aurkeztu zen eta, ondo bidean, apirilean etorriko dira egileak Eibarrera.

Liburuaren azkenengo fasean, hizkera-egokitzapenetan, gure ekarpen txikia egiteko zortea izan dugu Aintzane Agirrebeñak eta biok eta, benetan ere, izugarri eskertzen diegu egileei aukera hori eskaini izana.

Sasi artean Elgeta
Dani Fano (marrazkiak), Koldo Izagirre (testua), Garluk Agirre (koloreztatzea).
Ikastolen Elkartea, Euskal Herriko Trikitixa Elkartea (2021)
48 orrialde | ISBNa: 978-84-124067-6-4

Jacinto Rivas "Elgeta" umezurtza zen eta Bergarako Intsuzabal baserrian hartu zuten ume zela XX. mende hasieran. Basalgo-Goimendi auzoan dago Intsuzabal baserria, Bergarak, Soraluzek, Elgetak eta Eibarrek bat egiten duten ingurumarian, eta hortik jaso zituen Jacinto Rivasek bere gaitzizen biak: Elgeta eta Intxuzabal.

Trikitilari-belaunaldi oso baten eredu eta irakasle izan zen Elgeta eta, bere doai musikaletatik kanpo ere, izaera bizi eta berezia zituen eta publikoki garbi adierazten zituen bere ideia politiko ezkertiarrak. Komiki honek Elgetaren bizitza laburbilduko digu, batez ere Eibarren kokatutako istorio batean. Eta esan behar dut, liburu zoragarria dela, are gehiago eibartarrontzat.

Azken hilabeteetan irakurri ditudan liburuen artean gozagarrienetakoa izan da, zalantza barik, Sasi artean Elgeta. Izugarri gustatu zait, eta ez naiz bakarra izan, nire inguruan komikia irakurri duten guztiek goraipatu dutelako Fanok eta Izagirrek egindako lana.

 

"Sasi artean Elgeta" Fano eta Izagirre (01)

Dani Fanoren marrazkiak bikainak dira, zehatzak eta detalle ezkutuz beteak, Izagirreren gidoia ere egoki-egokia iruditu zait, bizia eta zorrotza, eta historia bera ere oso erakargarria. Eibartarrondako benetako altxorra da, gainera, hau liburuau: hur-hurreko pertsonaiak aurkituko ditugu liburuan (Akilino amuategi, Toribio Etxeberria, Txapasta pilotaria, Agirre Lehendakaria...), Eibarko (eta inguruko) tokiak identifikatuko ditugu orrialdeetan aurrera egin ahala eta 1920-1950 bitarteko Eibarko gertakizun historiko nagusiak ere ezagutuko ditugu. Laburbilduz, altxor txiki bat gu guztiondako!

Eibarko ikastetxeetako gazteek irakurtzen dituzten beste liburu batzuen ordez, hauxe aukeratu beharko lukete gure herriko irakasleek DBH eta Batxilergoko ikasleentzat. Benetan diot.

Irakurleari ere lantxoa eskatzen dio komiki honek. Izan ere, egileek elipsirako hautua egin dute (ez dago testu lagungarririk, ez informazio historikorik edo data zehatzik) eta irakurlearen esku ere geratzen da askotan, liburua berrirakurriz, falta diren datuak osatzea eta Izagirrek lagatako zuriuneak betetzea, bai datu historikoak ezagutzen dituelako, bai jakinminak zirikatuta datu horien bilaketa-lana egitera animatzen gaituelako. Aitzakia polita izan da liburua berrirakurtzeko eta, bide batez, Dani Fanoren marrazkietan kukututa dauden hainbat detalle ezkutu topatzeko.

"Sasi artean Elgeta" Fano eta Izagirre (02)

Alderdi pertsonaletik, gainera, gorago aipatu dugun moduan, proiektu honetan parte hartzeko aukera ere izan dugu, oso modu xumean bada ere, eta hori bai izan dela opari handi bat niretako. Komikia euskalkian dago idatzita eta, pertsonaia nagusiak eibartarrak izanda, testuetako hizkera orrazten laguntzeko eskatu ziguten egileek Aintzane Agirrebeñari eta bioi (Oh.: Intxuzabal baserri parean dagoen Bergaretxe baserriko alaba da Aintzane, bera ere trikitilaria; historiaren txiribuelta politak, 100 urte geroago Intxuzabal pareko trikitilari batek ipini dio berbakera Jacinto Rivasi).

Gure meritua ezereza izan da, garbi laga dezadan, Izagirreren hitzak eibartartzea besterik ez, baina oso abentura polita izan da guretako, duda barik! Izan ere, lexiko eta grafia zuzenketa txikietaz aparte, beste kontu batzuk ere aztertu behar izan ditugulako eta jolaserako aukera eman digulako: noiz erabili hika, noiz ez, zeintzuen artean... eta berorika? Eta noiz erabili Eibarko euskara, noiz gipuzkera (eta zer gipuzkera?), noiz bizkaiera "klasikoago" bat (Agirre Lehendakariaren kasuan, esate baterako)...

Tira, beharleku polita jarri zigutela Danik eta Koldok eta oso eskertuta gaudela abentura txiki honetan parte hartzeko aukera eskaini zigutelako. Eskerrik asko!

Bonum vinum et avanti popolo!

...................................

"Sasi artean Elgeta", iruzkinak, aurkezpenak eta estekak

Hemen liburuaren inguruko esteka batzuk:

"Elgeta", soinu txikiaren maisua

(Hurrengo lerroak Goiena-tik hartuta daude)

Jacinto Rivas Elgeta trikitilaria (1906-1964) da komikiko protagonista nagusia, umezurtza izanik, Intxuzabal baserrian hartu zutena. Koldo Izagirrek bazuen egina Elgeta-ri buruzko biografia (Elgeta, sasiaren sustraiak), eta hura izan zen komikiaren abiapuntua. Trikitilariaren bizitza ezagutzeak gerra aurreko eta osteko garaietara gerturatzeko aukera ematen du, Larraitz Zeberio Lekuonak nabarmendu bezala Goiena aldizkarian: “Ez zituen baserriko lanak maite, eta trikitiarekin hasi zen. Eibarren garatu zuen bere kontzientzia politikoa. Sozialista zen. Gerra eta kartzela ere ezagutu zituen, eta beti ibili zen boteretik urrun zegoen esparruetan. Akaso horregatik dago hain informazio gutxi, baina esan daiteke trikitilari belaunaldi oso baten maisu izan zela. Baserriz baserri ibili zen eskolak ematen, eta hori izan zuen bizimodu. Trikitia bera hobetu zuen, eta errepertorioa nabarmen aberastu zuen”.

Euskal Herriko Trikitixa Elkarteak proposatu zion Xabiroi aldizkariari Jacinto Rivas Elgeta-ren figura gero album bihurtuko zen sail bat martxan jartzeko. Eta horrela izan da.

Koldo Izagirrek eginda zeukan Elgeta-ri buruzko biografia Elgeta, sasiaren sustraiak izenburupean, eta abiapuntua izan da. Elgeta-ren bizitza ezagutzeak gerra aurreko eta osteko garaietara gerturatzeko aukera ere ematen du. Umezurtza zen eta Intxuzabal baserrian hartu zuten.

Ez zituen baserriko lanak maite, eta trikitiarekin hasi zen. Eibarren garatu zuen bere kontzientzia politikoa. Sozialista zen. Gerra eta kartzela ere ezagutu zituen, eta beti ibili zen boteretik urrun zegoen esparruetan. Akaso horregatik dago hain informazio gutxi, baina esan daiteke trikitilari belaunaldi oso baten maisu izan zela. Baserriz baserri ibili zen eskolak ematen, eta hori izan zuen bizimodu. Trikitia bera hobetu zuen, eta errepertorioa nabarmen aberastu zuen.

 

2021ean behatutako hegaztien zerrenda

Asier Sarasua 2022/01/15 17:45
Azken urteak txori kontuetan eman didanaren laburpen txiki bat. Nahiko urte ederra hegaztiei dagokienez, oro har higuingarri samarra izan den 2021 hau.

Aurten ere ezin hutsik egin azken urteotako ohiturari (2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019 eta 2020) eta hementxe nator iaz behatu (eta eBird aplikazioan apuntatu) ditudan txorien zerrendarekin. Azken 12 hilabeteotako nire txorizale ibileren laburpena.

Oso urte ederra izan da azkenengo hau txoriketa kontuei dagokienez. Hasteko, pare bat bidaia txiki egin ditut kanpora: ekainean Mantxa hezera joan nintzen (eBirden ere ikusgai laburpena) eta udako oporrak Doñana aldean egin genituen (Cadizen eta Huelvan igaro nituen 15 egun familiarekin). Euskal Herritik kanpoko bidaia horiek beti eskaintzen dituzte momentu bereziak, espezie ezohikoak, behaketa bakanak. Esate baterako, aspaldi ikusi gabe nengoen kuku mottoduna ikusi nuen Ciudad Realen (hainbat ale, gainera), ahate buruzuria eta zertzeta marmolairea moduko espezie urriak patxadaz eta erosotasun handiz behatu genituen, basoilo txiki eta handiak bertatik bertara ikusi genituen egunsenti zoragarri batean, karrakak, atalarrak eta usapalak erruz ikusi zitezkeen... Bidaia politak izan ziren biak, Mantxakoa zein Doñanakoa.

Txoriak 2021 08

Ahate buruzuria (Oxyura leucochepala), arra.

Txoriak 2021 14

Kuku mottoduna (Clamator glandarius). Migratzaile afrikarra, kukuaren senide urruna eta, huraxe bezala, bizkarroia. Miken eta arabazozoen habietan erruten ditu arrautzak. Argazkia eskasa da (espezie beldurti eta oso mugitua da) baina ilusio berezia egin zidan kuku mottodunak ikustea, aspaldi ez nituelako ikusten.

