Urte askoan zehar, ornitologoek eta hegaztizaleek hainbat zerrenda taxonomiko ezberdin izan dituzte lehian (batez ere eBird/Clements, IOC World Bird List eta HBW/BirdLife). Historia apur bat egin genuen blog honetan bertan: Historia apur bat munduko hegaztien zerrenden inguruan (2025eko abuztuan). Horrek arazoak zekartzan, zerrenda bakoitzak irizpide ezberdinak baitzituen espezie bat onartzeko, eta ez zegoelako munduko hegazti guztien zerrenda ofizial eta bateraturik. Egoera hori konpontzeko, nazioarteko aditu nagusiek lantalde bat sortu zuten (Working Group Avian Checklists), 2024. urtearen amaierarako hiru zerrenda nagusiak bateratzeko ikerketa-fase nagusia amaitu zuten eta 2025eko ekainean argitaratu zen ofizialki AviList, mundu mailako zerrenda bateratua (v2025).

Zerrenda bateratu hori etengabe jarraitzen dute gainbegiratzen eta egokitzen, zientziaren aurkikuntza berrietara moldatzeko. Gaurko egunez, urriaren 13an, AviList lantaldeak ez du oraindik aldaketa horien berri eman, baina eBird.org plataformak bai argitaratu du v2026 dokumentua, iazkoarekin alderatuta zenbait aldaketa dakartzana (ikusi hemen, 2026ko iraileko bertsioa, PDF). Ikusi behar ea AviList zerrenda ofizialean gauzatuko diren, baina eBird-ek argitaratu baditu, zalantza gutxi laster erabat onartuko direla.

Eguneraketa (2026/10/23): AviList v2026 argitaratu da urriaren 20an, hemen aipatzen diren kontu guztiak onartuta.

Hasteko: zer gertatu da eBird eta IOC zerrendekin 2026. urtean?

Horixe da lehenengo puntu garrantzitsua: nola daude une honetan, 2026. urtean, eBird eta IOC zerrenda klasikoak? Erabat onartu dute AviList zerrenda bateratua?

Ba, bai, halaxe ematen du, 2025eko egokitze-fasearen ostean, 2026an beste urrats bat eman dutela eta hemendik arrera AviList izango dela euren erreferentziazko zerrenda taxonomikoa.

• eBird / Clements zerrenda: eBird-ek, Cornell Unibertsitatearen babesarekin, AviList onartu du bere zerrenda ofizial gisa. 2025-2026 prozesuan, Clements zerrendak bere ibilbide taxonomiko independenteari amaiera eman dio. Gaur egun, eBird, Merlin aplikazioa eta Cornell-eko Birds of the World plataformak AviList erabiltzen dute beren oinarri taxonomiko bakar bezala.

• IOC World Bird List: Bide beretik, IOC-ek ere bere lan taxonomiko independentea bertan behera uztea erabaki du. Orain arte urtean bi aldiz argitaratzen zuten beren zerrenda, baina aurtengoa izango da euren azkenengo eguneraketa (v15.2) independentea (dagoeneko AviListen parekoa). IOC-eko batzordea AviList-en garapenean sartu da bete-betean.

Laburbilduz, 2026an jada ez dago eBird eta IOC zerrenden arteko gatazkarik. Munduko ornitologia-erakunde nagusiek bat egin dute AviList-en inguruan, kontserbazioarentzat, zientziarentzat eta hegaztizaleentzat hizkuntza taxonomiko bakarra eta bateratua sortuz. Eguneraketak (aurtengo split, lump eta izen aldaketak kasu) talde bateratu horretatik ateratzen dira orain, urtero.

2026ko aldaketen laburpen orokorra

Iazko jauzi handiaren ostean, aurtengo eguneraketak ez dira izango horren handiak mundu mailako taxonomia orokorrean. Hala ere, izan badira eta, euskaldunon kasuan, aintzat hartzekoren bat, gainera.

Hauxe eBird-ek egin duen aurrerapena:

• Zatiketak (Splits): Atalik handiena da, urtero bezala, eta 29 proposamen zerrendatu dituzte. Adibide pare bat jartzearren, hontz virginiarra (Bubo virginianus) 3 espezietan banatuko da: Bubo virginianus, B. nigrescens eta B. nacurutu. Edota kolibri erraldoia (Patagona gigas) bi espezietan: Patagona gigas (hegoaldeko populazioa) eta Patagona peruviana (iparraldekoa). Horrelako beste 27 kasu azaldu dira.

