Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Eibartik / Gaiak / Fauna eta natura

"Deconstruyendo a Darwin" (Javier Sampedro, 2002), eboluzioaren teoriaren ertzak, biologia molekularraren ikuspegitik aztertuta

Asier Sarasua 2019/03/16 11:15

150 urte inguru igaro dira Charles Darwinek eboluzioaren inguruko teoria argitaratu zuenetik. Hasiera-hasierako oztopoak gaindituta, eboluzioaren teoria nahiko bizkor onartu zen mundu zientifikoan eta, gaur egun, lau zorok kenduta, erabat onartutako teoria da Darwinena.

Dena argi dagoela pentsa daiteke, hortaz, kanpotik begiratuta. Baina ezta hurrik eman ere! Izan ere, Darwinek bi ideia plazaratu zituen (bere lan ezagunenaren izenburuan bertan aurki ditzakegunak: "On the origin os species by means of natural selection"). Batetik, egungo espezie guztiek jatorri bakarra dutela; garai bateko izaki auskalo-nolako batetik eboluzionatu dugula guztioak, alegia. Bestetik, eboluzioa gidatzen duen mekanismoa ere proposatu zigun, hautespen naturala.

Lehenengo ideia, eboluzioarena, egia absolutua da, jakina. Horrela da eta kitto. Gaur egun inork gutxik jarriko du zalantzan. Bigarren kontzeptuaren inguruan, ostera, gero eta argiago dago hautespen naturala ez dela eboluzioaren mekanismo bakarra. Edo hala uste dute hainbat ikerlarik, behintzat, darwinista ertsi edo neodarwinisten teoria sintetiko "ofizialari" aurre eginez.

Alderdi hori da, hain zuzen ere, Javier Sampedrok 270 orrialdeko saiakera interesgarri honetan laburbiltzen duena. Azken 150 urteotan (eta gehienbat azken 50 urteotan) eboluzioa eta espeziazioa bideratzen duten mekanismoen inguruan izan diren eztabaidak jartzen ditu mahai gainean. Hori guztiori, batez ere, biologia molekularraren eta genetikaren ikuspegitik aztertuta, eta adibide ugariz hornituta. Modu sakon eta zientifikoan, baina baita era ulergarri eta didaktikoan ere. XX. mendeko izen handiak azaltzen dira orrialdeotan, nola ez (Gould, Mayr, Dobzhansky, Crick, Margulis, Chomsky,...) eta eboluzioaren inguruan sortu diren teoria eta ikuspegi nagusienak ere laburbiltzen ditu Sampedrok (saltazionismoa vs. gradualismoa, Margulisen endosinbiosia eta sinbiogenesia, Goulden oreka taidunaren teoria, eta abar).

Adibide garbi eta datu argietan oinarrituta, Sampedrok adierazten du hautespen naturalak bakarrik nekez azaldu dezakeela eboluzioa. Eboluzioa ezin daitekeela gertatu, soilik, denbora-tarte luzeetan gertatzen diren eta populazioan metatzen joaten diren aldaketa gradual txikien bidez. Hau da, hautespen naturalak espezieak moldatzen dituela, gene batzuen (eta populazioko ale egokituenen) biziraupena handituz eta euren oinordekotza handituz, baina espeziazioa (edota klado nagusien agerpena), ez dela modu gradual batean ematen, saltoka baizik, hautespen naturalak bakarrik azaldu ezin ditzakeen mekanismoen bitartez.

Esan bezala, hainbat adibide eta azalpen ematen ditu, baina bizitzaren historian izan diren bi gertaera dira bereziki lantzen dituena. Eta ez edonolako gertaerak, gainera, gure planetako bizitza errotik diseinatu baitute biek.

  • Zelula eukariotoen agerpena da lehenengoa, Margulisek proposatutako endosinbiosiaren bidez azaldua. Mila milioi urtez zelula prokariotoak bakarrik izan ziren munduan eta, bapatean, zelula eukariotoak agertu ziren, egitura erabat ezberdinak eta eboluzioaren hurrengo urrats guztiak baldintzatu zituztenak. Eta zelula eukariotoen agerpena hobeto uler daiteke prozesu endosinbiotiko baten ondorioz hautespen naturalaren ondorioaz baino.
  • Urbilateriaren agerpena eta eboluzio bixkorra da beste adibide bat, Kanbriarreko eztandarekin lotutakoa. "Egun batetik bestera" (denbora-neurri geologikoetan, uler bedi), simetria bilaterala agertu zen munduan (marmoketan mantendu den ordura arteko simetria radialaren ordez), eta 10-20 milioi urte eskasean gaur egungo animalia talde nagusi guztiak sortu ziren: moluskuak, anelidoak, araknidoak, intsektuak, kordatuak,.... Hori ere, nekez azaldu daiteke hautespen naturalak gidatutako prozesu geldo baten bidez, eta errazago, ostera, Hox geneen duplikazio azkarraren bidez.

Laburbilduz: hautespen naturala hor dago, eta mekanismo garrantzitsua da eboluzioan, baina seguru asko ez da izango funtzio eta egitura aldaketa handienen erantzule (edo erantzule bakarra, bederen). Aldaketa handienetan beste mekanismo genetiko batzuk arituko dira lanean, eta horien gainean arituko da, ondoren, hautespen naturala (eredu orokorra finduz eta apainduz). Horregatik, erregistro fosila aztertzean, espezie gehienen agerpena bapatekoa da, eta ondoren espezie hori ia ez da ezer aldatzen milaka urtean zehar.

Tira, gai honen inguruko hamaika liburu daude irakurleon esku (Stephen J. Gould izan zen gai honen inguruko dibulgatzaile nagusietako bat, esate baterako), baina hau ere egokia iruditu zait. Egia da lerratuegia dela (ez du ematen bere teoriaren aurkako adibiderik), azken kapituluan zientzia fikziorantz jotzen duela, eta beharbada laburtxo gera daitekeela kontzeptu batzuetan, baina gustura eta interesez irakurtzen da. Hori bai: 2002koa da (2013an berrargitaratua) eta penaz gelditu naiz azken urteotako ikerketen eta ondorioen berri jakiteko. 

 

"Deconstruyendo a Darwin" (J. Sampedro, 2002)

Cuando uno se detiene a analizar las tripas genéticas de esos acontecimientos singulares, lo que suele encontrar no son lentas y penosas sustituciones de una letra por otra en el ADN, ni ínfimos sesgos en las sutiles curvas de una proteína. Estas mutaciones puntuales ocurren, por supuesto, pero que ocurran no es más que un signo de que el tiempo pasa, y de que ninguna fotocopiadora es perfecta. Los acontecimientos singulares de la evolución suelen ir acompañados de sucesos modulares en los genomas que los experimentas: incorporaciones de genomas completos, duplicaciones de sistemas integrados preexistentes, reutilizaciones de estrategias complejas cuya eficacia ya había sido probada con anterioridad. Módulos preexistentes que suman sus bien conocidas fuerzas, como en el origen del jazz.

 

Si cabe extraer un mensaje de la genética del diseño animal es que, pese a toda la fascinante variedad de formas que la zoología exhibe ante nuestros asombrados ojos, la evolución es infinitamente más conservadora de lo que nadie había imaginado hasta hace sólo unos años; jamás parece construir nada desde cero, y hasta los procesos evolutivos generadores de complejidad aparentemente más rápidos, a los que creíamos capaces de convertir unas simples células de la piel en un ojo cuantas veces lo exigieran las presiones del ambiente, hunde profundamente sus complejas raíces en Urbilateria, y en parte incluso más atrás. El ancestro de todos los animales bilaterales se construyó a base de módulos genéticos, y la evolución posterior se ha basado en gran medida en plagiar, duplicar, reutilizar y recombinar esos módulos prácticamente intactos.