Txoriak 2021 15

Eguzkiaren batera jaiki eta goizeko lehen ordu fresko horietan basoilo txikiak (Tetrax tetrax) eta basoilo handiak (Otis tarda) ikustea zereal sail zabaletan pasiatzen ari zaren bitartean. Sentsazio bete zoragarri hori.

Euskal Herritik kanpora egindako bidaia txiki horietaz aparte, esango nuke aurten Euskal Herrian ibili naizela inoiz baino gehiago. Halaxe diote urtean zehar eBirden pilatzen joan naizen estatistikek, besteak beste, Euskal Herrian inoiz baino espezie gehiago ikusi ditudala, lehenengo aldiz 200 espezieko langa gaindituta (207 espezie). Horien artean, adibidez, Euskal Herrian lehenengoz ikusi ditudan 15 txori espezieak, hala nola, karraka, murgilari urrebegia, murgilari lepokoduna, uroilanda hankaberdea, pottorro txikia, arabazozo gorrizta eta mendebal-txori mokolodia (azken laurak, gainera, Euskal Herritik kanpo ere ikusi barikoa nintzen).

Euskal Herri Hegoaldeko lau herrialdeetan ibili naiz, gainera. Gure ohiko mendi-ibilaldi txikietaz aparte, martxoan Araban igaro nituen egun batzuk, aste santua ere Araban pasatu genuen, udan astebete Berrotza-Lizarraldean, Nafarroako landa-eremuetara ere sarri joan naiz, Pirinioetara bezala, eta kostaldera ere ohi baino gehiagotan itsas hegaztiak ikustera. 

Txoriak 2021 21

Zanga gaztea (Morus bassanus). 'Verballenas' enpresarekin itsasora egindako irteeretako batean ateratako argazkia.

Txoriak 2021 25

2021eko ezustekoetako bat euskal txorizaleen artean. Uroilanda hankaberde (Zapornia parva) eme bat izan dugu hainbat astez bisitari Osinbiribilen (Txingudi). Bizitzan lehenengoz ikusi dut espezie hau.

Txoriak 2021 16

Nire hegazti faboritoetako bat? Seguru asko. Karrakaren (Coracius garrulus) kolore biziak eta izaera indomitoa oso erakargarriak dira niretako. Argazkiko ale hau Ciudad Realen ikusi nuen; 2021ean Nafarroan ere ikusi nuen ale bat, Berrotza bailaran.

Txoriak 2021 17

Larra inguruan (Nafarroa Garaia), Lapazarra tontorrean (1785 m). Belatxingak, mendi-txirriskilak, mendi-berdantzak... Gipuzkoan urri diren espezieak, Nafarroan ere bizitzan lehenengoz ikusi ditut azkenengo biak, Lapazarrako magaletan hain zuzen ere.

2021eko behaketen laburpena: 243 txori espezie eta 9 espezie lehenengoz

Eta horrelaxe joan da etxean itxita hasi genuen urtea! Izan ere, halaxe geundelako orain dela urtebete, gure herrietatik ia irten ezinda. Gogoratzen! Beharbada horregatik harritu nau 2021ean guztira ikusitako espezieen kopuruak. Ustez larregi mugitu ez naizen urtean 243 txori klase ezberdin ikusi ditudalako, sekula baino gehiago! Horietatik guztietatik, 9 espezie lehenengoz ikusi ditut bizitzan.

Dena dela, kopuruak gutxienekoa dira. Txorizaletasuna naturzaletasunarekin lotzen dut nik beti, mendira irten, leku berriak ezagutu, lautada eta mendiak bisitatu... eta naturak bakarrik eskaintzen didan bake eta zoriontasuna aurkitzearekin. Horren guztiagatik, 2021 annus horribilis honetan, esango nuke txoriek lagundu didatela iluntasunean argi apur bat topatzen.

Laburbilduz, hauxe 2021ean ikusitako espezieen zerrenda eta kopuruak, zuzenean eBird aplikazioak ematen didan laburpena moztitsatsita.

  • Behatutako espezieak: 243
  • Gordetako behaketa-zerrendak: 181
  • Euskal Herrian: 207 espezie:
    • Gipuzkoan 148; horietako 18 espezie lehenengoz lurralde honetan, esate baterako, uroilanda hankaberdea, mendebal-txori mokolodia, aliota txikia, txirri iluna, txirri lodia, txilinporta urrebelarria, kaio kaspiarra, murgilari lepokoduna, pottorro txikia, borrokalaria, arabazozo gorrizta...
    • Araban 131; 9 espezie lehenengoz (okil beltza, itsas enara musuzuria, udako zertzeta, txoloma, arrano arrantzalea...)
    • Bizkaian 108; 11 espezie lehenengoz (murgilari urrebegia Oletan, okil beltza Saldropon, kaio kaspiarra Bermeon, buztangorri argia Urdaibain...).
    • Nafarroan 82; 3 espezie lehenengoz (mendi-txirriskila, mendi-berdantza, karraka europarra).
    • Deba Ibarrean 89 eta Eibarren 58.

 