• Bateratzeak (Lumps): 2026ko zerrenda berrian 4 bateratze proposatu ditu adituen lantaldeak. Nabarmentzekoak, esate baterako, Apus nipalensis espeziea Apus affinis (sorbeltz txikia) espeziearen barnean sartu izana, eta Tyto nigrobrunnea zein Tyto rosenbergii hontzak Tyto javanica espeziearen subespezie izatera igaro direla.

• Espezie berriak: Zientziarako 2 espezie berri onartu dira aurten: Crypturellus resonans (Slaty-masked Tinamou) eta Ptilorrhoa urrissia (Hooded Jewel-babbler).

• Izen zientifikoen aldaketak: bukatzeko, izen zientifikoetan gertatutako aldaketak daude, aurtengoan 43 aldaketa-proposamen zabaldu dira. Adibidez, txepetxen generoa den Troglodytes generoaren zati bat Nannus generora pasatzekoa.

3) Euskal Herriko espezieen ikuspegia: txantxangorria eta euli-txori grisa

Euskal Herriko hegaztiei dagokienez, aldaketek ez dute gurean dauden txorien estatusa edo izena zuzenean aldatuko, baina espezie horien definizio globala murriztu dute:

• Euli-txori grisa (Muscicapa striata): Gurean ezagutzen dugun euli-txoriak Muscicapa striata izaten jarraituko du. Hala ere, lehen espezie honen barruan zegoen Mediterraneoko (tartean Baleareetako) populazioa espezie independente gisa onartu da orain, Muscicapa tyrrhenica (euli-txori mediterraneoa) izenarekin. Ikerketa genetikoek erakutsi duten aldea eta kantuak dituen desberdintasun nabarmenak eragin dute banaketa hori. IOC erakundeak lehendik ere bazeukan aldaketa hau bere zerrendetan, baina eBirdek aurten onartu du.

• Txantxangorria (Erithacus rubecula): Txantxangorriaren Erithacus generoa monotipikoa zen orain arte, hau da, genero horretan espezie bakarra zegoen, txantxangorri ezaguna. Hemendik aurrera, Kanariar Uharteetako populazioa bereizi egingo ei da, genetikoki desberdina izateaz gain, oso kantu eta dei bereizgarriak dituelako. Erithacus superbus (txantxangorri kanariarra) izango da espezie berria.

Beraz, Euskal Herriko ikuspuntutik, bi hegazti hauen kontzeptua "mugatu" egingo da (restricted concept), beren ahaide isolatuak espezie mailara igo direlako.

4) Emberiza generoaren iraultza

Beharbada aurkeztu den aldaketa taxonomiko sakonenetako bat berdantzen Emberiza generoarena izan da. Ikerketa genetikoetan oinarrituta, genero hau lau genero berritan zatituko baita: Emberiza, Fringillaria, Schoeniclus, eta Melophus. 

Euskal Herriko espezie gehienei ez die eragingo aldaketak (Emberiza generoan sartuta jarraitzen dute), baina hezeguneetan aurki dezakegun zingira-berdantza Schoeniclus schoeniclus izatera pasa da (orain arte Emberiza Schoeniclus). Era berean, Europa mendebaldean pasean edo neguan noizbehinka agertzen diren beste berdantza batzuek ere genero berria hartu dute; esaterako, berdantza txikia Schoeniclus pusillus bihurtu da (lehen Emberiza pusilla), eta baso-berdantza Schoeniclus rusticus (lehen Emberiza rustica).

...............

* Hasieran esan bezala, hemen zerrendatu ditugun aldaketak oraindik proposamen egoeran daude, AviList berria argitaratzeko zain, baina eBird-ek argitaratu baditu eta 2026ko zerrenda berrian onartu baditu, ia-ia segurutzat jo dezakegu hurrengo AviList zerrendan ere agertuko direla.

Bizkaiko mendi garrantzitsu eta historikoenetako baten aurrean gaude, zalantzarik gabe. Bizkaiko deiadar mendietako bat da eta Gerra Zibilean ere guda garrantzitsua izan zen bertan, Sollubeko guda, non 1000 lagun inguru hil ziren 1937ko maiatzean. 

Arrietako (Bizkaia) lurretan kokatuta, Sollubetik (684 m) sekulako bistak zabaltzen dira. Serantesetik Ogoñoraino, eta Bizkaiko kostalde zati honetako mendi zein eskualde nagusiak begien aurrean geratzen dira: Mungialdea, Urdaibai eta Busturialdea batetik, eta bestetik, Serantesetik hasi eta Ganekogorta, Gorbeia, Mugarra, Anboto, Urko zein Ogoño bera biltzen dituen panorama zabala.

