Eibartik

Ezertan hasi aurretik, baina, galdera honi erantzun beharko diogu: zer dira izen berezi hori duten pratinkolak? Bada, ezaugarri bitxi samarrak dituzten hegaztiak dira pratinkolak. Izen hori hartzen dute Glareola generoko 8 espezieek eta horien artean dago pratinkola eurasiarra (Glareola pratincola), Euskal Herrian (eta Europa mendebaldean) oro har ikus daitekeen espezie bakarra. 

Glareolidae familiako kideak dira, intsektujaleak eta leku idor eta irekietan bizitzera egokitutakoak. Askotan hezegune edo ibaien inguruetan, baina ez haiei hertsiki lotuta, zankaluze gehienak bezala. Itxuraz ere talde desberdinen arteko ezaugarriak dituzte: limikoloen ezaugarriren bat badute ere, enaren hegakera daukate eta, itxuraz ere, hankarinen antz handiagoa dute limikoloena baino.

Gure pratinkolari dagokionez (pratinkola eurasiarra, Glareola pratincola), neurriz txiki samarra da, eta halaxe ditu hankak zein mokoa, horiek ere labur samarrak. Hegalak, aldiz, bere neurrirako luzeak, eta formaz zorrotzak; buztana, bestalde, guraize itxurakoa. Horri esker, hegalari aparta da, zeruan akrobazia harrigarriak egiten iaioa. Halaxe ehizatzen ditu bere elikagai nagusia diren intsektu hegalariak.

Bizkarralde arrea du, sabela argia, eta eztarri inguruan krema koloreko esparru dotore bat, marra beltz batez inguratua. Horri guztiari mokoaren oinarri gorria gehitzen badiozu, ikusiko duzu pratinkola eurasiarra nekez nahas daitekeela beste ezein txorirekin.

Bidaiari nekaezina: Noiz eta non ikus dezakegu?

Pratinkola eurasiarra espezie migratzaile transahararra da. Negua Afrikan igaro ondoren (Saharaz azpiko eremuetan), udaberrian gure latitudeetara jotzen du ugaltzeko. Europako hegoaldera (batez ere Iberiar penintsulara, Frantziako Camarguera eta Italiara) apirila amaieran eta maiatzean iristen da. Euskal Herrian oso gutxitan ikus daiteke eta, ia beti, hego-hego muturrean. 

Ebroren Delta bezalako inguruneak maite ditu: gatzagak, landaredi gutxiko buztinezko lursail lehorrak, hondartzak eta, batzuetan, arroz-sailen inguruak.

Ugalketa: maiatzeko zirriak eta kopula

Maiatza da pratinkolen ugalketa-sasoia. Habia lurrean bertan egiten dute, zulo txiki bat aprobetxatuz eta, askotan, batere materialik erantsi gabe.

Behin habiarena bideratuta, gorteiatzea hasiko da. Arrak eta emeak elkarri aurre egiten diote, buztana altxatuz eta hegoak zabalduz, erritual dotore batean. Sarritan, arrak intsekturen bat eskaintzen dio emeari opari gisa. Emeak onartzen duenean, kopula lurrean gertatzen da, oso azkar, eta argazkietan ikus daitekeen bezala, arrak emearen gainean orekari eusten dio hegoak zabalik dituen bitartean.

Eta halaxe aurkitu nituen hiruzpalau pratinkola Deltako hondartza batean, elkarri segika eta zirri-jolasean. Gizakiari ez diote beldur handirik eta ni han nengoela jakin arren, olgetan jarraitu zuten, niri jaramonik egin gabe eta 15-20 metroko distantziara (tarteka baita gutxiago ere). 

Emea, arra erakarriz.

Kopula edo estaltzea.

Hurrengo asteetan, 2 edo 3 arrautza errun eta bi gurasoek txandaka inkubatuko dituzte. Txorikumeak nidifugoak dira; hau da, jaio eta gutxira habiatik kanpo korrika egiteko gai dira, harrapariengandik ihes egiteko.

Une hori begien aurrean bizi ahal izatea ederra izan zen. Maiatzeko egun lasai bat, hareatza bakarti batean, pratinkola bikotea alberdanian lasai-lasai... tira, betirako hortxe gordeta izango dudan unea.

Aurten ere ekin diogu udaberriroko hegazti-jarraipenari. SEOk antolatzen duen SACRE programaz ari naiz. Eibar inguruan udaberrian kumaldian beha daitezkeen hegaztiak aurkitu eta zenbatzean datza erronka. 

Metodologia, inoiz aipatu bezala, erraza da. Behatzaile bakoitzak aurrez zehaztutako 10*10 km-ko lauki bat aukeratu behar du (nire kasuan Gipuzkoako mugako WN4080 laukia, Eibar-Elgoibar-Etxebarri hartzen dituena) eta 20 behaketa-puntu zehaztu behar dira (irizpide zientifiko eta metodologiko batzuk jarraituz). Ondoren, urtero ibilbide berdina egin behar da, 20 puntu horietan 5 minutu geratuz eta ikusten eta entzuten diren hegazti guztiak zenbatuz (espezieak eta kopuruak). Metodologia eta datu zehatzagoak aurreko urteetak postetan, hemen adibidez, 2018, 2019 eta 2023 urteetako laburpenetan eta 2015-2025 bilakaeraren laburpena aurkeztu nuen sarreran.