 

Hay más sistemas genéticos complejos que hicieron su primera aparición en Urbilateria y han permanecido esencialmente invariantes durante el resto de la historia del planeta, como el que organiza el eje dorsoventral de todos los embriones animales (sí, Urbilateria tenía también una espalda y un vientre), y sin duda el nuevo campo de la genómica comparada identificará pronto algunos más. Algunos reflejan la existencia de estructuras concretas en todos los animales, otros meras operaciones abstractas con las que la evolución posterior puede jugar a placer, y otros una mezcla de ambas cosas. Pero ninguno consiste en uno o dos genes sueltos que se pueden usar como ladrillos para construir cualquier tipo de casa: una y otra vez nos encontramos con habitaciones enteras y amuebladas, con sistemas genéticos complejos, compuestos por decenas o centenares de genes altamente integrados. La genética de los últimos quince o veinte años ha revelado todo tipo de inesperadas tozudeces evolutivas, pero la gran sorpresa no es ya, como pensábamos en los años ochenta, que unos cuantos genes clave permanezcan constantes a lo largo de toda la historia animal: es que lo que permanece constante son sistemas genéticos complejos, completos y altamente integrados. Los acontecimientos más relevantes de la evolución animal, como el que separó a los vertebrados de los demás linajes, no parecen jugar libremente con unas cuantas mutaciones, a base de alterar en parsimoniosas gradaciones sus frecuencias relativas en la población. Al menos algunas de las principales innovaciones evolutivas no siguen la receta de Fisher y Dobzhansky; los que siguen esa receta son los darwinistas ortodoxos. Los linajes animales prefieren utilizar caminos evolutivos mucho más eficaces, basados en explorar nuevos usos de las operaciones complejas, completas y altamente integradas que, al menos en muchos casos, ya existían en Urbilateria. Ningún animal ha inventado un nuevo órgano partiendo de cero, por la fuerza bruta y paciente de la selección natural. La evolución, que es mucho más inteligente que los teóricos sintéticos de los años cuarenta, prefiere plagiar, duplicar, reutilizar y recombinar unidades funcionales mucho más complejas que el solitario gen egoísta de las ecuaciones ortodoxas. La clave de la evolución son los módulos.

 

Txorientzat jantokia bulegoko leihoan (hara kaskabeltzak poz-pozik)

Asier Sarasua 2018/10/15 08:05
Txorientzat bazkalekua ipini genuen udaberrian eta pozik gaude. Uste dugu txoriak ere gustura daudela ;)

 

Urte hasieran txorientzat jantoki bat ipini genuen bulegoko leihoan. Hainbat itxura eta egitura mota daude; guk plastikozko garden bat aukeratu genuen (gure bulegoko beira zabaletan ipintzeko errazena). Horrelako jantokiak ipintzea oso erraza da, eta merkea. Haziak, alpistea, intxaurrak, hurrak, kakahueteak... ipini eta kitto. Txorizaleontzat pizgarria da (bulegoko beste batzuk ere zaletu dira txorien joan-etorriak behatzera), eta txoriek ere apreziatuko dizuete (gehienbat neguan), kaloria-iturri erraz bat eskainiko diezuelako.

Hala ere, ez pentsa jantokia ipini eta biharamunean agertuko direnik txoriak. Pazientzia apur bat beharko duzu, txoriek aurkitu dezaten eta, batez ere, beldurra galdu dezaten zure etxeko leihora edo balkoira hurreratzeko. Gure kasuan oraindik eta zailagoa zen, leiho zabal-zabalak ditugulako bulegoan eta txoriek ikusi egiten gaituztelako bulegoan lanean (gure mahietatik metro t'erdi eskasera daukate jantokia). Horregatik, momentuz txoririk ausartenak bakarrik gerturatu dira jantokira. Kaskabeltz handiak (Parus major) izan ziren lehenengoak (txori ausart eta kuriosoak, benetan); gerora, txantxangorriak (Erithacus rubecula) eta parandak (Fringilla coelebs) ere hasi dira egunero-egunero etortzen.

Txorientzat jantokia

Goizeko lehen orduetan egoten da sartu-irten handiena, euren gosari-orduan. Hala ere, egun osoan zehar etortzen dira bisitan. Begirada azkar bat botatzen dute lehenengo, ikusteko ea arriskurik dagoen eta jakiteko zer dagoen jantokian. Arriskua sumatzen badute edo gustuko jatekorik ez badute aurkitzen, alde egiten dute; bestela, jantokira sartu eta bertan geratzen dira segundu batzuetan zehar jaten. Janaria handia baldin bada (intxaur zati handi bat), batzuetan bertan txikitzen dute, baina bestela mokoarekin hartu eta pareko zuhaitzetara eramaten dute, lasaiago jateko.

Txori espezie bakoitzak ere bere ohiturak ditu. Kaskabeltzak, esate baterako, gehienetan bikotean datoz. Zuzenean ikusten ditugu pareko zuhaitzetatik hegan hurreratzen, zuzen-zuzen, eta lasai egoten dira jantokiko bazkan gustukoen dituzten janari-aleak aurkitzen. Parandak, ostera, beti bakarka ikusten ditugu, eta ez dira zuzenean etortzen bazkalekura. Lehenengo leiho parean daukagun habe batera gerturatzen dira eta handik ikuskatzen dute ingurua. Arriskurik ez dagoela ziurtatu ostean, orduan datoz jatera. Txantxangorria, berriz, nahiko beldurtia da. Askoz gutxiagotan dator (beti bakarka) eta denbora gutxi egiten du gurean. Seguru asko, ez dugu oraindik asmatu bere janaririk gogokoena eskaintzeko orduan ;)

Zain gaude, ea negua noiz etorriko. Ziur eguraldi hotzekin beste espezieren bat ere bertaratzen zaigula mokoka. Jarraituko dugu kontatzen.

Txorientzat jantokia 2

"Volar", Henry Thoreauren iruzkinak, oharrak eta hausnarketak hegaztien inguruan (eta gehiago)

Asier Sarasua 2018/10/02 21:10
"Volar", Henry Thoreau. (Pepitas de calabaza, 2017).
"Volar", Henry Thoreauren iruzkinak, oharrak eta hausnarketak hegaztien inguruan (eta gehiago)

Henry Thoreau

Henry David Thoreau (Concord, Massachusetts, 1817ko uztailaren 12a - 1862ko maiatzaren 6a) estatubatuar filosofo, idazle eta naturalista izan zen. Herman Melville eta Mark Twainen garaikidea izanda, eurekin batera iparamerikar literaturaren sortzaileetarikoa dugu. Saioa eta olerkigintza landu zituen bereziki.

Ekologiaren gurasoetako bat ere bada. Gaur egun nabari egiten zaizkigun industria-gizartearen gabeziak aurreikusi zituen XIX. mendearen erdialdean (kontsumismo gehiegizkoa, stresa, naturatik larregi urruntzea,...).

Desbedientzia zibilaren sustatzaile, Mexikoren aurkako gerraren kontra egin zuen, Esklabuen Legea salatu zuen, abolizionista ezaguna izan zen, bakezale eta ekologista, pentsalari, antikontsumista...