Txoriak 2021 24

Kuliska txikia (Actitis hypoleucos), Txingudin 2021eko abenduan.
# Espeziea
1 Antzara hankagorrizta - Anser anser
2 Beltxarga arrunta - Cygnus olor
3 Beltxarga beltza - Cygnus atratus
4 Antzara egiptoarra - Alopochen aegyptiaca
5 Paita arrunta - Tadorna tadorna
6 Ahate karolinarra - Aix sponsa
7 Mandarin-ahatea - Aix galericulata
8 Udako zertzeta - Spatula querquedula
9 Ahate mokozabala - Spatula clypeata
10 Ipar-ahatea - Mareca strepera
11 Ahate txistularia - Mareca penelope
12 Basahatea - Anas platyrhynchos
13 Ahate buztanluzea - Anas acuta
14 Zertzeta arrunta - Anas crecca
15 Zertzeta marmolairea - Marmaronetta angustirostris
16 Ahate gorrizta - Netta rufina
17 Murgilari arrunta - Aythya ferina
18 Murgilari lepokoduna - Aythya collaris
19 Murgilari arrea - Aythya nyroca
20 Murgilari mottoduna - Aythya fuligula
21 Ahatebeltz arrunta - Melanitta nigra
22 Murgilari urrebegia - Bucephala clangula
23 Ahate buruzuria - Oxyura leucocephala
24 Galeperra - Coturnix coturnix
25 Eper gorria - Alectoris rufa
26 Flamenko handia - Phoenicopterus roseus
27 Txilinporta txikia - Tachybaptus ruficollis
28 Txilinporta urrebelarria - Podiceps auritus
29 Murgil handia - Podiceps cristatus
30 Txilinporta lepabeltza - Podiceps nigricollis
31 Haitz-usoa - Columba livia
32 Txoloma - Columba oenas
33 Pagausoa - Columba palumbus
34 Usapal europarra - Streptopelia turtur
35 Usapal turkiarra - Streptopelia decaocto
36 Ganga azpizuria - Pterocles alchata
37 Basoilo handia - Otis tarda
38 Basoilo txikia - Tetrax tetrax
39 Kuku mottoduna - Clamator glandarius
40 Kukua - Cuculus canorus
41 Malkar-sorbeltza - Apus melba
42 Sorbeltz arrunta - Apus apus
43 Uroilanda handia - Rallus aquaticus
44 Uroilo arrunta - Gallinula chloropus
45 Kopetazuri arrunta - Fulica atra
46 Kopetazuri gandorduna - Fulica cristata
47 Uroilanda hankaberdea - Zapornia parva
48 Kurrilo arrunta - Grus grus
49 Atalarra - Burhinus oedicnemus
50 Zankaluzea - Himantopus himantopus
51 Abozeta - Recurvirostra avosetta
52 Itsas mika - Haematopus ostralegus
53 Txirri grisa - Pluvialis squatarola
54 Hegabera - Vanellus vanellus
55 Txirritxo hankabeltza - Charadrius alexandrinus
56 Txirritxo handia - Charadrius hiaticula
57 Txirritxo txikia - Charadrius dubius
58 Kurlinta bekainduna - Numenius phaeopus
59 Kurlinta handia - Numenius arquata
60 Kuliska gorria - Limosa lapponica
61 Kuliska buztanbeltza - Limosa limosa
62 Harri-iraularia - Arenaria interpres
63 Txirri lodia - Calidris canutus
64 Borrokalaria - Calidris pugnax
65 Txirri kurlinta - Calidris ferruginea
66 Txirri zuria - Calidris alba
67 Txirri arrunta - Calidris alpina
68 Txirri iluna - Calidris maritima
69 Txirri txikia - Calidris minuta
70 Istingor arrunta - Gallinago gallinago
71 Mendebal-txori mokolodia - Phalaropus fulicarius
72 Kuliska txikia - Actitis hypoleucos
73 Kuliska iluna - Tringa ochropus
74 Kuliska zuria - Tringa nebularia
75 Kuliska pikarta - Tringa glareola
76 Bernagorri arrunta - Tringa totanus
77 Marikaka handia - Stercorarius skua
78 Marikaka isatsbihurra - Stercorarius pomarinus
79 Marikaka isatslaburra - Stercorarius parasiticus
80 Marikaka isatsluzea - Stercorarius longicaudus
81 Pottorro txikia - Alle alle
82 Martin arrunta - Uria aalge
83 Pottorro arrunta - Alca torda
84 Lanperna-musua - Fratercula arctica
85 Antxeta hankabeltza - Rissa tridactyla
86 Antxeta mokogorria - Chroicocephalus ridibundus
87 Antxeta txikia - Hydrocoloeus minutus
88 Antxeta burubeltza - Ichthyaetus melanocephalus
89 Kaio mokohoria - Larus canus
90 Kaio hauskara - Larus argentatus
91 Kaio hankahoria - Larus michahellis
92 Kaio kaspiarra - Larus cachinnans
93 Kaio iluna - Larus fuscus
94 Kaio beltza - Larus marinus
95 Txenada txikia - Sternula albifrons
96 Txenada mokobeltza - Gelochelidon nilotica
97 Itsas enara beltza - Chlidonias niger
98 Itsas enara musuzuria - Chlidonias hybrida
99 Txenada hankabeltza - Thalasseus sandvicensis
100 Aliota txikia - Gavia stellata
101 Aliota handia - Gavia immer
102 Ekaitz-txori handia - Hydrobates leucorhous
103 Gabai arrea - Calonectris diomedea
104 Gabai iluna - Ardenna grisea
105 Gabai arrunta - Puffinus puffinus
106 Gabai balearra - Puffinus mauretanicus
107 Zikoina zuria - Ciconia ciconia
108 Zanga arrunta - Morus bassanus
109 Ubarroi handia - Phalacrocorax carbo
110 Ubarroi mottoduna - Gulosus aristotelis
111 Koartza hauskara - Ardea cinerea
112 Koartza gorria - Ardea purpurea
113 Koartza zuria - Ardea alba
114 Koartzatxo txikia - Egretta garzetta
115 Koartzatxo itzaina - Bubulcus ibis
116 Amiltxori arrunta - Nycticorax nycticorax
117 Beltzarana - Plegadis falcinellus
118 Mokozabal zuria - Platalea leucorodia
119 Arrano arrantzalea - Pandion haliaetus
120 Elano urdina - Elanus caeruleus
121 Sai zuria - Neophron percnopterus
122 Zapelatz liztorjalea - Pernis apivorus
123 Sai arrea - Gyps fulvus
124 Arrano sugezalea - Circaetus gallicus
125 Arrano txikia - Hieraaetus pennatus
126 Arrano beltza - Aquila chrysaetos
127 Zingira-mirotza - Circus aeruginosus
128 Mirotz zuria - Circus cyaneus
129 Mirotz urdina - Circus pygargus
130 Gabirai arrunta - Accipiter nisus
131 Miru gorria - Milvus milvus
132 Miru beltza - Milvus migrans
133 Zapelatz arrunta - Buteo buteo
134 Mozolo arrunta - Athene noctua
135 Urubi arrunta - Strix aluco
136 Argi-oilarra - Upupa epops
137 Martin arrantzalea - Alcedo atthis
138 Erle-txoria - Merops apiaster
139 Karraka europarra - Coracias garrulus
140 Lepitzulia - Jynx torquilla
141 Okil handia - Dendrocopos major
142 Okil txikia - Dryobates minor
143 Okil berde iberiarra - Picus sharpei
144 Okil beltza - Dryocopus martius
145 Naumann belatza - Falco naumanni
146 Belatz gorria - Falco tinnunculus
147 Zuhaitz-belatza - Falco subbuteo
148 Belatz handia - Falco peregrinus
149 Urretxoria - Oriolus oriolus
150 Antzandobi arrunta - Lanius collurio
151 Antzandobi handi iberiarra - Lanius meridionalis
152 Antzandobi kaskagorria - Lanius senator
153 Eskinosoa - Garrulus glandarius
154 Mika urdina - Cyanopica cooki
155 Mika arrunta - Pica pica
156 Belatxinga mokogorria - Pyrrhocorax pyrrhocorax
157 Belatxinga mokohoria - Pyrrhocorax graculus
158 Bele txikia - Corvus monedula
159 Belabeltza - Corvus corone
160 Erroia - Corvus corax
161 Pinu-kaskabeltza - Periparus ater
162 Amilotx mottoduna - Lophophanes cristatus
163 Kaskabeltz txikia - Poecile palustris
164 Amilotx urdina - Cyanistes caeruleus
165 Kaskabeltz handia - Parus major
166 Dilindaria - Remiz pendulinus
167 Txoriandre arrunta - Calandrella brachydactyla
168 Kalandria - Melanocorypha calandra
169 Txoriandre pispoleta mediterranearra - Alaudala rufescens
170 Pirripioa - Lullula arborea
171 Hegatxabal arrunta - Alauda arvensis
172 Kutturlio arrunta - Galerida cristata
173 Ihi-txoria - Cisticola juncidis
174 Sasi-txori arrunta - Hippolais polyglotta
175 Lezkari arrunta - Acrocephalus scirpaceus
176 Lezkari karratxina - Acrocephalus arundinaceus
177 Benarriz gorrizta - Locustella luscinioides
178 Benarriz nabarra - Locustella naevia
179 Uhalde-enara - Riparia riparia
180 Haitz-enara - Ptyonoprogne rupestris
181 Enara arrunta - Hirundo rustica
182 Enara ipurgorria - Cecropis daurica
183 Enara azpizuria - Delichon urbicum
184 Txio lepazuria - Phylloscopus bonelli
185 Txio horia - Phylloscopus trochilus
186 Txio arrunta - Phylloscopus collybita
187 Txio iberiarra - Phylloscopus ibericus
188 Errekatxindorra - Cettia cetti
189 Buztanluzea - Aegithalos caudatus
190 Txinbo kaskabeltza - Sylvia atricapilla
191 Baso-txinboa - Sylvia borin
192 Txinbo burubeltza - Curruca melanocephala
193 Sasi-txinboa - Curruca communis
194 Etze-txinboa - Curruca undata
195 Erregetxo bekainzuria - Regulus ignicapilla
196 Garrapoa - Sitta europaea
197 Gerri-txori arrunta - Certhia brachydactyla
198 Txepetxa - Troglodytes troglodytes
199 Ur-zozoa - Cinclus cinclus
200 Arabazozo pikarta - Sturnus vulgaris
201 Arabazozo beltza - Sturnus unicolor
202 Arabazozo gorrizta - Pastor roseus
203 Garraztarroa - Turdus viscivorus
204 Birigarro arrunta - Turdus philomelos
205 Birigarro hegagorria - Turdus iliacus
206 Zozo arrunta - Turdus merula
207 Euli-txori grisa - Muscicapa striata
208 Txantxangorria - Erithacus rubecula
209 Urretxindorra - Luscinia megarhynchos
210 Euli-txori beltza - Ficedula hypoleuca
211 Buztangorri argia - Phoenicurus phoenicurus
212 Buztangorri iluna - Phoenicurus ochruros
213 Pitxartxar nabarra - Saxicola rubetra
214 Pitxartxar burubeltza - Saxicola rubicola
215 Buztanzuri arrunta - Oenanthe oenanthe
216 Buztanzuri horia - Oenanthe hispanica
217 Txori ehule burubeltza - Ploceus melanocephalus
218 Euplectes afer
219 Tuntun arrunta - Prunella modularis
220 Etxe-txolarrea - Passer domesticus
221 Txolarre iluna - Passer hispaniolensis
222 Landa-txolarrea - Passer montanus
223 Harkaitz-txolarrea - Petronia petronia
224 Buztanikara horia - Motacilla cinerea
225 Larre-buztanikara - Motacilla flava
226 Buztanikara zuria - Motacilla alba
227 Negu-txirta - Anthus pratensis
228 Uda-txirta - Anthus trivialis
229 Mendi-txirta - Anthus spinoletta
230 Txonta arrunta - Fringilla coelebs
231 Negu-txonta - Fringilla montifringilla
232 Gailupa - Pyrrhula pyrrhula
233 Txorru arrunta - Chloris chloris
234 Txoka arrunta - Linaria cannabina
235 Kardantxiloa - Carduelis carduelis
236 Mendi-txirriskila - Carduelis citrinella
237 Txirriskila arrunta - Serinus serinus
238 Tarina - Spinus spinus
239 Gari-berdantza - Emberiza calandra
240 Mendi-berdantza - Emberiza cia
241 Hesi-berdantza - Emberiza cirlus
242 Berdantza horia - Emberiza citrinella
243 Zingira-berdantza - Emberiza schoeniclus

 

Txoriak 2021 01

Txirriskila (S. serinus)

Txoriak 2021 02

Txinbo burubeltza (Sylvia melanocephala)

Txoriak 2021 03

Guardia (Araba).

Txoriak 2021 04

Udako zertzeta (Anas querquedula), aurtengo ezustekoetako bat, Guardiako paduretan dozena erdi ale aurkitzea udaberriko pasean.

Txoriak 2021 05

Beletxikia (Corvus monedula), gero eta urriagoa Euskal Herrian.

Txoriak 2021 06

Hegabera (V. vanellus)

Txoriak 2021 07

Gaztela Mantxako ordokiak, landaketak eta aintzira gaziak. Paisaia magnetikoa niretako. 

Txoriak 2021 10

Hegaztiak ez ezik, narrasti eta ugaztunak ere agertzen dira tarteka kameraren aurrean. Azeri txiki hau despistatuta zebilen, bere gauzetan pentsatzen, eta hanketaraino hurreratu zitzaidan! Ederra sustoa hartu zuena! ;)))

Txoriak 2021 11

Txirritxo handia (Charadrius hiaticula)

Txoriak 2021 12

Navasecako urmaela, Daimiel ondoan (Ciudad Real). Leku humanizatu bat, araztegi bateko uren bidez elikatzen dena, EDAR baten alboan, eta hala ere, hegaztiak ikusteko oso toki egokia. Aurkikuntza txiki bat izan zen.

Txoriak 2021 13

Beltzaranak (Plegadis falcinellus)

Txoriak 2021 18

Odiel ibaiaren paraje naturala eta gatzagak (Huelva). Zankaluze eta migratzaileentzat leku aparta. Abuztua ez da sasoirik onena, baina 40 txenada txiki (Sternula albifrons) ikusi genituen, dozenaka txirri kurlinta, txirri txiki, borrokalari, txirritxo hankabeltz, flamenko, kurlinta eta kuliskarekin batera.