Tamalez, gaur egun tontorrak ez du lehengo xarmarik, gizakiaren esku-hartzeak erabat eraldatu baitu ingurunea. Pinu- eta eukalipto-landaketak daude nonahi, baso-lanek utzitako sasitzak zein hondakinak albo guztietan eta gailurrean bertan 6-8 antena eta hainbat instalazio elektriko pilatzen dira. Gainera, tontorrerainoko bide zabalak zein pinuak ateratzeko irekitako pista zatarrak direla eta, igoera gehienek garai bateko edertasuna galdu dute.

Hala ere, hori guztia egia izanda ere, bisita merezi duen tontorra da Sollube. Besterik ez bada, gero Bermeo, Mundaka eta Urdaibai ingurura jaitsi eta egun-pasa jarraitzeko.

Ondorengo irudian, Sollube baino beheraxeago dagoen Iturrieta mendian ateratako argazkia.

Gaur goizean Egozkue ingurura joan gara mendira, Anue ibarrean, eta Oiartzabal mendi tontorrean geundela hantxe azaldu zaigu Euskal Herrian dugun tximeletarik ederrenetako bat, makaona. 

Hara-hona etengabean, kosta zaigu geldirik harrapatu eta ganorazko irudirik ateratzea, baina azkenean lortu dugu zeozertxo. Eskumako hegoaren zati bat falta zitzaiola konturatzeko balio izan digute irudiok. Gehienetan apur bat argiagoak izan ohi dira, baina gaurko ale hau hori kolore ilun samarrekoa zen.

Makaon tximeleta (Papilio machaon) Papilionidae familiako intsektu handi eta ikusgarria da. Euskal Herriko eskualde gehienetan ikus dezakegu, baina ez da ugariegia ere. Mundu mailan, klima epeleko lurraldeak maite ditu (Europa mendebaldetik Japoniaraino, eta baita Ipar Afrikan eta Ipar Amerikan ere), 2.000 metroko garaiera arteko belardietan.

Ederra da oso, eta orotara 37 azpiespezie ezberdin ditu munduan zehar barreiatuta!

Makaon tximeletaren (Papilio machaon) ezaugarri nagusiak

• Tamaina handia: Emeek zein arrek 32-55 mm artean neurtzen dute eskuarki eta aurreko hegoak 3,5 cm inguruko zabalera izan dezakete. 
• Anatomia berezia: Beheko hegaletako luzapen edo "isats" horiek bere familiaren (papilionidoen) ezaugarri nagusia dira. Horrez gain, aurreko hankak oso iletsuak dira eta orrazi modura erabiltzen ditu.
• Kolore biziko hegoak: Horia eta beltza dira kolore nagusiak. Azpiko hegoen ertzetan gune urdinak ditu, eta atzeko "isatsen" ondoan bi puntu gorri. Arren kasuan, hegoen azpialdean ere agertzen dira orbain urdin eta gorri horiek.
• Egoera: Ez dago sartuta ez EAEko ez Nafarroako Espezie Mehatxatuen Katalogoetan, gure lurralde osoko belardietan nahiko ohikoa baita (ez dakit zein den bere egoera legala Ipar Euskal Herrian).

Nolakoa da bere bizimodua?

Udan erraz samar ikus dezakegu mendietako zelai eta belardietan. Hegalari azkar eta nekaezina da, lorez lore ibiltzen dena. Bereziki unbeliferoak eta errutazeoak xurgatzea maite du, hala nola, anisa, mihilua eta erruda. Askotan, eguzkitan atseden hartzen ikus daiteke, bere hego ikusgarriak erabat zabalik. Halaxe harrapatu dugu guk ;)

Ba, bai. Eklipsea ikustetik bueltan, hantxe jarri zaigu marisorgina mahai gainean, afaritan. Ohiko berdearen ordez arrea, baina beti bezain magikoa.

Marisorgina intsektu harrapari bakartia da. 180° mugitu dezakeen buru triangeluarra dauka eta "otoitz egiteko" jarrera ezaguna (hortik bere izen zientifikoa, Mantis religiosa).

Geldi-geldi paratzen da landare artean, ondo kamuflatuta, eta han itxaroten die bere harrapakin diren mamorro txikiei.

Bere kanibalismo sexuala ere berezia da (emeak arra jan ohi du ernalketaren ostean, arrautzak garatzeko elikagai aberats eta erraza).