Aurtengo ezusteko nabarmenenak, SACRE barruan lehenbizikoz ikusi ditudan 2 espezie: sai zuria eta galeper eurasiarra. Sai zuria urria baina ohikoa da Eibar inguruko zenbait tokitan, besteak beste Markinaldean eta Udalatx aldean; SACRE barruan Etxebarrin ikusi dut aurten lehenengoz. Galeperra, berriz, erabat arraroa da Eibar aldean. Santa Kurutzen ikusi dugu gaur eta poz berezia eman dit, besteak beste, nire ohiko txoritokian ikusi dudalako, Mandiolaballean. 

Guztira, 10 urtean, 73 espezie ezberdin zenbat ditugu SACRE programan. 

Sai arrea (Gyps fulvus). Eibarren kumatu ez arren, Urkiola aldeko aleak sarri-sarri ikusten dira gure inguruan.

 * 2024an bisitaldi bakarra egin ahal izan nuen.

Miru beltza (Milvus migrans).  

Uroilo arrunta (Gallinula chloropus). Oso ugaria izan barik, ohiko espeziea da uroilo arrunta Ego, Artibai eta Deba ibaietan. 

Usapal turkiarra (Streptopelia decaocto). Euskal Herrian gero eta hedatuagoa dagoen arren, ez da espezie ugariegia WN4080 laukian eta ezohikoa da Eibarren. 

Sorbeltz arrunta (Apus apus).  

Eibarren imutxa deitzen ditugun intsektu berezi hauek, zimitzak alegia, Pentatomidae familiako kideak dira. Munduan 900 genero eta 4.700 espezie inguru ezagutzen ditugu, bost kontinenteetan zabalduta.

Horien arteko hainbat aurkituko ditugu Euskal Herrian eta, deigarrienetakoa, eguerdian lorategian aurkitu dudan hau da, Graphosoma lineatum (zimitz marraduna). Bizkarrean dituen marra gorri-beltzei esker intsektu nahastezina da zimitz txiki hau. Sabelaldean, aldiz, marrak baino puntutxo beltzak ditu. Bestela, zimitz guztien itxura pentagonal sendo eta trinkoa dauka.

Europa erdi-hegoaldeko lurralderik gehienetan bizi da zimitz marraduna eta Euskal Herrian ere ohikoa da, batez ere hilabeterik epelenetan (negua erdi-lo igarotzen du).

Kolore bizi horiek ez dira kasualitatea: zimitzek "abisu" gisa erabiltzen dute euren kolore gorri bizia, hegaztiei eta bestelako harrapariei adierazteko zapore txarra dutela eta jan ez ditzaten (aposematismoa deitzen zaio fenomeno biologiko horri). Gizakiontzat, ostera, ez dute inolako arriskurik. 

Euskara estandarrerako ZIMITZ hobetsi bazen ere, beste hainbat aldaera ere baditu hizkeraz hizkera, imutxa eta imitxa Eibar inguru honetan, tximintxa ere bai bizkaieran, tximutxa eta abar gipuzkeraz, ximitx eta tximitx Ipar Euskal Herrian zein Nafarroan...

Lehenago ere ikusi izan ditut zimitz edo imutxa marradunak, baina gaur dozenaka eta dozenaka zebiltzan perrexil artean, ehundik gora ere bai, seguru asko. Han-hemen begiratuta, ez omen da arraroa horrelako kontzentrarioak aurkitzea giroa epeltzen denean, gehienbat eurentzat jaki goxoa diren landareetan, perrexila, mihilua edo azenarioa, adibidez. Landare horien zukua eta, batez ere, haziak jaten dituzte.

Elikatzeko ez ezik, ugaltzeko ere aprobetxatzen dituzte horrelako kontzentrazioak. Tira, ba, argazki batzuk atera eta hantxe utzi ditut berriz, jardunean.

Adi mendia (1.457 m) Nafarroako Pirinioen atarian dago kokatuta, Erroibar udalerrian, Kintoa mendigune ezagunaren bihotzean. Eskualdeko gailurrik garaiena eta ikonikoena da eta bere tontor belartsu eta biribilduak mugarri garrantzitsua osatzen du paisaian.

Horrekin batera, inguruak balio ekologiko handia ere badu, batez ere gailurra inguratzen duten pagadi zabalengatik eta Sorogain aldeko larre ederrengatik.

Horri guztiorri gehitzen badiogu tontorretik dagoen bista panoramiko bikaina (Kantauri itsasotik hasi eta Pirinioetako gailur garaienetaraino, Orhi, Hiru Erregeen Mahaia, Anie, eta abar), ulergarria da Euskal Herriko mendizaleontzat tontor handia izatea, eta guretzat ere aspaldiko asmoa izatea Erroibarko tontor nagusia den Adi igotzea, 100 mendien lehiaketaren barruan.

Eta azkenean egin dugu, Aste Santuko oporrak aprobetxatuta.

Urkiagako lepotik Adi tontorrera, GR-11 jarraituta

Gailuerrera heltzeko biderik ohiko eta samurrena Urkiagako mendatetik abiatzen dena da, pagadi arteko igoera atsegina eskaintzen duena (nahiz eta amaieran malda pikarra izan). Sorogaineko haranetik edota Zilbetitik ere igo daiteke, bide luzeagoak erabilita. 

Guk errezetik jo genuen, Urkiagako lepotik, alegia. Puntu garrantzitsua da Kintoako lepo hau, Banka (NB) eta Erroibar (NG) arteko mendate ezaguna.

GR-11 eta GR-12 ibilbideak bertatik igarotzeaz gain, Kintoan barrena ibilbideko puntu garrantzitsua ere bada.

Urkiagako lepoa, informazio-kartelak

Mendizaleentzat puntu estrategikoa izanda, Adirako igoera guztia oso garbia da eta zalantzarik gabe dago seinalizatuta. Kontuan izan GR-11 (Transpirenaika) ibilbidean zehar mundu osoko mendizaleak pasatzen direla hemendik, Kantauritik Mediterraneorako bidean.