Bere bizitzan zehar hainbat lanbide izan zituen (arkatz ekoizle, lursailen neurtzaile eta topografo, irakasle,...), baina ahal zuela, lanak eta irabaziak alde batera utzi, eta izadiarekin bat egiten duen bizimodu apal eta xumea izan zuen.

Batez ere, bi liburuk egin dute ezagun: Walden, inguru naturalean soilki bizitzeko hausnarketa, eta Civil Disobedience, estatu bidegabe baten aurrean desobedientziara jotzeko argudioak jasotzen dituen saiakera. Beste hainbat lan ere utzi zituen, gehienak argitara gabeak.

"Volar", Antonio Casado da Rochak eta Jose Ignacio Forondak ondutako bilduma

Thoreauk bere lanetan hegaztien inguruan utzitako ohar eta iruzkinetan oinarrituta, Antonio Casado da Rochak eta Jose Ignacio Forondak Volar (Pepitas de Calabaza, 2017) bilduma osatu dute, beraiek bildu, itzuli eta orraztutako edizioa.

Bilduma honetan denetik aurkituko dugu, iruzkin poetikoak, ohar naturalistikoak, ikusitako eta entzundako hegaztien zerrenda eta aipamenak, luma eta arrautzen deskripzio zehatzak... Thoreauren arrano-begiradak dena harrapatzen zuen.

Volar ez da biografia bat, baina Thoreauren bizitzaren zertzeladak ere ematen dizkigu, nola bizi zen eta nola pentsatzen zuen, bere alderdi filosofikoa zein zientifikoa.

Ez da Thoreauk hegaztien inguruan idatzitako guztia, hautaketa bat baizik, egileek egin dutena. Izan ere, Thoreauk gutxi argitaratu zuen bizi zelarik, baina asko ere asko idatzi. 1906an bere bitakoretako apunte guztiak argitaratu ziren, 7.000 orrialde 14 liburutan bilduta. Hangoak dira liburu honetan bildu dituzten aipamen asko, baina baita ere bere liburuetakoak, hil aurretik zein ondoren argitaratutakoak, besteak beste bere lan naturalistiko ezagunenetakoak, Walden (1854) eta Walking (1861).

Edizio honen arduradunek liburuan dioten moduan, "Thoreau nos invitó a pasear, a contemplar, a pensar, a escribir. Ahora además, nos invita a volar y cantar. Y a mirar las aves, porque las aves son la mejor puerta de entrada a la naturaleza. (...) Como aguila no se le escapa nada de la naturaleza, tiene una vista magnifica, mirada atenta y asombrada, apasionada pero serena". Hori erakutsi nahi izan digute egileek Volar honetan, Thoreauk bere idazkietan hegaztiei buruz idatzitakoak bilduz.

Volar, Thoreau

** Oharra: goiko zenbait datu eta Thoreau-ren argazkia euskarazko Wikipediatik hartuta.

 

Volar.  Henry Thoreau. (Pepitas de calabaza, 2017).

Hona hemen liburuan jasotako pasarte batzuk.

Hoy he descubierto que todos mis conocimientos de ornitología no me sirven de nada. Por fortuna, los pájaros que he oido cantar no pertenecían al ámbito de la ciencia, ya que cantaban con la misma frescura del primer día de la creacíon, y sus canciones procedían de un territorio nunca hollado.

Odio los museos porque no hay nada que me abrume tanto el espíritu. Los museos son las catacumbas de la naturaleza.

Y así son nuestros mejores días, que siempre nacen en medio de la niebla.

Creo en el majestuoso aguilucho que planea en círculos, aparantemente sin ningún esfuerzo, ha aprendido a hacerlo cuando se deslizaba por el suelo como un reptil en un estadio anterior de la existencia. Antes de empezar a correr hay que haber reptado, y antes de empezar a volar hay que haber corrido sobre la superficie.

Sé que el gorrión trina y revolotea y canta en armonía con el gran diseño del universo; sé que el hombre no se comunica con él y no comprende su idioma porque no forma un mismo todo con la naturaleza. Y me reprocho a mi mismo haber mirado con indiferencia el vuelo de las aves y haber creído que esas aves no eran mejores que yo.

En el bosque me topo con una pequeña hembra de grévol engolado y su nidada. A pocos pasos de mí despliega la cola en forma de abanico y se pone a golpear, intrépida, el suelo con las alas para distraer mi atención mientras sus polluelos se dispersan. Pero los delata un áspero y débil pío-pío, en tanto que ella maúlla y chilla como si quisiera señalarles una dirección por la que huir.

¿No resultaría muy últil tener un catalejo con el que poder observar a las aves tímidas, como las ánades o las rapaces? En muchos aspectos sería mucho mejor que tener una escopeta. Con ella uno puede observar a las aves de cerca, pero muertas, en tanto que con el catalejo uno las tiene vivas. Es más fácil identificar a un ave si está muerta, porque a la hora de describirla con minuciosidad siempre se ha hecho con un ejemplar muerto, pero se pueden estudiar mucho mejor los hábitos y el aspecto de un ave si está viva.

Echo de menos la vida salvaje, una naturaleza sobre la que no pueda poner el pie, unos bosques en los que cante eternamente el zorzal maculado y donde las horas siempre sean las primeras horas de la mañana, y en los que haya rocío sobre la hierba, y el día nunca pueda ser acusado de nada.

Hace unas semanas que me he comprado un catalejo. Me compro muy pocas cosas, y solo cuando ha pasado largo tiempo desde que he empezado a necesitarlas, así que cuando por fin las obtengo, estoy predispuesto a usarlas de la forma más idónea para obtener de ellas todo su dulzor.

Dod, el corredor de fincas, me contó la primavera pasada que sabía cuándo llegaba el primer azulejo a su casita porque siempre tomaba nota de ello. Y John Brown, comerciante, me ha dicho esta mañana que las golondrinas llegaron por primera vez a su casita el día 13, puesto que “lo consigno en un memorándum”. Aparte de todas las cosas que apuntan en sus diarios y en sus libros de contabilidad, se dedican a registrar estas cosas.

Hoy el cielo está lleno de pájaros; parecen asistir a la aparición de las primeras yemas en los árboles. Los árboles están empezando a echar las hojas, y las alas con forma de hoja de los pájaros flotan en el aire. Primero estallan las yemas, luego los insectos, luego las aves.

Con anhelo infinito y con una profunda aspiracíon busco la soledad, cada vez más resuelto y fortalecido, pero también con la misma debilidad jovial con la que siempre busco el contacto con los demás. Oigo el chillido del añapero y el canto de un chotacabras. También oigo el trémulo chillido de un búho chico en el bosque de Holden, que suena como el relincho de un caballo y no como la agachadiza. Ahora, a las 7:45, una media hora después de la puesta de sol, el río ha cambiado de aspecto y se ha llenado de luz en este paisaje sombrío: parece una franja plateada de cielo, con el mismo color y el mismo fulgor que el cielo. Al volver a casa a través de las tierras de Hayden huelo el humo que arde en el prado. Me gusta ese olor. Es el humo de mi pipa. Me estoy fumando la tierra.