Eta kamuflajearen kontua ere deigarria da, espeziearen mimetismo eta egokitzapen gaitasunaren froga. Hazte-prozesuan zehar (ninfaren muda bakoitzean), inguruneko hezetasunak, argi-mailak eta tenperaturak zehazten dute azken pigmentazioa: ingurumari heze eta berdeetan mantisak berdeak dira, hostoen artean aise mimetizatzeko; giro lehorragoetan, ostera, pigmentu marroiak garatzen ditu, adar edo belar horituen artean guztiz kamuflatzeko*. 

Aurtengo lehortearekin, Euskal Herrian ohikoago diren mantis berdeak arre bihurtu zaizkigu.

Betoz mantis berdeak lehen baino lehen! 

** Horri gehitu behar zaio, urterik lehorrenetan mantis arreek bizi-itxaropen handiagoa dutela eta, uda amaierarako, gehiago direla bizirik iraun duten marisorgin arreak berdeak baino.

Euskal Herriko mendien artean toki esanguratsua dauka Enkarterrietan dagoen Eretzak (887 m). Inguruko garaienetakoa, Mendizale Federazioak bere 100 mendi garrantzitsuenen zerrendan gehitu du eta Eibarko Klub Deportiboak Euskal Herriko 100 mendi ederrenen artean. Tira, ez da gutxi!

Sodupe eta Gueñes artean dago Eretza eta haraxe jo dugu asteburuan, Sodupera. Beti etortzekotan, baina badakizue zein urrun dagoen Kamerun gipuzkoarrentzat. Eta mendi erraz-erraza ere ez da Eretza, altuegia ez den arren. Malda exijenteak ditu eta aukeran errazera joten dugu guk. 

Baina tira, logistika aldetik goizean goiz Bilbon egon beharra geneukala aprobetxatuta, hango kontuak amaitu eta goizeko 8.30 ingururako Sodupeko Iorgiko auzoan geunden, Eretzarako igoera egiteko hasiera-puntu ohikoena eta Grazal PR-aren abiapuntua.

Sodupe - Grazal - Eretza (PR BI 105)

Eretzara igo eta jaisteko 2 bide nagusi daude Sodupetik eta normalean ibilbide zirkularra egin ohi da (ikus Wikiloken), batetik igo eta bestetik jaitsi. Igoera zuzenenak 5 km ditu, malda gogorrekin; Grazal erreka jarraituz egiten bada igoera, ibilbidea luzexeagoa da (7 km), baina maldak apur bat lasaiagoak (ez asko). Erreka jarraituz igotzeko asmoa geneukan guk, baina despistatu samar gindoazen eta lehenengo gurutzebidean eskuinetik jo genuen, zuzenean gorantz. Eta behin hasita... segi! Tira, ibilbidea antzekoa da bide bietatik. Malda gogorra bietan! ;)

Iorgi auzotik irten eta hauxe da lehenengo gurutzebidea. Eskuinetik igo eta ezkerretik itzuli ginen. Bide guztia garbia da, nahiko ondo seinalizatuta eta aise jarraitzen da bidea.

Hasiera zatarra da, eukaliptu artean. Ixiltasuna nagusi. Hemen ez da ez zomorrorik, ez mamarrurik eta ez moxorririk. Are gutxiago txoririk. Eukaliptuen basamortu hila. 

Lehenengo zati luze bat eukalipto artean egiten da. Behin horiek pasata, pago eta haritz bakan batzuk ere azalduko zaizkigu, baina gorago ere exotikoak dira nagusi, pinuak zein altzifreak. Hala ere, erditik aurrera pixkat irekiagoa da bista, apur bat politagoa ingurua.

Igoeraren azkenengo zatia, berriz, mendiaren ertzetik egingo dugu, Kadagua ibarrera ematen duen labarraren ertzetik. 

Azkenengo zati honetan ere zuhaitz exotikoen landaketak nagusi, baina zati hau ederragoa da. Han goian ikusiko dugu Eretza, bidea garbia da.

Azken 300 metroetan ikuspegia erabat irekiko da mendizalearen begien aurrean. Belardi zabala eta Sodupe han behean. Bista ederra dago goi-goitik, Ordunte mendilerroa hegoaldean eta Ganekogorta sortaldean, Kadagua ibarraren beste aldean. Ganekogorta eta Eretza, nor baino nor, ea nork aginduko Kadagua ibarraren paraje hauetan.

Esfortzu pixkatekin, pare bat orduan tontorrean gaude, berdantza horien eta belatxinga mokogorrien kalapita artean. Begiratoki honetan gaudela ulertzen dugun zergatik den Eretza ingurumari honetako tontorrik ezagun eta igoena. Horren lekuko gailurrean aurkitu ditugun mendizale guztiak, dozenatik gora. 

Han behean Sodupe.