Kintoa eta pagadiak 

Kintoa (Quinto Real) Nafarroako baso-eremu zabal eta aberatsenetako bat da, Erroibar, Esteribar, Baztan eta Aldude artean kokatua. Bere izena Erdi Aroko "kintoaren" zergatik dator (erregeari ematen zitzaion bazka-baliabideen 'bostena'), eta gaur egun kudeaketa bereziko parajea da, mugako itunek arautua. Pagadi amaigabeak dira nagusi bertan, eta fauna aldetik balio handiko tokia da; bereziki ezaguna da udazkenean oreinen marrualdia (arrak orroka hasten diren garaia) entzuteko eta ikusteko eskaintzen duen aukeragatik.

Paisaia berde eta hezea, erreka garbiak eta historiaz beteriko bideak dira Kintoaren nortasun-ikur nagusiak eta hegaztiak behatzeko ere eremu paregabea da, batez ere okilak ikusi nahi badituzu, okil beltza, handia, berdea, txikia... eta Euskal Herrian hain urria den okil gibelnabarra (Dendrocopos leucotos) behatzeko leku onenetakoa delako Kintoa. 

Kintoako basoek ez dute Iratikoek adina izen eta oihartzunik, baina naturaz gozatu nahi duenari behar duen guztia eskainiko dio Kintoak, Iratik adina bai bederen.

Urkiagatik abiatzen den ibilbideak ere pagadian barrena egiten ditu hasierako kilometroak, zelan ez. Hegaztiei dagokienez, espezie forestalak nagusitzen dira hasiera honetan: garrapoak, gerri-txori edo katanarrak, txontak, kaskabeltz eta amilotxak, okilak, zozo-birigarroak, eta abar.

Kintoako pagadia 

Bioletak

Bizpahiru kilometro egin ostean, Gorosti bizkarra edo Adiko soroa izeneko parajera helduko zara (1200 metro inguruko garaiera). Handik aurrera, pagoak desagertu egiten dira eta goi-larreek hartzen dute haien lekua. Hegaztiak ere aldatu egiten dira, mendi inguruneetara hobeto egokitutako espezieak agertzen baitira: hegatxabalak, mendi-txirtak, garraztarroak, miru gorriak... ugatz bat ere ikusi ahal izan genuen.

Betiko moduan, ikusi-entzundako espezieen zerrenda eBird-era igo genuen.

Ikuspegia ireki egiten da eta Nafarroa Behereko haran eta mendiak agertzen dira gure begien aurrean. 

Hortik gorako igoera gogortzen hasten da. Malda pikarra, izterrak berotzen hasteko aproposak! 

Ahaleginak beti merezi du. Tontorretik ikuspegi bikaina daukagu eta txorixo-ogibitartekoak ez dauka preziorik. Mendebalderantz Aralar, Aiako harriak, Mendaur, Larhun eta Kantauri itsasoa. Ekialderantz, Iparla, Baigura, Ortzantzurieta... eta barrenean Pirinioak zuri-zuri. Auritz aldea ere ber-bertan ikusten da. 

Beheranzkoan Adatungo mendatera jaitsi gara (ekialderantz), hau ere GR-11 eta GR-12 ibilbideen puntu estrategikoa, eta handik bueltan-bueltan itzuli gara igotzeko erabili dugun puntu berera.

Adatungo mendatea (1200 m)

Aztarna arkeologikoak eta historikoak

Ibilbidean zehar hainbat aztarna arkeologiko ikusi daitezke, Adiko soroko tumuluak, adibidez, eta gerra zibilak hutsitako markak ere nabari-nabariak dira Urkiagako mendatean bertan eta igoeraren lehen zatian, hormigoizko bunkerrak ikusiko dituzulako. Pirineoetako Lerroaren (P Lerroa) parte dira, Francoren diktadurak 40ko hamarkadan eraiki zituen, aliatuen balizko inbasio bati aurre egiteko. Gaur egun berdeak erdi estali dituen arren, oraindik ere gure historiako garai beltz baten oroigarri garbiak dira.

Frankismoak eraikitako bunkerra Urkiagako lepoan

Datu teknikoak

• Distantzia: 9 km inguru (joan-etorria).
• Desnibela: 550 metro inguru.
• Iraupena (igoera): 1,5 - 2 ordu inguru.
• Zailtasuna: ez du zailtasun teknikorik, baina azken aldapa, Adiko lepotik tontorrera, pikoa da.
• Seinaleztapena: Oso ona (GR-11 eta GR-12, marka zuri eta gorri garbiak).

Baztanek eta Bankak bat egiten duten tokian dago Abraku mendia (1.005 metro). Alboan daukan Hauza handiak (1.304 m) itzal egiten dio eta, beharbada horregatik, ixil eta gorde geratzen da mendizale askorentzat. Hala ere, erabat gomendagarri eta gozagarri suertatuko zaio bertaratzen den mendizaleari.

Igoera Elizondoko Beartzun auzotik hasi genuen. Leku ederra da Beartzun, lurrez Elizondo izan arren, mendi arteko aran txiki polit askoan paratua. Auzunearen barrenetik goiti egin genuen, Basagar leporantz. Bidea garbia da, tarterik handienean mendi-bide zabala, batez ere hasieran. Ondoren, pagadian zehar egiten du bideak, Pagozelaiko leporaino. 

Azkenengo zatiak ez du zalantzarik, parez pare aurkituko dugulako Abraku mendiaren tontor garbia. 

Beartzun auzoa (Elizondo).