Txoriak 2021 19

Hirubelakaskoa (965 m), Baztanen. Miruz eta sai arrez inguratuta ibili ginen.

Txoriak 2021 20

Gabai iluna (Ardenna grisea) bermeo parean.

Txoriak 2021 22

Gure kostaldeko beste bisitari ohiko bat, Europa iparraldean kumatu arren gurean ere erraz samar ikus daitekeena, marikaka handia (Sterkorarius skua).

Txoriak 2021 23

Mendebal-txori mokolodi (Phalaropus fulicarius) txiki hau Osinbiribilen agertu zen 2021eko abenduan, abendu hasierako ekaitzen ostean. Zenbait egunez oso aktibo eta lasai ikusi ondoren, handik gutxira hil egin zen.

"Miñan" (Susa, 2019), Ibrahima Baldek ahoz idatzia eta Amests Arzallusek eskuz idatzia

Asier Sarasua 2022/01/09 23:15
Barruraino sartzen zaizun liburu horietako bat da Miñan, bukatzean betirako gogoratuko duzuna eta zure inguruko guztiei aholkatu eta oparitu nahiko diozuna. Ibrahima Balderen historia kontatzen digu, Ginea Konakryko bere haurtzaroko bizimodutik hasi eta basamortu-itsasoak igarota Europara heldu zen arte, urteak iraun zituen bidaia latz amaigabea egin ostean. Telebistan etengabe ikusten ditugu migratzaile anonimoen inguruko albisteak. Bada, Ibrahima Baldek izen-abizenak ditu eta bere bizitza kontatuko digu.
"Miñan" (Susa, 2019), Ibrahima Baldek ahoz idatzia eta Amests Arzallusek eskuz idatzia

Ibrahima Balde eta Amets Arzallus (Euskadi.eus)

Ibrahima Baldek eta Amets Arzallusek Irungo Harrera Sarean egin zuten topo 2018an eta han sortutako harremanaren fruitua da idazlana. Arzallus Irungo aterpetxera joaten zen tarteka laguntzera, besteak beste, errefuxiatuekin solasaldi bat izan eta euren egoera jasotzeko, ondoren asilo-prozeduran lagungarri izan zedin. Horrela ezagutu zuen Ibrahima Balde ginearra eta hartu-eman hori indartzen joan zen asteak igaro ahala.

Amets berehala konturatu zen Ibrahimaren kontakizuna berezia zela, besteak beste, Balde ez zelako ohiko migratzailea, batetik, berak ez zuelako nahi izan Europara etorri eta, bestetik, Ibrahimak ahozko jario berezia zuelako, kontatzeko modu oso propio bat, logika, gramatika, poetika pertsonal bat, edertasun aparteko bat.

Asteetako solasaren ondorio da Miñan izeneko liburua, Ibrahima Baldek idatzia, ahoz, eta Amets Arzallus Antiak idatzia, eskuz, liburuaren hasieran azpimarratzen denez. Susa argitaletxeak 2019an argitaratu zuen, 2020ko Zilarrezko Euskadi Saria irabazi zuen eta gutxienez beste bost hizkuntzatara itzuli da. CC lizentziapean banatu da.

 

Konakryko Thiankoi herrixkatik Euskal Herrira

Ibrahima Balde Ginea-Konakryn jaio zen 1994an. Ume-umetatik hasi zen aitari lanean laguntzen, anai-arreba eta amarengandik halabeharrez banatuta, eta bere ametsa mekanikari eta kamioi-gidari izatea zen. Halaxe ibili zen aprendiz lanetan hiruzpalau urtez, gazte-gaztetatik. Ezbeharrak, baina, bata bestearen ostean etorri zitzaizkion: aita hil zitzaion, ama gaixotu eta, bat-batean, anaia txikia desagertu egin zen. 14 urte besterik ez zituela, Europarako bidaia hasi zuen, bere kabuz, Alhassane anaia gazteak. 

Anaia txiki horren bila egindako bidaia da Ibrahimarena. Ikasketak, familia eta ametsak betirako utzi eta Alhassaneren bila egindako odisea. Basamortua gurutzatuz; polizia, terrorista, bahitzaile eta mafiosoen hatzaparretatik igaroz; neurtu ezineko gosea, egarria eta mina ezagutuz; tortura, esklabotza, kolpeak, arrazismoa sufrituz. Urteetako bidaia, Konakrytik Europara, Mali, Aljeria eta Libian barrena, Miñan anaia txikiaren bila, miñan horixe delako pula hizkuntzan, fula etniaren mintzairan: anaia txikia.

Migrantearen kontakizuna jasotzea izan da Amets Arzallusen lana eta, ondoren, "benetako protagonistari itzalik egin gabe, forma ematea eta migrantea bere ezintasunetatik baino, bere gaitasunetatik erakustea", Ametsek berak esandako hitzetan.

Miñan, Ibrahima Balderen bidaia Afrikan zehar

 

Urteak daramatzagu migranteen irudiak telebistan entzuten eta migranteen inguruko albisteak irakurtzen. Gutxi gorabehera imajina dezakezu zer izan daitekeen pertsona anonimo horien ibilbidea, bidean pairatzen dituzten zailtasunak eta sufrimenduak. Baina Ametsek aukera eman dio Ibrahimari hori guztiori lehenengo pertsonan kontatzeko, zer den afrikar baten bidaia gureganaino heltzeko, zein den milaka kilo horien gogortasuna, edozein unetan heriotzera eramango zaituzten basamortu, gartzela, muga eta itsasoak zeharkatzea. Eta irakurlea plaust lagatzen du, itota.

Izan ere, liburuaren kontra-azalean aipatzen den moduan, Mediterraneoa zeharkatzen dutenak deshumanizatzea ezinbestekoa da haien heriotzen, kanporatzeen, ilegalizatutako bizitzen gaineko ezaxola zabaltzeko. Baina bizitza horietako bakoitza bakarra da; esperientzia horietako bakoitza ezberdina. Eta liburu honek horixe azpimarratu nahi du.

Liburua lehenengo pertsonan dago idatzita, Ibrahimaren beraren hitzetan, eta zu bati kontatuta. Hasiera batean Amets bera da zu hori, Balderen kontakizunaren aurreneko entzulea, baina berehala konturatzen zara zu hori gu guztiok garela, bereziki europarrak, ez garenak inoiz bere historia erabat ulertzera helduko horretarako bere esperientzia berberak izan beharko genituzkeelako.

Baina zu horrek beste forma batzuk ere baditu, Ibrahimak liburuaren amaierako poeman zerrendatzen dituenak, adibidez, "zu hori polizia zara, nire ama zara, zu zara Ismail edo zu zara Emi, edo zu zara orain basamortua zeharkatzen ari zarena, edo honaino iristen lagundu didazuna, edo zu, orain poema hau irakurtzen ari dena".

Ibrahimak ele soilez helarazten digu bere bizitzaren historia. Nota gutxirekin sortzen du, sortu ere, kontakizunaren partitura, floritura eta arpegio konplikatuen beharrik gabe. Nota bat bestearen ostean ipiniz, migratzaile batek Europara heltzeko eman behar dituen urratsak bezala. Bere ametsak, bidaiaren zergatiak, atzean utzitako familiak sortzen dion arrangura, bidearen latza aipatuz, doinu eta estilo berezi eta ederrean, baina apaingarririk gabe. Betiere kontakizun xumea erabiliaz, arpegio konplikatuak ez batizaizkio interesatzen Balderi, eta Arzallusek ez baitu haren ahotsa apropiatu eta eraldatu nahi izan.

Are gehiago, bidaiaren zatirik konplikatuenak, morbosoenak, gogorrenak... epikoeenak izan zitezkeenak, ez ditu kontatu nahi Ibrahimak. Ez du gure pena bilatu nahi; ez du heroiaren protagonismorik gura. Aitzitik, Ibrahimak ez du "hitz egin nahi holako gauzez, kontatzen dudanean ikusi egiten dudalako, nire begien aurrean, esplikatzen ari naizen guztia. Zu orain hemen zaude, entzuten, baina ni han nago, nire haragiaren barruan, eta kontatzen dudanean berriz bizi dut esplikatzen ari naizen guztia. Horregatik, ez nizuke hitz egin nahi holako gauzez. Baina zuk galdetu didazu, eta esan dizut. Eta esan dizudanean berriz sentitu dut dena". Nuria Canok dioen moduan, Miñanen ez dago metaforarik, ezta trikimailurik ere. Idazleak aditu eta idazten du. Hitzak soilak eta gardenak; narrazioa bizia.

Tragedia kontatzean duenean, hartara, Ibrahimak ez ditu gertakariak areagotzen, ez ditu sufrikarioak handitzen, "bizitza hola da, eta ezin duzu inoiz esan: nik inork baino gehiago sufritzen dut". Ezta juzkatzen ere, hori irakurlearen esku geratuko baita.

Azken batean, barrua lehertzear duen pertsona baten kontakizuna da Balderena, barrua husteko bere bizitza kontatu beharra sentitzen duenarena. Zeren eta burua armairu bat bezalakoa da, eta armairutik gauza bat ateratzeko armairuan beste gauza bat sartu behar duzu. Hola gauza berriak gauza zaharraren lekua hartuko du. Baina nik, hemen, nire asiloaz erabakitzen duten bitartean, ez dut ezer egiten. Ez daukat lanik, ez daukat lagunik, eta ez daukat armairuan sartzeko ezer. Nire oroitzapenak hor daude, mugitu gabe. Eta egunero atakatzen naute.