Es indudable que los pájaros temen a los hombres. Dejan que todas las demás criaturas se les acerquen, con la excepción quizá de una o dos especies de depredadores o de aves de presa, pero no dejan que se les acerque el hombre. ¿Qué significa esto? ¿No significa que el hombre es también un depredador para ellos? (…) Pero es que las aves saben muy bien que el hombre no es tan humano como finge ser.

Me paso una buena parte del tiempo observando las costumbres de los animales salvajes, mis vecinos animales. Gracias a sus movimientos y a sus migraciones siempre puedo saber en qué parte del año estamos. Son muy indicativos los vuelos de las barnaclas y las migraciones anuales de los peces ventosa, etc., etc. Pero cuando caigo en la cuenta de que han sido exterminados los animales más nobles que vivían aquí – el puma, la pantera de Florida, el lince, el glotón, el lobo, el oso, el alce, el ciervo, el castor, el pavo salvaje-, no puedo dejar de pensar que vivo en una región domesticada y, por así decirlo, también castrada. ¿No serían mucho más interesantes los hábitos y movimientos de todos esos animales salvajes de gran tamaño? ¿Y no se trata de una naturaleza imperfecta y mutilada la que yo me dedico a estudiar? (…) Y cuando pienso en cómo eran los sonidos y los cantos que traía la primavera, o las migraciones y trabajos, o los cambios en la piel y el plumaje que marcaban las demás estaciones del año, llego a la conclusión de que mi vida en la naturaleza, y esta ronda de fenómenos naturales que yo llamo el año, están lamentablemente incompletas.

Porque toda la naturaleza es un instrumento musical tocado por sus criaturas, que celebran inconscientemente su alegría o su dolor.

Mide tu salud por la simpatía con que recibes las mañanas y la primavera. Si no hay nada en ti que reaccione ante el despertar de la naturaleza, debes saber que ya has dejado atrás la mañana y la primavera de tu vida. Y será mejor que empieces a tomarte el pulso.

Tenemos suerte de contar con pájaros cantores y con oídos para escucharlos. Y qué gran institución es esa. No estamos obligados a atrapar y a enjaular pájaros, ni a ser criadores de aves en el sentido normal del término. Y da lo mismo que hagamos un trabajo duro o agradable, y tanto da si somos felices o infelices, porque siempre habrá un pájaro que cante para nosotros mientras estemos trabajando.

Todo esto le queda muy claro al ojo atento, aunque podría pasarle desapercibido a la mayoría de la gente. Y así, cada viento que sopla se registra a sí mismo.

Hegazti habiagileen urteroko jarraipena, SACRE 2018

Asier Sarasua 2018/09/08 18:45
Hegazti habiagileen urteroko jarraipena, SACRE 2018

SACRE programa, Eibar (2015-2018)

Hegaztien behaketaren munduan hainbat jarraipen-programa daude, gehienbat euren populazioak ezagutzeko eta bilakaerak aztertzeko, eta horietako askotan txorizale arruntok ere hartu dezakegu parte, ornitologo profesionalekin batera. Are gehiago, ehundaka eta milaka ornitologoren parte hartzeari esker egiten dira mundu mailako hegazti-errolda eta jarraipen-programa asko eta asko.

Esate baterako, SEOk gidatzen duen SACRE programa (Seguimiento de Aves Comunes Reproductoras). Duela lau urtetik hartzen dut parte SACREn, Gipuzkoako WN4080 laukiko datuak jaso eta partekatuz. Eibar-Etxebarri-Elgoibar hartzen dituen 10*10 km-ko lauki bat aztertzen dut, urtero ibilbide berdina eginez (20 behaketa punturekin) eta ibilbide horretan behatutako hegazti guztien datuak hartuz, metodologia zehatz bat jarraituz.

Lehenago ere aipatu izan dut blog honetan SACIN programa. Hegazti negutarren jarraipen-programa da SACIN (hemen, esate baterako, 2017-2018ko azken negu honetan jasotako datuak). Bada, SACRE da udako programa, gure inguruan uda igarotzen duten eta bertan kumatzen diren hegaztien jarraipen-programa. Bi programen artean, SACIN eta SACRE, gure inguruan bizi diren espezie arruntenen jarraipen historikoa egiten da, euren bilakaera aztertzeko eta populazioen dinamika orokorra behatuz.

SACRE 2018, Eibar-Etxebarri-elgoibar

Hauxe da, hortaz, aurten jasotako hegazti habiagile edo udatiarren zerrenda, aurreko urteetako datuekin batera. Urteroko kopuru eta espezieetan ibili gara aurten ere (oro har ez da alde handirik izaten urte batetik bestera). Zeozer aipatzekotan, arrano txikia behatu dudala aurten lehenengoz, eta ez dudala enara bakar bat ere ikusi udaberrian egindako 2 irteeretan. Bestela, urtero bezala, espezie arruntenak dira ugarienak, jakina: txepetxak, txioak, txantxangorriak, zozoak, sorbeltzak, belabeltzak, eta abar.

Hemen zerrenda guztia.

2015 2016 2017 2018
basahatea 34 41 74 55
miru beltza 0 0 2 0
sai arrea 8 3 6 10
gabirai arrunta 0 0 1 0
zapelatz arrunta 2 3 3 3
arrano txikia 0 0 0 2
uroiloa 3 4 3 2
kaio hankahoria 1 0 6 2
etxe usoa 26 69 32 44
pagausoa 3 0 0 4
usapal turkiarra 6 10 8 7
kukua 4 2 3 2
sorbeltz arrunta 87 191 105 121
okil berdea 3 2 5 4
okil handia 1 0 1 0
uhalde-enara 0 31 20 12
haitz-enara 3 0 0 0
enara arrunta 4 5 7 0
enara azpizuria 14 19 16 24
uda-txirta 6 5 1 1
buztanikara horia 4 7 6 2
buztanikara zuria 10 7 6 5
ur-zozoa 0 2 0 0
txepetxa 29 38 38 46
txantxangorria 18 18 17 30
buztangorri iluna 8 7 5 19
pitxartxar burubeltza 0 4 5 3
zozo arrunta 45 37 37 49
birigarro arrunta 9 8 13 5
garraztarroa 0 1 1 0
sasi-txori arrunta 3 0 1 3
txinbo kaskabeltza 0 19 18 6
txio arrunta 0 0 0 1
txio iberiarra 14 16 11 13
erregetxo bekainzuria 3 5 5 5
euli-txori grisa 2 1 1 0
euli-txori beltza 0 2 0 0
buztanluzea 0 3 2 2
amilotx mottoduna 3 2 0 0
pinu-kaskabeltza 1 1 2 1
amilotx urdina 0 2 0 1
kaskabeltz handia 13 18 17 25
garrapoa 1 0 0 0
gerri-txori arrunta 4 5 3 4
antzandobi arrunta 1 3 0 3
eskinosoa 2 2 0 2
mika 0 0 0 1
belabeltza 31 32 41 26
erroia 0 0 1 0
etxe-txolarrea 29 39 43 29
txonta arrunta 36 37 42 39
txirriskil arrunta 21 10 8 5
txorru arrunta 0 0 1 3
karnaba 18 25 23 12
txoka arrunta 0 3 0 0
gailupa 2 0 3 1
ESPEZIEAK 40 42 43 44
TXORI KOPURUA 512 739 643 635

Jarraitu sorbeltz bikote honen gora-beherak, habian jarritako webcamari esker #txoriak

Asier Sarasua 2018/05/15 21:10

Esperientzia polita Jerezko (Andaluzia, Espainia) ikastetxe bateko hau. Webcama ipini dute euren ikastetxeko teilatupean, sorbeltz habia batean gertatzen dena jarraitzeko eta ikasgelan aztertzeko. Liburuek diotena ikastea baino eraginkorragoa, ala?