Tontor inguruan belardiak nagusi, ira eta ote gutxi batzuekin batera. Ez dugu ia ganadurik ikusi, halere.

Han goitik itsasoa ikusten da.

Eretzako postontzi zaharra.  

Eretza, tontorra (887 m). 

Beherako bidea egiteko Grazal errekarantz jo dugu. Oraingoan ere malda pikarrean behera. Tontorretik 20 minutu ingurura Eretzako aterpetxea dago (itxita zegoen). Itxura txukuna dauka eta onena: iturria ere badu. Garrantzitsua, batez ere hegoiak agintzen duen horrelako egun erreetan.

Bideak zuzen-zuzen egiten du aterpetxetik errekazuloraino, beste ordu erdi inguruan, oraindik ere malda dexenterekin. Behin erreka bazterrera heltzean, bideak askoz itxura atseginagoa hartzen du, freskoagoa, naturalagoa. Pagoak, haritza, arteak... eta erreka bazterrean batez ere haltzak eta hurritzak. Errekatxoaren kantuari jarraituz egin ditugu azkenengo 3-4 kilometroak, txiri-txiri, Iorgi auzoko aparkalekuraino. 

Eretzako aterpetxea. 

Grazal erreka eta PR Bi-105 ibilbidea. Natura 2000 sareko Meatzaldeko Paisaia Natural Babestuan dago sartuta.

Sodupen bueltan. Han goian Eretza. 

Eta hortxe amaitu dugu gaurko abentura, Sodupe ezagutzen, garagardo fresko baten laguntzarekin. Ezin esan Euskal Herriko nire mendi faboritoen artean sartuko dudanik Eretza, baina merezi izan du, zalantzarik ez! Azken batean, 100 mendien lehiaketaren filosofia gustatzen zaigulako: hara-hona joatea, Euskal herriko mendi, paraje, eskualde, haran eta herri berriak ezagutzera. 

Seguru asko 'doluerdi arruntak' izango dira (Melanargia galathea), Euskal Herrian daukagun tximeleta espezierik arruntenetakoa, baina 'doluerdi nafarrak' ere izan daitezke (Melanargia lachesis), Toloño mendilerroan bi espezieak bizi direlako (eta bien arteko hibridazioa ere dokumentatuta dagoelako).

Bata izan zein bestea, espektakulu polita izan zen talde handi bat zelai bateko loreen artean elikatzen ikustea, bertatik bertara.

Urtean belaunaldi bakarra daukate eta ekaina-abuztu bitartean ikus daitezke. Gramineoz betetako eremu irekiak gustatzen zaizkio eta garaiera ertaineko mendiak. Pipaon eta Cervera artean ikusi genituen guk, Toloño mendilerroan (Araba), 500 metro inguruko garaieran.

*Gaztetxoentzat azalpena: gertuko norbaiten heriotzean ohikoa zen garai batean dolua egitea eta beltzez janztea, baita bizi osorako ere. Dolu hori nolabait "arintzen" zenean, edo hildakoa ez zenean senide zuzen-zuzena, dolu-erdia egiteko aukera zegoen, beltzarekin batera arropa zuriak eta grisak ere jantziz. Euskal Herrian ditugun bost Melanargia espezieak zuri-beltzak direnez, horregatik bataiatu dira "doluerdi" izenagaz.

Afaltzeko, zer? Tortilla bat? Bota ditut arrautza biak plater sakonera eta hantxe agertu zaizkit bizitzan lehenengoz txalazak, blastodermoa, barne-mintza, aire-ganbera... Bizi guztian izan ditut begien aurrean, baina orain arte ez diet jaramon handirik egin. Gaur arte. Birkheaden liburuak begiak ireki dizkidan arte.

Lehenago ere izan dugu hizpide Birkhead blog honetan (Los sentidos de la aves). Ornitologo eta ekologo britainiarra da, hegaztien portaeran eta bilakaeran munduko aditu nagusietakoa. Horrez gainera, zientzia dibulgazioan daukagun idazlerik borobilena ere bada, eta bere lanen artean aipagarrienetakoa da irakurri berri dudan The Most Perfect Thing: Inside (and Outside) a Bird's Egg. 2016an idatzi zuen eta zenbait sari jaso ere bai; gaztelaniaz ere badago, Una sutil perfección izenburupean (Libros del Jata, 2018).