Poztuko ginateke liburu honek, zati batean gutxienez, armairua husteko balio izan badio! Irakurlearentzat, bederen, balio handikoa izanen da.

Miñan, barrua betirako astinduko dizun kontakizuna, zure ingurukoen artean gomendatuko eta oparituko duzun liburu horietako bat.

 

Miñan, Amets Arzallus eta Ibrahima Balde (Susa, 2019)

Gineako hiriburutik Nzerekorera mila eta hirurehun bat kilometro daude. Ibrahima han ibili zen hiru edo lau urtez, kamioi batean, gidari batek aprendiz onartu zuelako. Aste batean Konakrytik Nzerekorera joaten ziren, eta hurrengo astean Konakryra itzuli. Egun batean amak deitu zuen arte: anaia txikia falta zen etxean. Eta haren bila abiatu zen. Basamortua gurutzatu; pasatzaile, polizia, bahitzaileekin topo egin; egarria, gosea, mina ezagutu. Afrikatik Europarako bidea.

Ni Ginean sortu nintzen, baina ez Ginea Bissaun, ez Ekuatore Ginean. Bada beste Ginea bat Konakry duena hiriburutzat. Sei herrialderekin egiten du muga. Hiru esango dizkizut: Senegal, Sierra Leona eta Mali. Han gertatu nintzen sortzean.

Ni fula etniakoa naiz, eta gure hizkuntza pularra da, baina hitz egin nezake malinkez. Susuz ere moldatzen naiz. Ginean hogeita bost hizkuntza hitz egiten dira. Frantsesa ere bai. Hogeita sei. Hori ere badakit, eskolan ikasi nuelako. Baina ni fula naiz, pularrez hitz guztiak dakizkit. Susuz mila hitz baino gehiago. Eta malinkez susuz baino pixka bat gutxiago. Frantsesez ez dakit zenbat hitz dakizkidan.

Nire erditzea Konakryn izan zen, aita han bizi zelako, baina sortu bezain laster herrixkara itzuli ginen, Thiankoira. Thiankoi itsasotik urrun dago, eta Kankalabetik hurbil. Eskualdearen izena Mamu da, eta prefekturarena Dalaba. Ni han bizi izan nintzen bost urtera arte, amarekin. Aita euri garaian etortzen zen, martxoan, amari lurra lantzen laguntzera. Eta nire atzetik beste hiru anai-arreba sortu ziren.

Gure etxean hamabi edo hamahiru behi genituen, eta nik amari laguntzen nion horiek gobernatzen. Beste batzuetan, amak ur bila bidaltzen ninduen, eta putzura joaten nintzen, puiser de l’eau. Bestelako lanak ere egiten nituen, arropak garbitu eta bere ondoan egon. Gutxi gorabehera horiek dira nik amarekin ditudan oroitzapenak. Bost urte nituenean aita etorri zen nire bila.

...............................

Nik, aukeran, nahiagoko nuen seme zaharrena ez izan. Beharbada bigarrena, edo azkena, baina zaharrena ez. Horrek gauzak pixka bat aldatuko zituen. Baina hori jainkoak erabaki du, eta nik ezin dut ezer esan. Gure etxera ni lehen posizioan iritsi nintzen, eta bigarren posizioan Alhassane.

Liberiatik itzuli nintzenean Alhassane haurra zen artean, baina gauzak ulertzen hasia. Falta izan nintzen denboran asko handitu zela iruditu zitzaidan. Etxeko zaharrena zarenean askotan gertatzen da hori, ardurak gorputza luzatzen du. Gainera bere irakasle denek esaten zuten, “haur honek gauzak azkar ulertzen ditu”.

Ama ospitalera eraman genuen egunean, “koto, zuk zer egingo duzu orain?” galdetu zidan. Koto, gure hizkuntzan, anaia handia da. “Ama gaixo dagoen artean ni etxean geratuko naiz”, erantzun nion, “ez naiz Liberiara joango”. Alhassanek ez zuen ezer esan, baina oso pozik jarri zen. Irri egin zuen, ezpainekin. Eta begiekin.

................................

Azkenean bi urte pasatu nituen etxean. Egun askotan ama indarrik gabe jaikitzen zen, eta hamaka batean etzan behar izaten nuen. Orduan ni bihurtzen nintzen ama. Ur bila joaten nintzen putzura, eta egurra ekartzen nuen. Gero behiak gobernatzen nituen, eta arreba txikien katiluak garbitzen. Etxeko lanak holatsu dira. Etxe gehienetan amak egiten ditu baina gurean nik egiten nituen.

Lan horien artean bazen bat nik maite nuena. Arreba txikiak bizkarrean hartzea. Horretarako oihal batekin korapiloa egin behar da. Hemen ez da asko ikusten, baina Afrikan denek ezagutzen dute haurrak lepora lotzeko korapiloa. Pixka bat konplikatua ematen du, baina bi aldiz egiten baduzu hirugarrenez lotzea ez da oso zaila. Inportanteena oihala luzea izatea da.

Nik bi arreba txiki ditut, Fatumata Binta eta Rouguiatou. Uste dut hori lehenago ere esan dizudala. Rouguiatou txikiena da eta hola idazten da: Rou-gui-a-tou. Fatumata Binta pixka bat zaharragoa da, hiru edo lau urte, eta idazteko ere luzeagoa da. Baina ahoz esaten denean Fatumata jaten da, eta Binta bakarrik esaten da.

Nire bi arreba txikiak ez dira sekula eskolara joan, baina azkena telefonoz hitz egin nuenean Bintak esan zidan ikasten hasi nahi zuela. Nik, “noski”, erantzun nion, “orain handitzen ari zara, eta eskolara joan behar duzu, eta gero ofizio bat ikasi”. “Adibidez zer?” galdetu zidan. “Beharbada josten, edo brodatzen, gustatzen zaizu hori?”. Baietz erantzun zidan.

..........................

Hamahiru urterekin zamak eramatea ez da lan erraza. Ni artean txikia nintzen eta garraiatzen nituen kartoiak ordurako handiak ziren. Kartoiak fruituz beteta zihoazen, batzuetan ananaz eta besteetan ahuakatez. Edo bestela jantziz. Eta baziren beste batzuk, nik ez dakit zer zeramaten barruan, baina indarrik gabe uzten ninduten. “Ezin dut”, esaten nion jendeari, “kartoi hau ni baino indartsuagoa da”. “Oke”, erantzuten zidaten, “beste norbait bilatuko dugu”, eta ez zidaten sosik ematen.

Azkenerako Watazaiko jendeak nirekin konfiantza hartu zuen, eta nire izenez deitzen ninduen. “Ibrahima, etorri colis hau eramaten laguntzera”, edo, “Ibrahima, tori dirua”. Hori niretzat garrantzitsua da, hurbiltasuna erakusten du. Baina gauero ni ezagutzen ninduten denak desagertu, eta bakarrik gelditzen nintzen. Orduan geltokira itzultzen nintzen. Han, lurrean kartoiak zabaldu eta ohe txiki bat egiten nuen. Liberian kalean lo egiten ikasi nuen.

Hiru hilabetean hala bizi izan nintzen, lana merkatuan eta loa geltokian. Azkenean denboraren kontzientzia pixka bat galdu nuen. Beraz, orain kontatu nahi dudana ez dakit zehazki zein egunetan zen, baina badakit asteburua zela, larunbata edo igandea.

Gizon bat ikusi nuen garaje batean. Mekanikan ari zen, eta eskuak zikinak zituen. Ni hari begira gelditu nintzen, eta hura niri. “Ginearra zara?” galdetu zidan. “Bai”, nik. “Bagara bi”, hark. Bizkarra eman eta lanean segitu zuen. Bi minutu, beharbada hiru. Atzera begiak jiratu eta, “zertara etorri zara Liberiara?” galdetu zidan. “Nire etorkizuna planifikatzera”, erantzun nion. “Gurasorik baduzu hemen?”. “Ez”. “Lan egiten duzu?”. “Merkatuan jendeari laguntzen diot zamak eramaten”. “Eta uste duzu modu horretan planifika zenezakeela etorkizuna?”. “Ez, baina ez daukat beste aukerarik”. Berriro isildu zen, eta hala egon ginen luzaroan, ni hari begira eta hura lanean.

“Nik ere nahiko nuke lan bat”, ausartu nintzen. Ez zidan erantzun. Kamioi baten motorra konpontzen ari zen. Bukatu zuenean burua altxatu eta, “zer lan egin nahiko zenuke?” galdetu zidan. “Gidaria izan nahiko nuke, txikitatik gustatzen zaizkit kamioi astunak, gazte bat ikusten badut kamioia gidatzen begira-begira egoten naiz”. Hori dena segidan eta gelditu gabe esan nion. “Ni kamioi gidaria naiz”, erantzun zidan, “baina zu txikiegia zara aprendiz hartzeko. Zenbat urte dituzu?”. “Hamahiru”. “Txikiegia zara”. “Badakit, baina moldatuko naiz, zuk nik egin nezakeen guztia eskatu eta egingo dut”. Bi aldiz errepikatu nion hori, beharbada hirutan, eta itxaroteko esan zidan, denbora pixka bat behar zuela pentsatzeko. “Oke”, erantzun nion. Eta merkatura itzuli nintzen.

...........................................................

Nik ez bainuen abenturara abiatzeko intentziorik. Ni kamioiak gidatzen ikasten ari nintzen, eta pentsatzen dut pixka bat segitu banu laster lanean hasiko nintzela. Ofizio horrekin nire familia mantentzeko modua izango nuen Gineatik atera gabe. Hori zen nire helburua. Baina anaia txikiak alde egin zuen eta nire destinoa aldatu zen.

(...)