Kamera horri esker 24 orduz jarraitu ditzakegu Youtuben sorbeltz-bikote baten ibilerak, arrautzak nola zaintzen dituzten, ar-emeen arteko zirriak, habiako sartu-irtenak,... Sorbeltzen habiak leku ezkutuetan egoten dira eta ez da erraza bertatik bertara aztertzea. Kamera honi esker, ostera, sorbeltzen portaera aztertzeko aukera paregabea daukagu. Oharra: Youtubera sartzen zaren unean txoriak ez badaude habian, bota pixkat atzera eta aurkituko dituzu.

Nabarmentzekoa zein goxo zaintzen duten elkar, nola deitzen dioten elkarri eta nola laztantzen diren. Hegoen luzeera handia ere garbi ikusten da; begira noraino heltzen zaizkien, hegaldirako erabat moldatuta dagoen espezie baten ezaugarri behinena.

2012. urtean hasi zuten Jerez de la Fronterako ikastetxean sorbeltzak ezagutzeko programa hau. Harrezkero, urtero urtero ekimen gehiago antolatu dituzte sorbeltzen inguruan, "ezagutzen dena hobeto zaintzen delako". Emaitzak berez etorri dira: 5 urtean sorbeltzen kolonia sendotu egin da (bi bikotetik zazpira igaro dira, eta 7 kumetik 25era). Aurten webcama jarri dute SEO elkartearen laguntzarekin.

Sorbeltzei jarraipena Jerezgo ikastetxe batean

Sorbeltz arruntak eta sorbeltz arreak

Irudietako horiek sorbeltz arreak dira (Apus pallidus), Andaluzia aldean nahiko ohiko direnak, Euskal Herrian ez horrenbeste. Gurean, berriz, sorbeltz arruntak (Apus apus) dira herri guztietan aurkituko ditugunak. Duela egun batzuk etorri dira Afrikatik bueltan eta Euskal Herrikoak ere habia prestatzen eta arrautzak zaintzen daude une honetan (geroz eta zailagoa duten beharlekua, Iñaki Sanz-Azkue biologoaren artikulu honetan ondo azaltzen den moduan).

Sorbeltzak hegazti ezagunak dira, udaberria eta giro ona iragartzen dutenak, udako soinu dira bere krrrriiiii-krrriiiii-krrriiiiiii garraxiak... Beharbada horregatik jaso ditu hainbeste izen Euskal Herrian zehar. Txoriak.eus-en makinatxo bildu ditugu: Abijoi, Ainhara beltz, Apeztxori, Arrantxori, Artxilloi, Belentzario, Beltxijoi, Bentzajo, Brintzario, Elai beltz, Elizelai, Eliztxori, Enara beltz, Enara handi, Erlai, Ermitario, Hegabera beltz, Irrigo, Kañabra, Kanpantxori, Kataka, Kirrillo, Kirriskillo, Kirrizkarro, Kriku, Martin, Mitxigu, Sorbeltz, Txenara beltz, Txio, Txirri, Txirribirri, Txirrin, Txirriño, Txirrio, Txirritxaldo, Xoribeltx, Zirringilo, Zirrizkilo.


Okil beltzaren (Dryocopus martius) hedatze ikusgarria Euskal Herrian, Eibarrera heldu arte!

Asier Sarasua 2018/05/12 14:55
Okil beltzaren (Dryocopus martius) hedatze ikusgarria Euskal Herrian, Eibarrera heldu arte!

Okil beltza (Dryocopus martius), Alastair Rae, CC-BY-SA

Azkenaldian hegaztien inguruko albiste gehienak oso kezkagarriak dira, espezie eta populazio gehienek beheranzko joera bizkorra daukatelako azken urteotan (asteotakoak dira, esate baterako, 3 albiste hauek, antzandobien %95a desagertu dela EAEn, basoilo txikia ia-ia desagertu dela Euskal Herritik, edota urtean 600.000 enara gutxiago daudela Espainian). Hala ere badaude egoera kezkagarri horretan euren populazioak eta eremu geografikoak zabaltzen dituzten espezieak. Adibiderik aipagarriena okil beltzarena da, gu gazte ginela Pirinioetan bakarrik ikusten genuena, eta orain egun batzuk Eibarren bertan aurkitu duguna!

Okil beltzaren zabaltze harrigarria

Orain hamarkada gutxi batzuk arte okil beltza (Dryocopus martius) mendi garaietako espeziea zen gure inguruan, 2 populazio bereizi zituelarik, Pirinioetakoa eta Europako Mendietakoa. Zuberoa eta Nafarroara joan beharra genuen hegazti hau ikusteko. 1985eko EAEko atlasean diote (hemen lana PDFan) bere presentzia Gipuzkoan anekdotikoa dela (Aralarreko baso batean behin ikusia). Eta ez dago beste zitarik Bizkaian eta Araban.

Harrezkero, baina, eremua zabalduz joan da eta azken urteotan izugarrizko hedapena izan du, naturan gutxitan ikusten den horietakoa. Aralarretik barrena Gipuzkoara zabaltzen hasi zen lehenengo, mendirik mendi eta basorik baso (2001eko Gipuzkoako Atlasean 4 kuadrikulatan aipatzen da, Leitzaranen eta Aralarren). Arabarantz hedatu zen ondoren, eta azken urteotan Bizkaian ere gero eta ohikoago bilakatu da. 1985ean EAEn anekdotikoa izatetik, 2013an 39 kuadrikulatan aurkitu zuten ("Black woodpecker Dryocopus martius recent range expansion leads to the coalescence of the two former distribution areas in northern Spain", PDF). 2013ko albiste honek ere ondo azaltzen du hedatze-fase hori (Itsasenara Elkartearen blogean).

Okil beltzaren mapa 2013

2013ko mapa, Gainzarain eta Fernández-García. Bi populazio historikoen artean (Europako Mendietakoa eta Pirinioetakoa) zubi-lana egiten duten hainbat lurralde hasi da okupatzen okil beltza, gehienbat Gipuzkoa eta Arabako mendilerroetan.

2013tik hona izan duen hedatzea are bizkorragoa da. Gehienetan pinadi eta pagadi helduei lotuta hedatzen da, baina badirudi bere behar ekologikoak ez direla uste genuena bezain zorrotzak (edo ondo egokitu dela azkenaldian "utzita" dauden pinu landaketetara) eta apurka-apurka ia-ia eskualde guztietara ari da zabaltzen.

Mendilerro nagusietan ohiko bilakatu da (Aralar, Aiako Harriak, Aizkorri-Aratz parkea, Arabako mendilerroak, Urkiolako parke naturala...), eta dagoeneko kostalderantz ere zabaldu du bere eremua. Donostian edo Baionan bertan ikusi dute, esate baterako, eta ezaguna da Bilbo ondoko okil bikote honen istorioa, txorizaleek bere ibilerak zuzenean jarraitu ondoren ehiztari batzuek kumatze-garaian erahila. Euskal Herrian ez ezik, inguruko lurraldeetan ere antzekoa izan da zabalkundea, bai Burgosen zein Landetan.

Zabalkunde bizkor hori ederto irudikatzen du Ornitho.eus webgunean jasotako datu bildumak: dagoeneko EAEko 70 kuadrikula ingurutan daude behaketak.