Egileak goitik behera miatzen ditu arrautzaren ezaugarri, egitura eta lorratz ebolutibo guztiak. Izugarri ondo dokumentatuta eta ehunka datu tekniko emanez, baina betiere modu ulergarri eta erakargarrian. Izan ere, horixe da Birkheaden gaitasuna, xehetasunik txikienera ere iristen dela, baina betiere testu irakurgarri eta erakargarriak onduz. XIX. mendeko pottorroen arrautzen bilduma batetik abiatuta, hamaika espezieren inguruko xehetasunak aurkituko ditugu liburuan barrena, baita dinosauroen aipamenen bat ere. 

Arrautza: bizitza berri bat lurreko baldintza gogorrenetan babesteko eta garatzeko diseinatutako mekanismo miragarria

Liburuaren muinean galdera garrantzitsu bat dago: nola izan daiteke hain objektu "arrunta" benetan horren konplexua? Birkhead-ek arrautzaren bizitza-zikloa aztertzen du, sorreratik eta ernalkuntzatik txitaldiraino. Galdera askori erantzuten die: Non eta noiz sortzen dira gorringoa eta zuringoa hegaztiaren barruan? Noiz eta nola gogortzen da arrautzaren oskola? Eta nola sortzen dira maskorraren koloreak eta ereduak, hainbeste forma eta itxura desberdinekin? Arrautzaren zein mutur ateratzen da lehenbizi errutean: mutur borobila ala punta zorrotza? Nola moldatzen da arrautza ingurumen-baldintza anitz eta muturrenetan bizirauteko? Noiz eta nola apurtuko du txorikumeak oskola? 

Eta 'nola' galdera bakoitzaren ostean, 'zergatik' galderari erantzuten ere ahalegintzen da egilea, nahiz eta batzuetan erantzuna oraindik ezezaguna edo irekia izan zientziarentzat. 

Horrela, 200 orrialdeetan zehar, arrautzaren zatiak ezagutzen joango gara: 

• Oskola: kanpoko estalki gogorra, kaltzio karbonatoz egina. Porotsua da, enbrioiak arnasa hartu ahal izateko (oxigenoa sartu eta karbono dioxidoa atera), baina aldi berean bakterien sarrera oztopatzen du.
• Mintzak (kanpokoa eta barnekoa): Oskolaren azpian dauden bi geruza finak, arrautz gogorra zuritzean aurkituko duguna. Hezetasuna eutsi eta bakterioen sarrera oztopatzeko bigarren geruza bat dira. Oskolaren aurretik sortzen da, arrautzaren lehenengo forma eta estalkia bihurtuz.
• Aire-ganbera: arrautzaren mutur borobilean egoten den hutsunea da. Txitoak arrautza puskatu aurretik behar duen oxigeno gehigarriaren iturria. Hau ere, arrautz gogorra zuritzean nabarmena.
• Zuringoa (albumina): enbrioiarentzako ur eta proteina iturria. Kolpeak xurgatzeko eta enbrioia babesteko ere balio du. Eta, gainera, mikrobioei aurre egiteko hainbat osagai ere baditu. Arrautza hegaztiaren barruan sortzen hasten denean, geruza txiki bat besterik ez da, baina ondoren hidratatu eta hazi egiten da. Espezie bakoitzaren bizitokiaren eta jatorri ebolutiboaren arabera, arrautzaren zati handiagoa edo txikiagoa hartuko du.
• Gorringoa (biteloa) koipez eta proteinaz osatutako elikagai biltegia; hauxe da enbrioiarentzako elikagai-iturri nagusia da. 
• Disko germinala (blastodermoa): gorringoaren gainazalean dagoen orban zuri txikia. Ernalduta badago, hortik abiatuko da enbrioiaren garapena.
• Txalazak: zuringoan dauden bi kiribil txiki dira, eta euren lana da gorringoa arrautzaren erdian esekita mantentzea, oskolaren kontra jo ez dezan. Tortila bat egitean ere erraz ikus litezke, firu zuritxo batzuk dira, bata bestea baino luzexeagoa.

Tira, laburbilduz, izugarri liburu ona dela Birkheaden "Gauzarik perfektuena" hau. Animalien fisiologia, zoologia eta zientzia gogoko duten frikientzat bakarrik? Baliteke. Baina esango nuke naturazale orok ere erraz eta interesez irakurtzeko moduko liburua dela. Ezinbesteko lana naturan dagoen mekanismorik garrantzitsuenetako bat ezagutzeko.

Amaitzeko, AAri galdetu diot zer ote den arrautza bat, definitu dezala. Halaxe egin du: Arrautza bat eboluzioak sortutako kapsula organiko autosufiziente bat da; bizitza berri bat lurreko baldintza gogorrenetan babesteko eta garatzeko diseinatutako mekanismo miragarria. Ba, horixe.