Eta badakit zer galdetuko didaten, ea zergatik ez nintzen etxera itzuli, nire destinoa ez bazen Europa. Nik ere askotan galdetzen diot hori neure buruari, eta ez da esplikatzen erraza. Baina esango dizut. Bat, kulpa batek kolpatzen zaituenean zaila da zure bidea aurkitzea. Bi, Aljeriaraino edo Libiaraino iritsi zarenean, atzera egiteko beranduegi da, etxea urrunegi gelditu zaizu. Eta hiru, nik ez dut nire amaren begiek ni ikusterik merezi. Hori da egiazki pentsatzen dudana.

..................................................

Tuaregen eskuetan gelditzen zarenean ez zaude ez aurrean, ez atzean, erdian zaude, ezerezaren erdian. Eta halako batean kartzela bat ikusten duzu, basamortuaren bihotzean. Kartzela bat helduek eta haurrek zaindua. Han, denek dituzte kalaxnikovak soinean. “Non nago?” galdetzen duzu, eta Taalandan zaude.

(...)

Zu zure txokoan zaude, lurrean etzanda, edo eserita. Lurra hondarrezkoa da. Norbaitek zure izena esango du, edo bestela izenik gabe deituko zaitu, “toi, viens ici”. Orduan, erdira atera beharko duzu. Erosi nahi zaituena haraino sartuko da eta zuri begira hasiko. Goitik behera. Behetik gora. Gero, “oke”, esango du.

Beste bati deituko diote. Erosleak hari ere goitik behera begiratuko dio, zuri bezala. Eta itzuli osoa bukatutakoan, esango du, “nik hau eta hura nahi ditut”. Tuaregak prezio bat proposatuko dio, eta hark berriz begiratuko dizu. Goitik behera, eta behetik gora. Eta dirua emango dio tuaregari.

Baina ni ez ninduten erosi. Etorri ziren ni begiratzera, behin, bi aldiz, hirutan, baina ez ninduten eraman. Eta han gelditu nintzen, hiru egunez, Taalandan.

..................

Basamortuan zoazenean, batzuetan, haize handiak jotzen du. Ezin zara ibili ere egin. Gelditu egin behar duzu, eta babestu, hondarrak minik ez emateko. Han egongo zara ordubetez. Edo bi orduz. Haizea nekatzen bada zuk zure bideari segituko diozu.

Hiru egun egin nituen oinez. Hirurogeita hamabi ordu. Ura edanez bakarrik. Beti bideari ihesi. Batzuetan izutzen nintzen, “hor zerbait dago”, pentsatzen nuen, eta makurtzen nintzen. Gero, “hor ez dago ezer”, ikusten nuen, eta berriz abiatzen nintzen, nekatu arte. Begiak ixten nituen, ireki arte. Eta berriz abiatzen nintzen, nekatu arte. Azkenean argi batzuk ikusi nituen. “Hori Timiauine da”, pentsatu nuen. Eta hala zen.

........................

Bordj ehun eta berrogeita hamabost kilo. Baina Timiauinetik Bordjera ez da Taalandatik Timiauinera bezala. Hondarra berdina da, eta haizea ere bai, baina bidea gudroizkoa da, eta hola errazagoa da, azkarrago ibiltzen zara. Bordj ehun eta hogei kilo. Hiru lagun ginen, ni, Ismail txikia, eta Maliko bat. Tarteka beste norbait ikusten genuen, hondarretan, gorpu, postura arraroan. Aurpegian egarria, egarri handia. Basamortua hola da. Bordj laurogeita hamar kilo. Maliarrak ezin zuen gehiago, eta bide ertzean gelditu zen. Guk aurrera egin genuen, zer egingo genuen bestela? Bordj hirurogei kilo. Ismail txikiak suge luze bat ikusi zuen, bidea zeharkatzen. Zain egon ginen, erdi ezkutuan, sugea desagertu arte. Gure herrian sugeari zerbait eginez gero zorte txarrari deitzen diozu, beraz, bidean zoazenean sugeak du lehentasuna. Bordj berrogei kilo.

Gauez lo egiten genuen, hondarretan etzan, eta lo. Loa garrantzitsua da, indarra hartzeko, eta pixka bat ahazteko. Ahazten duzunean zure gorputza arinagoa da, eta errazago ibiltzen zara. Bordj hogeita bost kilo. Lau egun egin genituen bidean, eta bosgarrenean Bordjera iritsi ginen.

............................

Tarteka taza erdi bat ur ematen zidan. Orduan, egarri bizia lotzen zitzaidan gorputzean, eta taza ahotik kentzen zidan. Ur gehiago eskatu eta zafrako bat jasotzen nuen. Egarria kentzeko. “Nahikoa edan duzu”. Taza erdi bat ur.

Nahikoa, ez hiltzeko. Haren helburua hori zelako, nik sufritzea, baina ez hiltzea. Hilez gero ez nuen bost zentimo balioko, eta ez nion inori deituko dirua bidal zezan erregutuz. Horregatik ematen zidan, noizbehinka, taza erdi bat ur.

Bi taza erdi ur, hiru egun.

Hiru egun oso pasatu nituen han, hogeita lau orduan pertsona bat ni torturatzen. Baina ez nintzen ni bakarrik. Nirekin batera beste ehun zeuden, edo ehun baino gehiago, ez dakit, ez nituen kontatu. Baina entzuten nituen, gizonak eta emakumeak. Haurrik ez. Emakumeek negar egiten zuten, eta garrasi, gau guztian, gelditu gabe. Bat isiltzen zenean bestea hasten zen, eta hura isiltzean bestea. Eta au suivant.

Gure torturatzaile guztiak zibilak ziren, zu eta ni bezalako jendea. Torturatuak ere berdin, emakumeak eta gizonak, denak nire trazakoak. Inork ez zuen ezer egin han egoteko. Ni nire anaia txikiaren bila joan nintzen Libiara, beste guztiak Europarako programa baten ametsean. Baina gu torturatzen ari zirenei hori dena bost.

Nik ez nuke hitz egin nahi holako gauzez, kontatzen dudanean ikusi egiten dudalako, nire begien aurrean, esplikatzen ari naizen guztia. Zu orain hemen zaude, entzuten, baina ni han nago, nire haragiaren barruan, eta kontatzen dudanean berriz bizi dut esplikatzen ari naizen guztia. Horregatik, ez nizuke hitz egin nahi holako gauzez. Baina zuk galdetu didazu, eta esan dizut. Eta esan dizudanean berriz sentitu dut dena.

.........................

Libian stock handia dago, trankilo-ak beteta daude, presondegiak ere bai.

Taf-taf-taf, “egun batean zuek denak hilko zaituztegu”. Haur batek esan zidan hori, begietara begira. Uste dut kontatu dizudala lehenago, baina berdin du, orain berriz esaten dizut, zuk ez ahazteko, zuk jakiteko Libia zer den. Hango arabiarrak politak dira, larruazal argia dute, baina haien barrua harpe ilun bat da. Eta kalaxnikova, orain, haien gorputza da. Berdin dio mutiko izan edo neska, zahar edo haur, denek pentsatzen dute taf-taf-taf.

Itsasoak ere laguntzen die horretan. Baina itsasoa ez da itsasertzean hasten. Trankilo-etan hasten da. Immigrazioa stockatzen duen campo bakoitzak bere programa propioak antolatzen ditu. Zuk dirua kotizatuko duzu, hiru mila, edo hiru mila eta bostehun, nahi baduzu gehiago. Baba Hassanek nahiago du gehiago bada. Orduan zerrenda batean sartuko zaitu eta zerrenda betetzean zodiak bat antolatuko du.

Zodiaka ez bada Europara iristen, berdin dio, Baba Hassanek jaso du bere dirua. Abiatu aurretik soldaduak ur ertzean geldiarazten badu, berdin dio, Baba Hassanek jaso du bere dirua. Edo abiatzean, zu, izutu eta ez bazara zodiakera igotzen, berdin dio, Baba Hassanek jaso du bere kalaxnikova, eta taf, hil zaitu. Bai, tiro bat aski. Hori hola da.

Esplikatuko dizut.

Zodiaka beti da gauez. Puztu ere itsasertzean eta azken momentuan egiten da. Bien bitartean zu zain zaude, bazter batean. Puzten bukatzean libiarrak, “yallah yallah”, esango dizu, “azkar-azkar”, abiatzeko ordua da. Batzuetan guba motz bat jantziko duzu, baina gehienetan guba-k ehun dira eta programa-k ehun eta berrogeita hamar, eta berrogeita hamar pertsona ezer gabe abiatuko dira. Baina momentu horretan dena da yallah yallah, ez duzu galderarik egin behar.

Libiarra zodiakari bultzaka hasiko da, eta motorra piztuko du. Zuretzat mugimendu hori arrotza da, zeren eta zu ez zara inoiz uraren gainera igo. Agian ez duzu sekula itsasoa zeure begiez ikusi, baina ez da galderak egiteko momentua, orain hor zaude, uraren gainean eserita, eta abiatzeko unea da.

Hemen dago Libia, hor Tunisia, eta han Italia, tarteko dena itsasoa da. Eta itsasoa tonbola bat da. Zuk badakizu jende asko ez dela beste aldera iristen, baina libiarrak, “yallah yallah”, esango dizu. Itsasoa zakarra bada ere berdin du, zodiakari sakatzen segituko du, ez du begiratuko zer aro datorren. Hark nahi duen bakarra da zodiaka jendez betetzea, eta gainezka egiten badu nahiago.

Batzuek, ikaraturik, ezetz esaten dute, ez dutela nahi, eta azken orduan ontzira igo gabe gelditzen dira. Arabiarrak oihu egingo du, “igo nahi duena igo dadila, yallah, azkar”, eta ikaratu dena ontzitik kanpo geldituko da, hondarretan, bere guba jantzita.