Okil beltza EAEn

Okil beltzaren presentzia EAEn Ornitho.eus webgunearen arabera (2018ko maiatzean).

Ez daukat datu zehatzik, baina esango nuke Nafarroa hegoalde idorra, Arabako lautada eta Errioxa, eta Aturri inguruko eremu lauak direla okil beltzik gabeko lurralde bakarrak gaur egun Euskal Herrian (ikus banaketa orokorra eBird-en datuen arabera). Bizkaia eta Gipuzkoako kostaldeko eskualdeetan ere falta zen orain gutxira arte (pagadi gutxi, inguru industrializatu eta humanizatua...), baina hor ere gero eta arruntagoak dira behaketak. Esate baterako, Eibar moduko ingurune txiro eta industrializatuan!

Okil beltza Eibarren lehenengoz

Eibartik gertuen Debagoieneko eta Durangaldeko aipamenak genituen orain gutxira arte. Urkiolatik jaitsita, Mallabian ere ikusi izan da azken urtean, besteak beste.

Eta hara non, duela pare bat aste Eibarren ere agertu den. J.M. Altuna txorizaleak 2 ale aurkitu zituen apirilaren 21ean Unbe gaineko basoetan, Galdaramiñoko maldetan. Biharamunean igo nintzen ni ere, eta hantxe zegoen okil bikotea, pinudi txiki batean.

Hara ba albiste pozgarria! Orain dela 20 urte ezta amestu ere egingo ez genuena: Pirinioetako okil beltz ederra Eibarko mendietan! Ongi etorri laguna!

Okila Galdaramiñoko pinudi batean

Galdaramiño magaleko pinudia. Bertan ikusi dugu pare bat aldiz okil beltz bikotea. Ezin esan habia bertan ote daukan edo mendiaren beste magalean, Elgeta-Bergara aldean, baina zalantzarik ez okil beltza honezkero Debabarrenera ere hedatzen hasi dela.

"The genius of birds" (J. Ackerman, 2017), hegaztiak uste genuena baino askoz azkarragoak direlako

Asier Sarasua 2018/04/22 00:30
"The genius of birds" (J. Ackerman, 2017), hegaztiak uste genuena baino askoz azkarragoak direlako

"The genius of birds", Ackerman 2016

The genius of birds
Jennifer Ackerman
Penguin Press 2016 (US), Corsair 2016 (UK)

Hegaztien gaitasun eta trebetasunen inguruan azken 30 urteotan egin diren aurkikuntzen errepaso bikaina. Horixe da, laburbilduz, The genius of birds azpimarragarri honen funtsa. Txoriak animalia xinple samartzat jo izan ditugu historikoki, ugaztunak baino "atzeratuagoak" hainbat esparrutan; aurreiritzi hori iraultzen digu modu trebean Jennifer Ackermanek, liburu sakon, erreferentziaz bete, gustagarri eta erritmo oneko honekin. Ez ditu alperrik jaso hainbat sari eta aipamen: New York Times bestseller, TopTen books Wall Street Journal zerrendan, best book of the year (The Spectator), nature book of the year (London Sunday Times) eta best science book of 2016 (Science Friday), eta abar.

Erresuma Batuko edizioa irakurri dut nik (Corsair, 2016); gaztelaniaz ere badago, baina oso itzulpen kaskarrarekin, antza.

Intelligence is a slippery concept, even in our own species, tricky to define and tricky to measure” esaldiarekin abiatzen du liburua idazleak. Azken batean, zer da "argia" eta "inteligentea" izatea? Nola neurtzen da? Eta nola konparatu daitezke ebolutiboki hain urrun dauden hegaztien eta ugaztunen burmuinak? Inteligentziaren ordez genius hitza aukeratzen du izenbururako egileak, "nothing more nor less than doing well what anyone can do badly".

Izan ere, oso azkarrak baitira hegaztiak. Eta azken urteotako ikerketek diote, gainera, uste genuena baino askoz azkarragoak direla. Beste modu batean dira buru-argiak, beharbada, eta horregatik ez gara orain arte konturatu, baina itzelak dira hegaztiek dituzten gaitasunak, kantutik hasi eta migrazioetara, harreman sozialetatik hasi eta ikasteko gaitasunera.

Hegaztien inguruko hainbat ezaugarri aztertzen dira liburuan, 8 kapitulutan banatuta. Hegaztiek ikasteko daukaten gaitasunarekin hasten da eta burmuinaren tamainak ezaugarri horretan daukan garrantziaz luze jarduten du. Kantatzeko gaitasunak ere leku zabala dauka, jakina, naturan aurkitu dezakegun fenomenorik harrigarriena delako, konplexutasun handiko eta ejekuzio zehatzeko tresna izugarria. Horrekin batera, habiagintza, txorien arteko harremanak, erremintak erabiltzeko gaitasuna eta beste makina bat kontu ere aipatuko ditu, lekurik handiena migrazioari eskainiz, ugaztun batek nekez egingo duena egiten baitute miloika hegaztik urtero-urtero, oraindik erabat ulertzen ez ditugun mekanismoak erabilita orientatzeko (ikusmena, usaimena, nabigazio-mapak, lurraren magnetismoa...).

Eta gai bakoitzaren inguruan dozenaka adibide eta datu zehatz irakurri ahalko ditugu, modu landu eta interesgarrian azalduta, idazkera biziarekin, batez ere ezaugarrion jaiotza eta eboluzioa aipatuz eta hautespen naturalak eta sexualak eboluzio horretan izandako eragin posibleak aipatuz.

Esan bezala, azken 30 urteotan hegaztien gaitasunen inguruan egindako ikerketen laburpen moduko bat da The genius of birds. Beharbada horregatik, irakurketa amaitzean itomen moduko bat sentitzen duzu, konturatzen zarelako ezinezko egingo zaizula jasotako informazio guztia barneratzea; hala ere, ez da liburu astuna eta erritmo, enfoke zein hizkera egokiak ditu.

Azken batean, liburuan jasotzen direnak erabat ez ulertzearen gakoa gugan baitago, inteligentzia eta azkartasuna ulertzeko eta azaltzeko daukagun ikuspegi antropozentrikoan. Hain zilborrari begira bizi gara eze, kosta egiten zaigula erabat ulertzea hegaztien azkartasun horren oinarriak eta ezaugarri kognitiboak.

Perhaps, it's because they're so unlike people that it's difficult for us to fully appreciate their mental capabilities. Birds are dinosaurs, descended from the lucky, flexible few that survived whatever cataclysm did in their cousins. We are mammals, related to the timid, diminutive shrewlike creatures that emerged from the dinosaurs' shadows only after most of those beasts died off. While our mammal relatives were busy growing, birds, by the same process of natural selection, were busy shrinking. While we were learning to stand up and walk on two feet, they were perfecting lightness and flight.

Liburuaren azken esaldiak ematen dio, beharbada, erantzun zuzena ikuspegi oker horri: "One has only to consider the extraordinary genius packed tightly into that tiny puff of feathers to lay the mind wide open to the mysteries of a bird's knowing - the what and the way. These are wonderful puzzles to keep around on our intellectual bookshelf, to remind us how little we still know".

 

............