Beartzundik goiti bidea nahiko garbia da, zati handi batean pagadian barrena. 

Abraku / Argañeta (1.005 m). 

Abraku eta, atzean, Hauza. 

Ekialdera begira, Banka eta Aldudeko lurrak eta, barrenean, Pirinioak zuri.  

Euskal Herriko muga-mugan dago La Mesa mendia (Ablitas, 427 m). Nafarroa Garaiko hego muturrean kokatutako mendia, beraz, Erresuma zaharraren mugan eta Moncayo tzarraren parean. Euskaldunon azkenengo mendia, hartara, edo lehenengoa, jakina!

Bere 427 metro xumeekin ez da larregi nabarmentzen inguruko parajeen artean, baina Tutera eta Ablitas arteko lautadan erraz aurkituko dugu tontor txiki hau. Peñadil, Montecillo eta Monterrey naturgunearen atea ere bada, Euskal herrian dugun paraje berezi eta zaurgarrienetakoa, eta horregatik saiatzen gara urtero-urtero bisitalditxo bat egiten Erriberako ingurumari eder honetara. Aurten ere hantxe izan gara, asteburu pasa. 

Urteko edozein sasoi da egokia Bardea eta Nafarroako Erribera bisitatzeko, baina beharbada negu amaiera hau da gehien gustatzen zaidana, udaberri hasierarekin batera. Besteak beste, hegaztiak behatzeko garai ona delako eta tenperatura ere, nire gustukoa ;)

Sasoi honetan koloretsu ere aurkituko dugu Erribera, laboreak berde eta zuhaitzak loratzen.

La Mesa, Ablitas (427 m) eta Peñadil naturgunea

Lehen begiratuan paraje idor, elkor eta mortua ematen du Ablitas inguruan zabaltzen den mendi-alde txiki honek. Ordoki ixil eta txiroa dirudi, baina Euskal Herriko ekosistemarik interesgarrienetakoa aurkituko dugu bertan, estepa inguru hauetara izugarri ondo egokitutako animalia eta landarez betea, besteak beste estepetako hegazti talde interesgarria. Horregatik dago legez babestuta, Peñadil, Montecillo eta Monterrey izeneko naturgune hau.

Gipuzkoar honentzat, beti da zirraragarria paraje haietan ibiltzea, guretzat ezohikoak diren flora, soinu, geologia eta usainak aditzea, eta urtean zehar oso bakan ikusten ditugun txori-espeziek behatzea.

Oraingoan ere, hantxe aurkitu ditugu makinatxo bat harrapari (arrano beltzak, miru gorri eta beltzak, zingira-mirotzak eta mirotz zuriak, aztore, gabirai eta belatzak...), milaka alaudido (kutturlio, kalandria, txoriandre, pirripio zein hegatxabalak), buztanzuri beltza bezalako leku idorretako espezie tipikoak eta beste dozenaka espezie.

Falta ere bai, e? Batez ere, inguru horretako harribitxia den Dupont hegatxabala (Chersophilus duponti). Euskal Herrian oso-oso bakana den espeziea, baina Ablitas bueltan zorte pixkatekin erraz samar beha daitekeena. Eta ikusi ez bada, bere kantu bakan eta bereizgarria ozen entzun goizeko lehenengo orduan. Esperientzia osoagorik! Baina oso haizetsu harrapatu gintuen zapatu goizak eta han ez zitzaigun agertu Dupont hegatxabalik. Hurrengorako aitzakia!

La Mesa (427 m), Ablitasen. Euskal Herriko azkenengo mendia; edo lehenengoa, hegoalderen dagoena, bederen. 

Arrano beltz gaztea (Aquila chrysaetos), La Mesa tontorrean. 60 sai arre, miru beltz eta gorriak pasean, gabiraia, erroiak... polito zegoen bere ingurua.

Zingira-mirotz eurasiar arra (Circus aeruginosus), Ablitasen.

Goiza Ablitas inguruan igaro ondoren, arratsaldean Bardeara joan ginen. Ohiko ibilbide nagusitik pixkat aterata erraza da paraje honetan etze-txinboak, ezkai-txinboak, buztanzuri ilunak, kalandriak, hegatxabalak, belatxinga mokogorriak eta beste makinatxo bat txori-espezie behatzea.

Buztanzuri beltza (Oenenthe leucura), Euskal Herrian bakarrik paraje honetan aurkituko dugu, leku idorretako bizilaguna baita.

Leku ezagun eta deigarri bat bada Bardean, horixe dugu Castildetierra. 

Bardean aurkitzen diren etxola tipikoetakoa. Garai batean hara-hona zebiltzan artzainen babesleku, gaur egun gehienak hutsik eta lagata.

Ilatargia (eta sai arrea) Erriberako iluntzean.

Gari-berdantza (Emberiza callandra). Garai honetan talde handitan ikusi daiteke oraindik. Dozenaka ikusi ditugu, beti bezain zalapartari.

Balsa de las Cortinas, Bardean. Aurtengo eurite ugariek eragina izan dute eta bete-bete zegoen. Zingira-mirotz eta zingira-berdantzekin batera, migrazioan zebiltzan 30 buztanikara zuri eta 2 txirritxo txiki ere aurkitu genituen, besteak beste, potzu honen inguruan. 

Txio arrunta (Phylloscopus collybita). Txiki hauek migrazioan daude eta martxo-apirilean dozenaka pilatzen dira atseden hartzeko aurkitzen dituzten tokietan, besteak beste putzu, urmael eta antzekoetan.