1. zuringoa
2. gorringoa
3. disko germinala
4. txalazak

Ezertan hasi aurretik, baina, galdera honi erantzun beharko diogu: zer dira izen berezi hori duten pratinkolak? Bada, ezaugarri bitxi samarrak dituzten hegaztiak dira pratinkolak. Izen hori hartzen dute Glareola generoko 8 espezieek eta horien artean dago pratinkola eurasiarra (Glareola pratincola), Euskal Herrian (eta Europa mendebaldean) oro har ikus daitekeen espezie bakarra. 

Glareolidae familiako kideak dira, intsektujaleak eta leku idor eta irekietan bizitzera egokitutakoak. Askotan hezegune edo ibaien inguruetan, baina ez haiei hertsiki lotuta, zankaluze gehienak bezala. Itxuraz ere talde desberdinen arteko ezaugarriak dituzte: limikoloen ezaugarriren bat badute ere, enaren hegakera daukate eta, itxuraz ere, hankarinen antz handiagoa dute limikoloena baino.

Gure pratinkolari dagokionez (pratinkola eurasiarra, Glareola pratincola), neurriz txiki samarra da, eta halaxe ditu hankak zein mokoa, horiek ere labur samarrak. Hegalak, aldiz, bere neurrirako luzeak, eta formaz zorrotzak; buztana, bestalde, guraize itxurakoa. Horri esker, hegalari aparta da, zeruan akrobazia harrigarriak egiten iaioa. Halaxe ehizatzen ditu bere elikagai nagusia diren intsektu hegalariak.

Bizkarralde arrea du, sabela argia, eta eztarri inguruan krema koloreko esparru dotore bat, marra beltz batez inguratua. Horri guztiari mokoaren oinarri gorria gehitzen badiozu, ikusiko duzu pratinkola eurasiarra nekez nahas daitekeela beste ezein txorirekin.

Bidaiari nekaezina: Noiz eta non ikus dezakegu?

Pratinkola eurasiarra espezie migratzaile transahararra da. Negua Afrikan igaro ondoren (Saharaz azpiko eremuetan), udaberrian gure latitudeetara jotzen du ugaltzeko. Europako hegoaldera (batez ere Iberiar penintsulara, Frantziako Camarguera eta Italiara) apirila amaieran eta maiatzean iristen da. Euskal Herrian oso gutxitan ikus daiteke eta, ia beti, hego-hego muturrean. 

Ebroren Delta bezalako inguruneak maite ditu: gatzagak, landaredi gutxiko buztinezko lursail lehorrak, hondartzak eta, batzuetan, arroz-sailen inguruak.

Ugalketa: maiatzeko zirriak eta kopula

Maiatza da pratinkolen ugalketa-sasoia. Habia lurrean bertan egiten dute, zulo txiki bat aprobetxatuz eta, askotan, batere materialik erantsi gabe.

Behin habiarena bideratuta, gorteiatzea hasiko da. Arrak eta emeak elkarri aurre egiten diote, buztana altxatuz eta hegoak zabalduz, erritual dotore batean. Sarritan, arrak intsekturen bat eskaintzen dio emeari opari gisa. Emeak onartzen duenean, kopula lurrean gertatzen da, oso azkar, eta argazkietan ikus daitekeen bezala, arrak emearen gainean orekari eusten dio hegoak zabalik dituen bitartean.

Eta halaxe aurkitu nituen hiruzpalau pratinkola Deltako hondartza batean, elkarri segika eta zirri-jolasean. Gizakiari ez diote beldur handirik eta ni han nengoela jakin arren, olgetan jarraitu zuten, niri jaramonik egin gabe eta 15-20 metroko distantziara (tarteka baita gutxiago ere). 

Emea, arra erakarriz.

Kopula edo estaltzea.

Hurrengo asteetan, 2 edo 3 arrautza errun eta bi gurasoek txandaka inkubatuko dituzte. Txorikumeak nidifugoak dira; hau da, jaio eta gutxira habiatik kanpo korrika egiteko gai dira, harrapariengandik ihes egiteko.

Une hori begien aurrean bizi ahal izatea ederra izan zen. Maiatzeko egun lasai bat, hareatza bakarti batean, pratinkola bikotea alberdanian lasai-lasai... tira, betirako hortxe gordeta izango dudan unea.

Aurten ere ekin diogu udaberriroko hegazti-jarraipenari. SEOk antolatzen duen SACRE programaz ari naiz. Eibar inguruan udaberrian kumaldian beha daitezkeen hegaztiak aurkitu eta zenbatzean datza erronka. 