The genius of birds, (Jennifer Ackerman, 2016)

In judging the overall intelligence of animals, scientist may look at how successful are at surviving and repoducing in many different environments. By this mean, birds trump nearly all vertebrates, including fish, amphibians, reptiles, and mammals. They are the one form of wildlife visible nearly everywhere. (...) As a class, birds have been around for more than 100 million years. They are one of nature's great success stories, inventing new strategies for survival, their own distinctive brands of ingenuity that, in some respects at least, seem to far oustspace our own. (...) Now there are some 10.400 different bird species - more than double the number of mammal species (...) (There are) roughly 30 to 60 live birds per person. To say that humans are more successful or advanced really depends on how you define those terms. After all, evolution isn't about advancement; it's about survival. It's about learning to solve the problems of your environment, something birds have done surpassingly well for a long, long time. (...) Perhaps, it's because they're so unlike people that it's difficult for us to fully appreciate their mental capabilities. Birds are dinosaurs, descended from the lucky, flexible few that survived whatever cataclysm did in their cousins. We are mammals, related to the timid, diminutive shrewlike creatures that emerged from the dinosaurs' shadows only after most of those beasts died off. While our mammal relatives were busy growing, birds, by the same process of natural selection, were busy shrinking. While we were learning to stand up and walk on two feet, they were perfecting lightness and flight. While our neurons were sorting themselves into cortical layers to generate complex behavior, birds were devising another neural architecture altogether, different from a mammal's but, in some ways, at least, equally sophisticated. They, like us, were figuring out how the world works, and all the while, evolution was fine-tuning and sculpting their brains, giving their minds the magnificent powers they have today.

Anfibio gaua Elgoibarren Morkaikoren eskutik: arrabioa, uhandre marmolairea, txantxikua eta beste

Asier Sarasua 2018/04/15 21:20
Izarraitz, 2018ko apirilaren 13 gauean. Arrabioa, uhandre palmatua, uhandre marmolairea, apo arrunta eta txantxikua.
Anfibio gaua Elgoibarren Morkaikoren eskutik: arrabioa, uhandre marmolairea, txantxikua eta beste

Txantxiku arrunta (Alytes obstetricans), arra arrautzak gordetzen

Iluntze-gau ederra igaro genuen ostiralean Elgoibar aldean. Morkaiko Mendizale Elkarteak hainbat jarduera eta irteera antolatu ditu aurtengo urterako, Elgoibarko natura eta ondarea ezagutzeko asmoz. Irteera horien artean, anfibioak ikusteko asmoarekin antolatutakoa zegoen herenegun.

Izarraitz aldera igo ginen, 25 laguneko taldetxo bat, ea ugaratxo, arrabio eta antzeko beste anfibiorik aurkitzen genuen. Ander Izagirre Naturzalia geneukan gidari eta gau ederra igaro genuen bere esanetara. Eguraldia ere lagun izan genuen (heze eta euritsua, anfibioak ikuskatzeko perfektoa) eta ikusi zitezkeen 6 espezieetatik 5 ikusi ahal izan genituen: arrabioa, apo arrunta, txantxikua, uhandre palmatua eta uhandre marmolairea (gaueko izarra izan zena, bere dragoi itxura ederrarekin). Baso-igel gorriak "ihes" egin zigun, baina tira, hurrengoan!

Esperientzia ederra izan zen, nagusi zein umeentzat. Hemen laburpen bideo txiki bat (eta Flickr-en argazki-bildumatxoa). Eskerrik asko Morkaikoko lagunei eta, batez ere, Ander Izagirre eta bere laguntzaileei, irteera osoan erakutsitako pazientzia eta ezagutza infinitoarengatik ;)

 

Anfibio gaua (Izarraitz, 2018)

 

Txantxiku arrunta (Alytes obstetricans) #AnfibioGaua

 

Arrabioa (S. salamandra) #AnfibioGaua

 

Uhandre marmolairea (T. marmoratus) #AnfibioGaua

Txio arrunta (P. collybita, txirixua) sukaldeko leihoan

Asier Sarasua 2018/04/09 17:40
Euskal Herrian 5 txio espezie ditugu (Phylloscopus generoa). Txori txiki, arre eta biziak. Horietako bat sukaldeko leihora hurreratu zaigu.
Txio arrunta (P. collybita, txirixua) sukaldeko leihoan

Txio arrunta

Euskal Herriko txoririk txiki eta ugarienen artean daude txioak (Phylloscopus sp. generoa, beste zenbait izenez ere ezagunak euskaraz: txepetxuri, txorimoitu, txirixo, txat, txiro,...).

Espezie ugari dira, guztiak ere nahiko antzekoak eta txorizale ez denarentzat identifikatzeko ez errazegiak. Oro har, txori txikiak dira, oso urduri eta biziak, geldi egoteko tarterik hartzen ez dutenak, mokozorrotzak eta arrexkak (zuri zikinetik hori-berderainoko tonalitateekin). Adarrik adar ikusiko ditugu, jauzi eta hegaldi laburrak eginez eltxo eta beste mamorro txikien bila dabiltzan bitartean.

Esan bezala, hainbat txio espezie daude, eta ez da erraza izaten espezieak identifikatzea. Hanken kolore ilun edo argiagoa, bekainaren bereizgarritasuna, kolore horixka bizi edo apalagoa,... ñabardura txikiengatik bereizten dira elkarren artean espezie gehienak. Sarri askotan, kantua da espezie bat identifikatzeko aukera fidagarriena (eta ia bakarra).

Orain dela egun batzuk txio arrunt bat sukaldeko leihora hurreratu zen, lore artean kokoak jateko asmoz. Argazki batzuk (bilduma Flickr-en) eta bideo hau atera nizkion. 

 

Txio arrunta (Phylloscopus collybita)

 

Bost txio espezie Euskal Herrian

Euskal Herrian 5 espezie dauzkagu.

  • Txio iberiarra, (Phylloscopus ibericus). Uda partean dago gurean, kumatze-sasoian, eta oso ugaria da garai horretan. Neguan, ostera, Afrikara joaten da. Ez du marka bereizgarririk; arre-berdexka da, hanka ilunekin.
  • Txio arrunta, (P. collybita). Aurrekoaren oso-oso antzekoa, kantuarengatik bereizten dira (garai batean espezie bera zirela uste zen). Txio iberiarra ez bezala, kasu honetan neguan da ugarien (Europako populazioak hegoalderantz egiten dutenean) eta udan oso bakana da. Kumatzeko baso-eremuak aukeratzen dituzte; negu partean ostera, edonon aurkituko ditugu txio arruntak.
  • Txio horia, (P. trochilus). Europako txoririk ugarienetakoa da, baina Euskal Herrian migrazio-garaian ikusiko dugu gehienbat. Bikote gutxi batzuk ere geratzen dira kumatzen, baina benetako "inbasioak" irailean eta apirilean izaten dira, milaka-eta-milaka Txio hori igarotzen direnean gure lurretatik euren migrazio-bidaietan. Txio arruntarekin eta Txio iberiarrarekin alderatuta, hankak argiagoak dira eta paparra berdeagoa. Bekaina ere nabarmenagoa da, hori-berdexka.
  • Txio lepazuria, (P. bonelli). Hau ere udan aurkituko dugu Euskal Herrian, kasu honetan gehienbat eremu lehor samarretan (Araba eta Nafarroa erdialdeko ameztietan ditu populazio ugarienak). Kolorez dexente argiagoa da, paparzuri samarra, hegoetan luma berdexkak nabarmentzen zaizkiolarik. Kantua ere oso ezberdina dauka aurrekoekin alderatuta.
  • Txio txistularia, (P. sibilatrix). Hauxe da Euskal Herrian ikus daitezkeen txioen artean urriena. Banaka batzuk besterik ez dira ikusten udazkeneko eta udaberriko igaroaldietan. Bere bekain eta papar hori bizia, sabelalde zurixkarekin batera, nahiko ezaugarri bereizgarriak dira Txio txistularia identifikatzeko orduan.