Dos Reinos aintzira eta Pitillasko urmalea

Igandea pare bat hezegune bisitatzeko aprobetxatu genuen. Lehenengoa Figarolen (Zarrakaztelu) dagoen Dos Reinos aintzira izan zen. Francoren garaian jaio zen Figarol herrixka; nekazaritza-lurrak uztiatzeko sortu zen kolonizazio-herri txiki hau. Bertako biztanleei aisialdirako toki bat eskaintze aldera, herri alboan aintziratxo bat sortzea otu zitzaien eta horrela sortu zen aintzira artifizial hau. Berehala naturalizatu zen eta 80. hamarkadatik legez babestuta dago eta Euskal Herrian daukagun hezegunerik garrantzitsu eta interesgarrienetakoa da, neurri txikikoa izan arren.

Dos Reinos aintzira. Ohiko espezieez gain (zertzetak, ipar-ahateak, ubarroiak, mirotzak, koartzak...), 5 flamenko gazte, 2 paita arrunt eta 6 borrokalari ere aurkitu genituen bertan. Eta aintzira bueltan, landa-txolarreak, txirriskilak, gari-berdantzak, zingira-berdantzak, eta abar.

Kurrilo talde txikiak ere pasean aritu ziren ordubetez, 600 ale barrena.

Kurriloak (Grus grus) pasean. 

Kurriloa (Grus grus) pasean. 

Baina Dos Reinosen izarrik bada, tximutxak eta dilindariak aipatuko nituzke. Hezegune berezi batzuetara oso lotutako espezieak dira Euskal Herrian (gehienbat tximutxa), eta Dos Reinos ingurua da txori hauek behatzeko tokirik onenetakoa, Nafarroako Pitillasekin eta Arabako Guardiarekin batera.

Oraingoan ere halaxe izan zen eta ate ondoko behatoki pare-parean pilatu zitzaizkigun tximutx eta dilindari aldra txiki pare bat gure gozamenerako. Txori dotoreak dira gero!

Tximutx arra (Panurus biarmicus).

Tximutx emea (Panurus biarmicus).

Dilindaria (Remiz pendulinus).

Eta dilindari eta tximutxen argazkiekin kamerako txartela goraino bete ondoren, kotxea hartu eta gorantz egin genuen, Santacara atzean utzi eta Pitillaserino. 

Pitillasko urmaela edo aintzira euri-urez betetzen den aintzira endorreikoa da. Zabala da, 216 hektarea ditu, eta Ramsar zein Natura 2000 zerrendetan dago kataloguta. Esango nuke Euskal Herri barrualdeko urmaelik garrantzitsuena dela. Gainera, aurten egin duen euri guztiari esker, gutxitan bezala dago hezegunea, go-goraino, eta bizitzaz lepo. 

Antzandobiak, eperrak, hegaberak, murgilariak, murgilak, antzarak, mirotzak, mozoloak, harkaitz-txolarreak, arabazozoak, belatxingak, kuliska ilunak... zer ez zegoen Pitillasen! ;)

Pitillasko behatokia. Asteburuetan irekita egoten da eta behatoki egokia da ikuspegi orokorra izateko.

Eper gorria (Alectoris rufa). Euskal Herri idorrean nahiko ohikoa den hegaztia, ikus-entzuteko ere erraz samarra, baina argazkiak ateratzeko ez horrenbeste! Belaunaldi luzez jazarri du gizakiak eta beldur instintiboa digu, eta gu ikusi bezain azkar, hanka egingo du arin, hegazka zein aintxitxiketan.

Asteburuan ikusi genuen azkenengo hegaztia izan zen mozolo arrunt (Athene noctua) hau. Gizakiak utzitako harrizko eraikinei oso lotutako espeziea da. Han-hemen ikusi genituen etxola guztiak miatu ondoren, Pitillas alboan eroritako txabola baten babesean aurkitu genuen. Urrundik argazkitxo batzuk atera eta hantxe utzi genuen, bera ehizan hasteko prest eta gu etxerako bidean.

Asteburupasa ederra akitzeko kindda hoberik!

Erriberan behatutako hegaztien zerrenda

Bukatzeko, hemen asteburuan zehar ikusitako (tira, identifikatu eta zenbatutako) 98 espezieen eta 4981 txorien zerrenda. Beti bezala, eBird aplikazioari esker jaso eta gordetako datuak. 