Metodologia, inoiz aipatu bezala, erraza da. Behatzaile bakoitzak aurrez zehaztutako 10*10 km-ko lauki bat aukeratu behar du (nire kasuan Gipuzkoako mugako WN4080 laukia, Eibar-Elgoibar-Etxebarri hartzen dituena) eta 20 behaketa-puntu zehaztu behar dira (irizpide zientifiko eta metodologiko batzuk jarraituz). Ondoren, urtero ibilbide berdina egin behar da, 20 puntu horietan 5 minutu geratuz eta ikusten eta entzuten diren hegazti guztiak zenbatuz (espezieak eta kopuruak). Metodologia eta datu zehatzagoak aurreko urteetak postetan, hemen adibidez, 2018, 2019 eta 2023 urteetako laburpenetan eta 2015-2025 bilakaeraren laburpena aurkeztu nuen sarreran.

Aurtengo ezusteko nabarmenenak, SACRE barruan lehenbizikoz ikusi ditudan 2 espezie: sai zuria eta galeper eurasiarra. Sai zuria urria baina ohikoa da Eibar inguruko zenbait tokitan, besteak beste Markinaldean eta Udalatx aldean; SACRE barruan Etxebarrin ikusi dut aurten lehenengoz. Galeperra, berriz, erabat arraroa da Eibar aldean. Santa Kurutzen ikusi dugu gaur eta poz berezia eman dit, besteak beste, nire ohiko txoritokian ikusi dudalako, Mandiolaballean. 

Guztira, 10 urtean, 73 espezie ezberdin zenbat ditugu SACRE programan. 

Sai arrea (Gyps fulvus). Eibarren kumatu ez arren, Urkiola aldeko aleak sarri-sarri ikusten dira gure inguruan.

 * 2024an bisitaldi bakarra egin ahal izan nuen.

Miru beltza (Milvus migrans).  

Uroilo arrunta (Gallinula chloropus). Oso ugaria izan barik, ohiko espeziea da uroilo arrunta Ego, Artibai eta Deba ibaietan. 

Usapal turkiarra (Streptopelia decaocto). Euskal Herrian gero eta hedatuagoa dagoen arren, ez da espezie ugariegia WN4080 laukian eta ezohikoa da Eibarren. 

Sorbeltz arrunta (Apus apus).  

Eibarren imutxa deitzen ditugun intsektu berezi hauek, zimitzak alegia, Pentatomidae familiako kideak dira. Munduan 900 genero eta 4.700 espezie inguru ezagutzen ditugu, bost kontinenteetan zabalduta.

Horien arteko hainbat aurkituko ditugu Euskal Herrian eta, deigarrienetakoa, eguerdian lorategian aurkitu dudan hau da, Graphosoma lineatum (zimitz marraduna). Bizkarrean dituen marra gorri-beltzei esker intsektu nahastezina da zimitz txiki hau. Sabelaldean, aldiz, marrak baino puntutxo beltzak ditu. Bestela, zimitz guztien itxura pentagonal sendo eta trinkoa dauka.

Europa erdi-hegoaldeko lurralderik gehienetan bizi da zimitz marraduna eta Euskal Herrian ere ohikoa da, batez ere hilabeterik epelenetan (negua erdi-lo igarotzen du).

Kolore bizi horiek ez dira kasualitatea: zimitzek "abisu" gisa erabiltzen dute euren kolore gorri bizia, hegaztiei eta bestelako harrapariei adierazteko zapore txarra dutela eta jan ez ditzaten (aposematismoa deitzen zaio fenomeno biologiko horri). Gizakiontzat, ostera, ez dute inolako arriskurik. 

Euskara estandarrerako ZIMITZ hobetsi bazen ere, beste hainbat aldaera ere baditu hizkeraz hizkera, imutxa eta imitxa Eibar inguru honetan, tximintxa ere bai bizkaieran, tximutxa eta abar gipuzkeraz, ximitx eta tximitx Ipar Euskal Herrian zein Nafarroan...

Lehenago ere ikusi izan ditut zimitz edo imutxa marradunak, baina gaur dozenaka eta dozenaka zebiltzan perrexil artean, ehundik gora ere bai, seguru asko. Han-hemen begiratuta, ez omen da arraroa horrelako kontzentrarioak aurkitzea giroa epeltzen denean, gehienbat eurentzat jaki goxoa diren landareetan, perrexila, mihilua edo azenarioa, adibidez. Landare horien zukua eta, batez ere, haziak jaten dituzte.

Elikatzeko ez ezik, ugaltzeko ere aprobetxatzen dituzte horrelako kontzentrazioak. Tira, ba, argazki batzuk atera eta hantxe utzi ditut berriz, jardunean.