Txio arrunta (Eibar, 2018/03/07)

Hemen sukaldera bisitan etorritako txioaren argazki batzuk; CC-BY-SA lizentziarekin partekatuta, edonork erabili ahal ditzan. 

Txio arrunta, Phylloscopus collybita (Eibar, 2018-03-07)

Txio arrunta (Phylloscopus collybita), Eibar, 2018/03/07. Txoriak.eus, CC-BY-SA.

Txirixua, txio arrunta, Phylloscopus collybita (01)

Txio arrunta (Phylloscopus collybita), Eibar, 2018/03/07. Txoriak.eus, CC-BY-SA.

Txirixua, txio arrunta, Phylloscopus collybita (02)

Txio arrunta (Phylloscopus collybita), Eibar, 2018/03/07. Txoriak.eus, CC-BY-SA.

Txirixua, txio arrunta, Phylloscopus collybita (03)

Txio arrunta (Phylloscopus collybita), Eibar, 2018/03/07. Txoriak.eus, CC-BY-SA.

Txirixua, txio arrunta, Phylloscopus collybita (05)

Txio arrunta (Phylloscopus collybita), Eibar, 2018/03/07. Txoriak.eus, CC-BY-SA.

Txirixua, txio arrunta, Phylloscopus collybita (06)

Txio arrunta (Phylloscopus collybita), Eibar, 2018/03/07. Txoriak.eus, CC-BY-SA.

Txirixua, txio arrunta, Phylloscopus collybita (07)

Txio arrunta (Phylloscopus collybita), Eibar, 2018/03/07. Txoriak.eus, CC-BY-SA.


"Le peuple migrateur" (2001) eta "Fly Away Home" (1996), hegaztien migrazioari buruzko dokumentala eta filma

Asier Sarasua 2018/03/25 16:30
Hegaztien migrazioan oinarritutako 2 pelikula. "Le peuple migrateur" (2001) dokumentala, euskarazko azpitituluekin ikusi daitekeena, eta horren oinarri izan zen "Fly Away Home" (1996) filma, benetako istorio batean oinarritutako pelikula.

Munduko 7 kontinenteetan eta 4 urtez milaka grabazio ordu egin zituen lantaldeak, 90 minutuko dokumental harrigarri hau sortu ahal izateko. Denbora horretan, hainbat hegazti espezieren migrazioak jarraitu zituzten, urtean zehar egiten dituzten joan-etorriak grabatuz munduko ingurunerik ikusgarrienetan: poloetan, itsaso zabalean, Amazoniako oihanetan, basamortu eta ordokietan,...

Hegaztien migrazioa naturak ematen duen fenomeno harrigarri eta ikusgarrienetakoa da. Urtero-urtero, udaberrian eta udazkenean, mundu osoko milaka espezietako milioika txorik bidaia luzea abiatzen dute, bizirik iraun ahal izateko. Horretarako, milaka kilometro egingo dituzte, arriskuz betetako txango batean, batzuetan iparralderantz, hurrengoan hegoalderantz.

Dokumentala egiteko, narrazioa eta alderdi zientifikoa albo batera laga zituzten, eta irudiek eskaintzen duten indarrean oinarritu. Ia-ia testurik gabe, oso-oso gertutik ateratako irudiak dira dokumentalaren muina, gizakiak gutxitan gozatu dezakeen ikuspegia eskainiz ikusleari. Horretarako, hegaztietako asko produkzio-taldeak hazitakoak ziren, animaliak jaioberritan ohitu zitezen grabazio-ekipoetara.

Animaliak oinarri dituzten dokumental eta pelikula guztietan bezala, oriangoan ere hortxe geratuko zaigu dilema etikoa, ezta? Noraino erabili eta derrigortu ditzakegu animaliak gure asmoetarako. Hala ere, ezin uka, dokumental honek sekulako irudi ikusgarriak eskainiko dizkigula eta naturarekiko maitasuna (eta ezagutza) zabalduko dizkigula.

Dokumentalaren oinarrian, Bill Lishmanen bizipenak, "Fly Away home" (1996)

Film horren inspirazio nagusietako bat Bill Lishman (1939-2017) artista, naturzale eta asmatzaile kanadiarraren esperientzia izan zen.

Lishmanek hegazkin ultrarinak pilotatu eta diseinatzen zituen. 1988an lortu zuen bere etxean hazitako antzara talde bat gidatzea bere ultrarinarekin (horretarako bereziki egokitutako tramankulua). Eta 1993an antzaren migrazioa bideratzea lortu zuen, sekula aurretik migratu ez zuen antzara talde bat bere ultrarinari jarraikiz eramanez Canadatik AEB hegoladeraino.

Lishmanek eta bere familiak antzarekin bizitako istorio horretan oinarrituta pelikula gozo bat egin zen 1996an, Fly Away Home, Oscar sarietarako izendatua izan zena eta etxeko txikiekin ikusteko egoki-egokia.

 

Inpronta

Aurreko bi pelikulak egin ahal izateko, ezinbestekoa izan da hegazti (eta ugaztun) espezie batzuek daukaten berezko ezaugarri bat, etologian inpronta (imprinting, ingelesez) izenez ezagutzen dena.

Hegaztien ikasketa-prozesuaren etapa labur bati dagokio eta Konrad Lorenzek deskribatu zuen lehenengoz, antzarekin egindako lanen ondorioz. Lorenz ohartu zen antzarakume batek, jaio eta segituan, bere amatzat hartzen duela mugitzen den eta soinuak emititzen dizkion lehenengo izakia (edo objektua).

Ahate edo antzara kumeak jaiotzean, ikerlari austriarrak jatorrizko ama beste izaki baten bidez trukatzen zuen, eta konturatu zen txitak ordezko amari jarraitzen zitzaizkiola; amatzat hartzen duten hori kumeen gidari izango da hortik aurrera. Inpronta edo eragin sakona utziko du betiko. Horrela, txorikumeak jaio eta ikusten duten lehenengo biziduna pertsona bat baldin bada, edonora jarraituko diote pertsona horri, bere ama bailitzan.

Gorago aipatu ditugun bi ikusentzunezkoak egiteko, teknika hori erabili izan dute (edo ezaugarri horretaz baliatu dira) zuzendariek. Etxean hazitako hegaztiak dira film horietako protagonistak, ume-umetatik gizaki batzuei jarraitzeko agindu genetiko horri, inprontari, jaramon eginez gizaki horiei munduko mutur batetik bestera jarraitzeko prest daudenak.

Aurkezpena

Eibar, Euskalkiak, Natura, Etnografia

Asier Sarasua Aranberri

(Eibar, 1969). Blogroll ibiltari bat naiz.

..........................

Blog honetako testu original guztien lizentzia: Creative Commons by-sa.

Somerights20

..........................

Blogeko gai nagusiak

Sarean

Asier Sarasua Aranberri Twitter

Asier Sarasua Aranberri Flickr

Asier Sarasua Aranberri Facebook

Lehen Hitza Euskaraz