• Antzara hankagorrizta: 2
• Beltxarga arrunta: 61
• Paita arrunta: 7
• Ahate mokozabal zuria: 332
• Ipar-ahatea: 42
• Ahate txistulari eurasiarra: 2
• Basahatea: 175
• Zertzeta arrunta: 225
• Ahate gorrizta: 2
• Murgilari arrunta: 180
• Murgilari mottoduna: 4
• Eper gorria: 11
• Haitz-usoa: 1
• Pagausoa: 6
• Usapal turkiarra: 1
• Uroilanda handia: 5
• Uroilo arrunta: 6
• Kopetazuri arrunta: 825
• Kurrilo arrunta: 615
• Txirritxo txikia: 4
• Hegabera eurasiarra: 92
• Istingor arrunta: 3
• Kuliska iluna: 5
• Borrokalaria: 72
• Txirri arrunta: 5
• Antxeta mokogorria: 45
• Kaio hankahoria: 1
• Flamenko handia: 5
• Txilinporta txikia: 11
• Murgil mottoduna: 4
• Txilinporta lepabeltza: 8
• Zikoina zuria: 67
• Ubarroi handia: 6
• Mokozabal zuria: 1
• Koartzatxo txikia: 5
• Koartzatxo itzaina: 7
• Koartza zuria: 1
• Koartza hauskara: 18
• Sai arrea: 212
• Arrano beltza: 2
• Gabirai arrunta: 2
• Aztore eurasiarra: 1
• Zingira-mirotz eurasiarra: 33
• Mirotz zuri eurasiarra: 3
• Miru gorria: 18
• Miru beltza: 34
• Zapelatz arrunta: 5
• Mozolo arrunta: 1
• Argi-oilar arrunta: 6
• Belatz gorria: 7
• Antzandobi handi iberiarra: 4
• Mika arrunta: 24
• Belatxinga mokogorria: 94
• Belatxiki arrunta: 3
• Belabeltza: 5
• Erroi handia: 2
• Amilotx urdin europarra: 1
• Kaskabeltz handia: 5
• Dilindari eurasiarra: 6
• Pirripioa: 5
• Hegatxabal arrunta: 71
• Kutturlio mokolaburra: 33
• Kutturlio arrunta: 53
• Kalandria eurasiarra: 207
• Txoriandre pispoleta mediterraneoa: 4
• Tximutxa: 8
• Ihi-txoria: 39
• Haitz-enara eurasiarra: 2
• Enara arrunta: 4
• Txio arrunta: 75
• Errekatxindor eurasiarra: 19
• Txinbo kaskabeltza: 1
• Txinbo burubeltza: 1
• Etze-txinboa: 6
• Leiotrix mokogorria: 2
• Erregetxo bekainzuria: 2
• Arabazozo pikarta: 10
• Arabazozo beltza: 42
• Zozo arrunta: 5
• Txantxangorria: 4
• Buztangorri iluna: 5
• Pitxartxar burubeltza: 10
• Buztanzuri beltza: 3
• Etxe-txolarrea: 407
• Txolarre iluna: 6
• Landa-txolarrea: 7
• Harkaitz-txolarre arrunta: 1
• Buztanikara zuria: 50
• Negu-txirta: 9
• Mendi-txirta: 7
• Txonta arrunta: 9
• Txorru arrunta: 1
• Txoka arrunta: 279
• Kardantxiloa: 37
• Txirriskila arrunta: 3
• Gari-berdantza: 199
• Hesi-berdantza: 1
• Zingira-berdantza eurasiarra: 24

Jennifer Ackermanen "La sabiduría de los búhos" (jatorrizkoan, What an Owl Knows) liburuak lehendik blog honetan aipatu izan ditudan beste liburu batzuen bideari jarraitzen dio, hegaztien zentzumen, fisiologia eta etologiaren inguruko azterketa sakona eginez. 

Besteak beste, "The genius of birds" (Ackerman, 2017) eta "Los sentidos de las aves" (Tom Birckhead, 2012) aipatu izan ditut azkenaldian. Kasu honetan begirada hontz eta mozoloen familian jarri du Nebraskan jaiotako ikerlariak (Omaha, 1959). Ackermanenen libururen bat irakurri baduzu, ezagutuko duzu bere estilo zorrotz eta pertsonala. Bere lanak zientifikoak dira, sakonak, zorrotzak, datuz beteak... baina baita dibulgaziorako gaitasun handikoak ere, ikutu poetikoekin eta hunkituko gaituzten pasarteekin. 

Lan honetan, besteak beste, hontzen super-botere sentsorialak aipatzen ditu Ackermanek xehetasun harrigarriz. Badakizu hontzek entzumen asimetrikoa dutela soinuaren jatorria milimetroko zehaztasunez kokatzeko? Eta zer esan haien hegaldi isilaz edo burua 270 gradu biratzeko gaitasun horretaz? Benetako mirari anatomikoak dira.

Baina hontzak ez dira makina hutsak. Ackermanek hontzen ahalmen biologiko eta sentsorialez gain, haien portaera soziala, bikote-lotura sendoak eta jolasteko duten gogoa ere aztertzen du. 

Gainera, 2023. urtean idatzitako lan honetan punta-puntako teknologiarekin jasotako azken-azken datuak ere eskaintzen ditu idazleak (GPS bidezko jarraipenak, mikrofono ultra-sentikorrak...), orain arteko uste asko ustel samar geratu direla azpimarratuz.

Jennifer Ackermani "hegaztien biografo" deitu ohi zaio, eta titulu hori ondo merezia duela erakusten du hemen ere. Liburu hau ez da soilik ornitologoentzat; gogoeta sakona da izaki bizidun bakoitzak bere ingurunea nola eraikitzen duen ulertzeko. Irakurketa atsegina da, eta hunkitu egiten du naturaren sofistikazioaren aurrean.

Liburua amaitzean, zaila da gaueko isiltasuna lehen bezala entzutea. Hurrengoan hontz baten ulu urruna entzuten duzunean, ziur aski ez duzu hegazti soil bat irudikatuko, baizik eta iluntasunean zelatan dagoen adimen dotore eta sentikor bat.

Urteak joan eta urteak etorri, bada neguro errepikatzen den hitzordu bat: SACIN programa (Seguimiento de Aves Comunes en Invierno). SEO/BirdLife elkarteak koordinatutako ekimen honek negua gurean igarotzen duten hegazti ohikoenen populazioak aztertzea du helburu. Nire kasuan, duela 12 urte inguru hasi nintzen zeregin honetan, udan egiten den SACRE (Seguimiento de Aves Comunes Reproductoras) programarekin batera.

Ikus hemen aurreko urte batzuetako datuak: 2015, 2016, 2017, 2018 eta 2023.

Nola egiten da hegazti negutarren jarraipena?