Hura da erortzen lehena, taf, tiro bat aski da. Ur ertzean hilko dute, ez dezan bere dirua erreklama. Edo ez dadin trankilo-ra itzuli, eta portu horretan ikusi duena besteei kontatzen hasi. Horrek beldurra zabalduko duelako eta Baba Hassanek klienteak galduko dituelako. Hori Baba Hassanentzat ez da ona. Beraz, libiarrek ez dute inor behartzen zodiakera igotzera, baina igotzen ez dena bertan hiltzen dute, besteen begien aurrean, taf.

Batzuetan pentsatzen dut, lortuko ote dut hau dena ahaztea? Zeren eta burua armairu bat bezalakoa da, eta armairutik gauza bat ateratzeko armairuan beste gauza bat sartu behar duzu. Hola gauza berriak gauza zaharraren lekua hartuko du. Baina nik, hemen, nire asiloaz erabakitzen duten bitartean, ez dut ezer egiten. Ez daukat lanik, ez daukat lagunik, eta ez daukat armairuan sartzeko ezer.

Nire oroitzapenak hor daude, mugitu gabe. Eta egunero atakatzen naute.

..................................

Inoiz, etxera itzultzen banaiz, eta ama eta arreba txikiak han badaude, kontatu nahiko nieke zuri kontatzen ari naizen guztia. Pixka bat uler nazaten, haiek ere. Ez baitakite ezer. Telefonoko kreditua motza da eta bidea luzea. Baina egun batean, hara itzultzen banaiz, eta han badaude, haien alboan eseri, eta kontatuko diet.

Bizitza ez da esaten erraza. Lehenik Mali, gero Libia. Taf-taf, eta torturak. Bai, hori dena egia da, hola ibili nintzen Alhassaneren bila. Baina hura, zodiak batean enbarkatu, eta itsasora abiatu zen. Ehun eta berrogeita hiru pertsona, eta bera. Nik ez nekien ezer. Harik eta ostiral batez, otoitzetik itzultzean, naufrage hitza entzun nuen arte. Orduan ulertu nuen, “c’est fini, erori zait eskuetatik”.

Hori dena kontatuko diet.

Eta badakit zer galdetuko didaten, ea zergatik ez nintzen etxera itzuli, nire destinoa ez bazen Europa. Nik ere askotan galdetzen diot hori neure buruari, eta ez da esplikatzen erraza. Baina esango dizut. Bat, kulpa batek kolpatzen zaituenean zaila da zure bidea aurkitzea. Bi, Aljeriaraino edo Libiaraino iritsi zarenean, atzera egiteko beranduegi da, etxea urrunegi gelditu zaizu. Eta hiru, nik ez dut nire amaren begiek ni ikusterik merezi. Hori da egiazki pentsatzen dudana.

...............................

Lehenik helikopteroa, gero barku bat. Salvamento marítimo. Koloretik antzeman nion, basoan esplikatu zidatelako, “zuek salbatzera etorriko den barkua laranja baten kolorekoa izango da”. Huraxe zen. Denak oihuka hasi ginen: “Boza! Boza! Boza!”.

Oihu hori afrikarren arteko kantua da. Itsasoko abentura ongi bukatzen denean egiten da. “Boza! Boza! Boza!”. Tangerreko edo Nadorreko basoan, programa bat Europara iritsi dela jakiten denean, azkar zabaltzen da berria, “atzo ehun lagunek boza kantatu zuten”.

Miñán, Arzallus eta Balde

2021ean irakurritako liburuen zerrenda

Asier Sarasua 2022/01/07 21:55
Hitzaurre laburrarekin, hementxe azken 12 hilabeteetan irakurritako liburuen zerrenda. Uzta ustez apala, baina irakurritako gehiena balekoa izan da.

Miñanek kolpatu nau, Patxi Iturregi ipuingileak harritu, Mendozaren azkenarekin barre egin dut, Hauts bihurtu zineten bai eta ez, Gauzetan bezalako esperimentuak beti gustatzen zaizkit, Sara Mesaren soiltasun deserosoa nozitu dut,... eta komiki dexente ere etorri dira gurera (Sasi artean Elgeta irakurri ahal izatea opari bat izan da).

Guztira 20 liburu inguru izan dira (zenbait komiki eta kontsulta-libururekin batera). Kontuan izanda azkenaldian gutxi irakurtzen dihardudala eta 2021ean mendiak eta hegaztiek eraman dutela nire denbora gehiena, nahiko balekoa ;)

  • Haize Kontra. Patxi Iturregi (Elkar, 1996). Txioa.
  • Poema bilduma. Mikel Lasa eta Amaia Lasa (Herri-gogoa, 1971).
  • Transbordo en Moscú. Eduardo Mendoza (Seix Barral, 2021).
  • El jardín de Venus. Felix Maria de Samaniego (1780).
  • Bihotz handiegia. Eider Rodriguez (Susa, 2017).
  • Hauts bihurtu zineten. Juan Kruz Igarabide (Alberdania, 2005).
  • Chantaje mortal. Elmore Leonard (1972).
  • Camembert helburu. Jon Alonso (Susa, 1998).
  • El invierno de Frankie Machine. Don Winslow (Martinez Roca, 2010). Txioa.
  • La fanfarlo. Charles Baudelaire (1847). Aspergarria, zeharo.
  • Erraiak. Danele Sarriugarte (Elkar, 2015).
  • Gauzetan. Koldo Izagirre (Ustela, 1979). Blogean.
  • Intemperie. Javi Rey, Jesús Carrasco (Planeta Comic, 2016). Liburuaren egokitzapena komikira; tira, liburua hobea.
  • Sasi artean Elgeta. Koldo Izagirre, Dani Fano eta Garluk (Trikitixa Elkartea, 2021). Blogean.
  • Migel Marmolen hamaika eta bat jaiotzak. Dani Fano (Astiberri, 2018).
  • Portugal. Cyril Pedrosa (Norma, 2011).
  • Un amor. Sara Mesa (Anagrama, 2021).
  • V de Vendetta. Alan Moore eta David Lloyd.
  • Miñan. Amets Arzallus eta Ibrahima Balde (Susa, 2019). Blogean.
Nagusitzen ari naizenaren beste seinale bat (eta blog honen adinarena): honezkero 12 urte daramatzak urteko irakurketen zerrenda laburrak egiten (batzuetan baita aurten baino ganora gehiagorekin ere): 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019 eta 2020.

2021ean ikusitako pelikulen zerrenda

Asier Sarasua 2021/12/30 00:00

Aurten ere hemen lagatzen dut, aurreko urteotan legez (2018, 2019 eta 2020), azken hamabi hilabeteotan ikusitako pelikulen zerrenda (Letterboxen apuntatzen gogoratutakoak, behintzat). Saiatzen gara zinea familian ikusten, zailtasunak zailtasun eta gustuak gustu, batzuetan baten alde, hurrengoan bestearen alde, eta tira, handik eta hemendik tiraka denon gustuak jarraitzen.

Sekula ikusi bariko klasiko batzuk, gaztetan ikusi eta gustatutakoak orain seme-alabekin berrikusi ditugunak, nobedade bakarren bat, Marvel eta saga ezagunak... denetik pixkat (betiere nahiko zinema komertziala eta 'ohikoa'). Hori bai, aurreko urteotan baino nahiko pelikula gutxiago ikusi ditugu 2021ean, batez ere mendira eta txoriak ikustera inoiz baino gehiago joan naizelako/garelako pasa den urte honetan. Dena ezin!

 

Eibar (Euzko Deya aldizkarian, 1945)

Asier Sarasua 2021/12/07 18:15
Hara Eibar nola gogoratzen zuen Argentinan erbesteratutako eibartar batek 1945ean.

Sarean aurkitu dudan dokumentu bat ekarriko dut hona. 1945ean Euzko Deya aldizkarian argitaratutako artikulua omen da eta M. Andicoechearen izenpea darama. Alberto Alonso Canok partekatu zuen Facebooken 2021eko azaroaren 30an eta harexi jaso diot. Bertsio horretan artikuluaren erdiko orrialde bat falta da (barrena).

Facebooken partekatutako dokumentu horretan dioen arren 1945eko azaroaren 20ko Euzko Deyan argitaratu zela, sarean digitalizatuta dagoen Euzko Deyaren ale horretan ez da azaltzen. Ezin dut esan, hortaz, data zuzena denik. Gainera, artikulua 1945ean argitaratu bazen ere, artikulu horretan gerra aurreko Eibar zelakoa zen gogoratzen du idazleak, kalerik kale (eta ez 1945ean zelakoa zen).

Erbestetik egindako memoria ariketa bat ote? Ea datu gehiago lortzerik dugun.

...................

Eibar es un pueblo de fisonomía propia. Viniendo carretera abajo de Olarreaga, nos plantamos en Isasi, a la altura donde nace el caminito que conduce a Olakua. Tenemos, a la izquierda, los solares de Torrekua en casería sólidamente edificada, el puentecito de Amaña, la vía del f.c., las canteras de piedra, el caserío Asoliartza, sobre una ladera y entre otros montes el que se eleva más, el Urko, verdaderamente espléndido.

A la derecha divisamos la bella y antiquísima casa-torre de Isasi, su parque bien poblado de árboles, los solares de Ipurúa, su caserío, el monte que empieza a empinarse casi a su puerta y el monte que conduce a Elgueta.

Frente a nosotros se eleva el sólido convento de las Monjas Franciscanas y la hermosa Escuela de Armería. No cabe pedir una primera impresión más agradable. Estamos en contacto con algo de lo nuevo y algo de lo primitivo de Eibar: las escuela de Armería de construcción moderna y la casa-torre y el convento de las Franciscanas de vieja data.