Metodologia zehatza du SACIN programak, baina zailtasun teknikorik gabea. WN4080 lauki topografikoa da nire azterketa-eremua (Eibar-Markina-Elgoibar), eta 10x10 kilometroko azalera hartzen duen paraje horretan 500 metroko 8 ibilbide ditut markatuta. Trantsektu horiek WN4080 laukian ditugun habitaten lagin adierazgarria biltzen dute eta bertan aurkitzen ditudan hegaztiak apuntatzea da kontua, 500 metroko ibilbide bakoitzean 15 minutu igarota. Neguan zehar bi bisita egiten ditut (bata abenduan eta bestea urtarrilean), eta ikusten edo entzuten ditudan hegazti guztiak zenbatu behar ditut.

Sautsin hasi, Aasua errekan barrena Mandiola aldera igo, eta handik Santa Kurutz eta Usartzatik igarota, Kalamua tontorrean amaitzen dut. Bi orduko lantxoan (4 kilometro inguru), habitat ezberdinak zeharkatzen ditut:

• Herriaren kanpoaldea eta herrigunea.
• Baso mistoak.
• Landaketak (pinu- eta eukalipto-landaketak).
• Baserri inguruko landazabalak eta mendialdea.
• Kalamua inguruko mendi-tontor eta zelaiak.

Begirada bat nire koadernoari: Zer ikusi dugu aurten?

2025/2026 neguan nire ibilbidean 31 espezie identifikatu ditut eta 333 txori zenbatu. Horietako batzuk oso ugariak izan dira. Esate baterako, txantxangorria (Erithacus rubecula) eta negu-txirta (Anthus pratensis) izan dira nagusi, 60 ale ingururekin bakoitza. Haiekin batera, zozoek (25) eta kaskabeltz handiek (18) ere ez dute hutsik egin Eibarko bazterretan.

Baina SACIN programak urtero izaten du ezustekoren bat, espezie berriren bat agertu delako edo ohikoak agertzen ez direlako. Aurten, harrigarria bada ere, ez dut zapelatzik, mikarik edota gailuparik ikusi. Gure herrian nahiko arruntak diren okil handia, pagausoa eta txirriskila ere faltan bota ditut zerrendan. SACIN programatik kanpo bai, baina ibilbideetan bertan ez ditut behatu.

Aldiz, opari txikiak ere utzi dizkit aurtengoak, batez ere okil beltz dotore bat, azkenaldian Eibar inguruan ugaritzen ari dena, baina SACIN programan behatu gabe neukana. Azken batean, horixe izaten da jarraipen-programa hauen alderdirik kitzikagarriena, negu bakoitza ezberdina dela eta naturak beti duela sorpresaren bat gordeta edozein zuhaitzen ostean.

Zientzia hiritarra: Zure ahaleginak balio du

Txorizalea bazara, SACIN eta SACRE bezalako zientzia hiritarreko programak izan daitezke zure zaletasuna bideratzeko aukeretako bat. Edo Aranzadiren Zapelatz programa, bestela. Naturaz gozatzen duzun bitartean, zientziarentzat eta hegaztien ezagutzarentzat interesgarriak diren datuak bildu ditzakezu. Zure behaketak eBird eta Ornitho bezalako webguneetan txertatzeak ere garrantzi berezia dauka, eta euskaraz dituzu biak!

Naturaz gozatu nahi? Jarri prismatikoak lepoan eta bihurtu zure ibilaldiak zientzia!

SACIN 2025/2026 (Eibar WN4080), emaitzak

Hona hemen aurten behatutako espezie eta alee zerrenda.

• Ubarroi handia (Phalacrocorax carbo): 1
• Ahate musketaduna (Cairina moschata): 2
• Basahatea (Anas platyrhynchos): 40
• Etxe-usoa (Columba livia domestica): 14
• Okil berde iberiarra (Picus sharpei): 1
• Okil beltza (Dryocopus martius): 1
• Negu-txirta (Anthus pratensis): 61
• Buztanikara horia (Motacilla cinerea): 2
• Buztanikara zuria (Motacilla alba): 5
• Txepetxa (Troglodytes troglodytes): 13
• Txantxangorria (Erithacus rubecula): 58
• Buztangorri iluna (Phoenicurus ochruros): 1
• Pitxartxar burubeltza (Saxicola rubicola): 3
• Zozoa (Turdus merula): 25
• Birigarroa (Turdus philomelos): 7
• Birigarro txikia (Turdus iliacus): 2
• Txinbo kaskabeltza (Sylvia atricapilla): 1
• Txio arrunta (Phylloscopus collybita): 3
• Erregetxo bekainzuria (Regulus ignicapilla) : 10
• Buztanluzea (Aegithalos caudatus): 6
• Amilotx mottoduna (Lophophanes cristatus): 2
• Pinu-kaskabeltza (Periparus ater): 3
• Amilotx urdina (Cyanistes caeruleus): 2
• Kaskabeltz handia (Parus major): 18
• Garrapo eurasiarra (Sitta europaea): 4
• Gerri-txori arrunta (Certhia brachydactyla): 1
• Eskinosoa (Garrulus glandarius): 1
• Belabeltza (Corvus corone): 16
• Etxe-txolarrea (Passer domesticus): 18
• Txonta arrunta (Fringilla coelebs): 7
• Kardantxiloa (Carduelis carduelis): 5

Eta hauxe segida historikoaren laburpena. 53 espezie ezberdin izan dira 2014. urteaz geroztik.

Natasha
Almandoz eta Trueba
Farmazia Beltza, 2022

Julen Gabiriaren eta Txerrenen arteko mezu-truke honek bideratu ninduen komiki honetara, eta Gorka Bereziartuaren iruzkin honetara heldu naiz gaur, atzo gauean zirt-zart irentsi ondoren. Eta bai, guztiz ados: erabat gomendagarria da Natasha. 