Caminamos unos 150 metros y nos situamos en medio de la casa donde vivía Casildo, el de los perros perdigueros famosos y de la casa que fuera la taberna de Kiputxa. Estamos frente a frente de Eibar. A nuestra izquierda distinguimos desde el Santo Asilo Hospital admirablemente ubicado, el edificio denominado Titanic, el Ayuntamiento, el chalet de Osoro quien fue famoso pelotari en unión con otro pelotari apodado "el obispo" de Motrico y con Vildosola el de Franchi... Contemplamos también Txaria, Mekola, el Jardín de Convalecientes y el armonioso palacio de Indianokua y, a la izquierda, en lo hondo de la barranca, corre el río Ego.

A nuestra derecha aparecen unos solares que nos llevan a Abontza. Más solares, el antiguo juego de pelota, el bello paseo que nace en el mismo, la empinada barriada de Urki, el campo y el montea a cuyo pie se hallan los talleres de Txonta. Y delante de nosotros los ojos descansan en primer término, al otro lado de la plaza, donde nace la calle Calbetón, y después en la inmensa mole de piedra de la iglesia parroquial de San Andrés.

Pasito a pasito comenzamos a bajar la cuesta de Isasi y pasamos frente a una airosa casa que durante muchísimos años fue habitada por las familias de Zamacola, de Jerónimo Txiki, de Makatxa y de Irusta. Al final de la misma hacemos alto. Allí empieza el edificio del frontón Astelena, construido en lo que (...)

[... hemen artikuluaren orrialde bat falta da]

...lo-Hospital. Esta Plaza de Unzaga se comunica directamente con las calles Isasi, O'Donell, Paseo de San Andrés, Calbetón, 2 de Mayo y con los caminos de nueyes que conducen a Ubicha y Urki.

Entramos en la calle Calbetón, antigua calle llamada Untzaga. Por la derecha que es donde se levanta el Salón Teatro, la vereda es estrecha, pero por la izquierda es muy ancha y por debajo de su enlosado corre la acequia que desagua en el cumbo de Errotarixa, al costado de la Plaza Nueva. Nadie me saca de la cabeza que esta vereda fue construida con tal amplitud para que eibarresas y eibarreses pudiesen bailar a su guisa. Es que también los pasacalles que tocaba La Marcial eran como para levantar muertos.

A propósito de La Marcial, ahí va un sucedido. Tocaba en ella el cornetín un foráneo conocido por "Cornetiña", a quien el director Dn. Ildefonso Irusta le quería porque Cornetiña tocaba los solos que era un primor. El 29 de Junio de 1896, la Banda La Marcial tenía que tocar en tres ocasiones y el cornetín que andaba alzado pretendiendo mayor paga, le dijo a Irusta que si no le daban más pesetas, él no tocaba más. Irusta, que quería a su Banda como a las niñas de sus ojos, fuese a contar al alcalde lo que ocurría. Era éste Don Pedro José Mendiola, buena persona sí pero Don Pedro escuchó la exposición de Irusta y le dijo: "No sé por qué te afliges tanto. Que el cornetín no quiere tocar, pues dale a otro su instrumento y sanseacabó!"

Bajamos a la calle Calbetón y casi al llegar al nacimiento de la calle Ardantza, por la vereda de la sastrería de José Ocamica, pasamos frente a la casa donde viviera Dña. Felipa Guisasola, gran eibarresa si las hubo. Doña Felipa Guisasola, ella sola era una institución. Nacida en 1885 (sic) y huérfana de padre, con rudimentos de dibujo aprendidos en la Escuela Municipal, entró de aprendiz en un taller de damasquinado para ayudar a su madre ya ayudarse ella. A los 10 años, aunque torpemente, ya damasquinaba. En 1865, con motivo de la visita de Isabel II, Eibar organizó una Exposición y al frente de una de las vitrinas, en una mesa de trabajo del damasquinado, vio la Reina a la niña Guisasola, a quien pensionó con 1.500 ptas. anuales. Con ellas, sus conocimientos y una voluntad a toda prueba, Dña. Felipa ganaba, en 1882, el Gran Diploma de Honor de la Exposición de Madrid; galardón éste al que siguieron otros muchos de rango internacional.

Llegamos ahora al nacimiento de la calle Ardantza, una de las primeras de Eibar y que nos conduce, por entre el puente y la vía del f.c., a Aldatze, altiplano desde donde se disfruta un magnífico panorama.

Y ya estamos en la Plaza Nueva, irregular pero bonita y con tanta historia. La rodean el Casino de la Amistad, el enrejado que cierra el cumbo de los Muguruza, la soberbia casa donde vivieron los médicos eibarreses Don Vicente y Don Ciriaco Aguirre, y la pared lateral de la iglesia de San Andrés por un lado y por el otro, calle de por medio, el Café de Banaka, la confitería y Café de Guisasola y, al final, la renombrada taberna de María. En el parral de los Guisasola cantó el tenor Gayarre de vuelta de Bilbao.

Ahí empieza la empinada Txiriokalle, donde hubo un reñidero de gallos, en donde el que mejor veía era un ciego: Umaixo Itxua. En cuanto el ciego decía: ¡Emoetzak!, ya se podía jugar 100 a 1 a favor de su gallo.

Andamos en el centro de Eibar, en lo más antiguo, en lo que estuvo amurallado. He aguí Elgetakelle, Hospital zarra y Piparkalle, la que según Zuloaga tiene mucho carácter y luego Bidebarrieta, que va derechamente a Malzaga.

Bajamos con cuidado este tobogán que es Barrenkale, dejando a la izquierda la calle Araindikale, en la que el fondista M. Bueno solía albergar hasta 20 cómicos donde no cabían seis, milagro al que no he podido sacar punta. Y llegamos frente al Mercado, edificado mitad en tierra y mitad sobre el río Ego, de donde pasamos a la calle María Angela, que debió  su nombre actual a Dña. María Angela Zuloaga, quien al morir, en 10 de Junio 1883, dejó un legado de 1.700 ptas., para que los voluntarios eibarreses liberales de la última carlistada las gastaran en un banquete dentro del mes del fallecimiento suyo.

Ahí, a nuestra izquierda, aparece uno de los edificios más antiguos y mejor conservados de Eibar, el de Indianokua, parte de cuyos cimientos los baña o hace como que los baña el río Ego. En este palacio intentó Galo Villar hacer retratar los gemelos para mandar a Cuba la fotografía.

Yendo hacia Ibarecruz, dejando a la izquierda Musatadi, llegamos a la casa que fuera de Don Plácido Zuloaga, padre de Don Ignacio, quien también fue una institución. Celini vasco, no osbtante no haber nacido en las Vascongadas, dio un gran impulso y elevó a la máxima categoría el arte de damarquinar. Los eibarreses dedicaron una lápida conmemorativa a su memoria, la que descubrieron el 24 de Junio 1911 en presencia de sus hijos Eusebio, Ignacio y su hermano el ceramista Don Daniel.

Caminemos por Arragueta. Aquí, a la derecha, estaba la importante fábrica de armas y bicicletas G.A.C, de donde salió a Buenos Aires, después de deambular por Francia, Irlanda y Norteamérica, uno de sus últimos dueños, el gran Eulogio Gárate. Su fundador, Manuel Gárate, inventó el revólver de tres tiros. Su hijo Crispín falleción en ella de accidente, y últimamente fue dirigida la misma en pleno tren de progreso por el malogrado Dn. Julián Gárate y su hermano Eulogio, quien tuvo la suerte de dirigir la fabricación de las primeras bicicletas construidas en la Península.

Saliendo de Arrragueta y paralelas al bonito Paseo de Urkizu, hállanse las grandes fábricas de armas y bicicletas de los Orbeas. De éstos, uno de los más progresistas y activos que conocí fue Don Miguel María Orbea, trotamundos y diplomático.

Hemos recorrido un pueblo extraordinario, Eibar, cuyo nombre es conocido y ponderado en todos los ámbitos del mundo. En la Guerra del 14 al 18, los eibarreses trabajaron sin descanso en la confección de armas para los Aliados en proporción tal que las comisiones recibidoras de ingleses y franceses se asombraban de que un pueblo tan chico trabajara tanto y tan grande.

M. Andicoechea, en Euzko Deia de Buenos Aires, el 20-11-1945.

 

Eibar (Euzko Deya aldizkarian, 1945) - 01

Aurkezpena

Eibar, Euskalkiak, Natura, Etnografia

Asier Sarasua Aranberri

(Eibar, 1969). Blogroll ibiltari bat naiz.

..........................

Blog honetako testu original guztien lizentzia: Creative Commons by-sa.

Somerights20

..........................

Blog honetako gai nagusiak

Sarean

Asier Sarasua Aranberri Twitter

Asier Sarasua Aranberri Flickr

Asier Sarasua Aranberri Facebook

Liburu eta proiektuak
Lehen Hitza Euskaraz

Azken erantzunak
Bai, horretxegaittik ekarri juat blogera, ... Asier Sarasua, 2022/06/05 21:54
Eibarko euskalkixa euskera sabindarrian emonda! ... Oier G, 2022/06/05 18:20
Zorionak 'centenario'! 🤣 Mikel, 2022/03/06 20:25
MENDIAK tresnia eta webgunia aittatzen dozunian, ... Asier Sarasua, 2022/01/31 21:37
Serafin, aspaldiko! Pozten nau zure barri ... Asier Sarasua, 2022/01/31 21:32
Bikaina Asier. Eskerrik asko eta besarkadia Serafin Basauri, 2022/01/31 11:47
Ederra, Asier. Oieleku, bai, baina Okaberen berri ... Amatiño, 2022/01/31 10:51
irati tome tena segurola ponze irati, 2022/01/02 20:24
tome tena segurola ponce irati, 2022/01/02 20:22
oso ona Asier aspaldiko! Serafin Basauri, 2021/10/01 16:27