Kontakizun gordina eta pertsonaia sendoak, gidoi bikaina eta hizkera ondo aukeratua, grafismo aparta, tarteka goxoa eta tarteka bortitza... zer gehiago eska dakioke komiki bati?

Gertaera tragiko zehatz batetik abiatzen den arren (neska gazte baten irudi intimoak dituen bideo bat sare sozialetan zabaltzen dute bere baimenik gabe), oro har matxismoa, gizartearen ekidistantzia eta biktima kulpabilizatzeko saiakerak dira gaiak. Baita zulotik irteteko ahalegina ere, nahiz eta bidean tarteka urrats bat aurrera eta bestea atzera eman behar. 

Melodramatik eta morbotik ihes egiten duen kontakizuna, baina sakoneko karga handikoa. Eta amaiera ireki baina itxaropentsu batekin: harreman toxikoak moztu eta aurrera begiratzeko deia.

Gomendagarria oso.

Hemen egileei egindako elkarrizketa, Orain.eus-en; eta Gorka Bereziartuak ctxt webgunerako egindako beste elkarrizketa hau, gaztelaniaz.

...................

*Proba bat ere egin dut, adimen artifizialarekin sortu dut behekoa, nahiz eta pista nagusiak nik eman dizkiodan; ikusi nahi dut ea testuak nola funtzionatzen duen denborarekin.

"Natasha", Almandoz eta Trueba (2022)

Koldo Almandozek eta Aritz Truebak 2022an plazaratutako Natasha lanak gaur egungo gizartearen ispilu deformatu eta gordina eskaintzen digu. Gazte baten eguneroko kontakizunaren azpian karga sakoneko gertakizuna aurkituko dugu: intimitatearen urraketa eta horrek eragiten duen zauri emozional sendaezina. 

Almandozek asmatu egiten du tonuarekin; ez du biktima noraezean dabilen pertsonaia gisa aurkezten, baizik eta gizartearen hipokrisiaren eta inguruaren setioaren aurrean bere lekua aurkitu nahi duen emakume gisa, gertaera baten ondorio latzak kudeatu behar dituen bitartean.

Gidoiaren indarra biktimaren ikuspuntu hurbilean dago. Ez da soilik delitu baten kontakizuna, baizik eta delitu horrek nola kutsatzen dituen harreman profesionalak, sozialak eta afektiboak. Egileek trebetasunez saihesten dute melodrama merkea, baina ez diote muzin egiten egiari: sare sozialetako irudi pribatuen zabalpena ez da akats digital bat, mendeetako matxismoaren eta kontrol sozialaren bertsio teknologikoa baizik. Testuak erakusten du nola "ekidistantzia faltsuak" —erasotzailea eta biktima maila berean jartzen dituen jarrera horrek— are gehiago sakontzen duen biktimaren isolamendua.

Alde grafikoan, Aritz Truebaren lana bikaina eta narrazioaren zerbitzura dagoen indar-erakustaldia da. Zuri-beltzaren erabilera modernoak, gris-trama neurtuekin konbinatuta, giro zapaltzailea eta, aldi berean, bizia sortzen du. Pertsonaien adierazkortasuna, bereziki Natasharen begiradetan eta keinuetan, funtsezkoa da irakurleak haren barne-borroka uler dezan. Truebak orrialdearen arkitektura librea erabiltzen du, momentu bakoitzari behar duen arnasa emanez: musika emanaldietako trazu amorratuetatik hasi eta isiltasun hutsak pisu handia duten binetetaraino.

Amaieran, Natasha-k ez du soluzio magikorik ematen, eta horixe da haren bertuterik handiena. Final irekiak, baina zentzuz beteak, aurrera egiteko beharrezkoa den haustura iradokitzen du. Bizitzaren gordintasunaren aurrean, nork bere burua berrasmatzeko eta harreman toxikoak atzean uzteko hautu kontzientea agertzen da.

Lan ausarta da, beharrezkoa, gure garaiko gatazka moral eta teknologikoen muinera doana, eta euskal komikigintzaren heldutasunaren erakusgarri bikaina.

"Esa cosa con plumas", Noah Stryker (Capitán Swing, 2025)

Kosta egin zaigu konturatu eta ulertzea, baina gero eta nabarmenagoa da hegaztiak ugaztunak bezain argiak (edo gehiago) direla, euren gaitasunak desberdinak diren arren. Stryckerrek polito kontatzen ditu hegaztien munduan duela gutxira arte guretzat ezkutuan zeuden zenbait ezaugari.

Izenburua Emily Dickinsonen poema batetik hartua da; itxaropenarekin parekatzen dituen txorien metafora.

Hope is the thing with feathers
That perches in the soul

Aukeran, beharbada, gehiago gustatu zitzaidan 'The genius of birds' (J. Ackerman) liburua. Stryckerrek etengabe alderatzen ditu hegaztien gaitasun "berezi" horiek gizakion antzekoekin. Ikuspegi antropozentriko hori traba txikia izan da tarteka liburua irakurtzen ari nintzen bitartean. Ackermanek justu kontrakoa egiten baitu, hegaztien berezitasun hori jarri erdigunean eta gaitasun horiek ulertzeko gizakiok dugun muga azpimarratu.

Baina eske Ackermanena oso ona da! ;) ...baina tira, Stryckerrena ere interesgarria da, eta kontuan izan behar da 27 urte eskasekin idatzi zuela.

Noah Strycker (1986) ornitologo, idazle eta argazkilari estatubatuar ospetsua da. 2015. urtean egin zen txorizale gehienon artean ezagun, urte guztia hegaztiak ikusten igaro baitzuen ('Big Year' edo Urte Handia esaten dena): zazpi kontinenteak zeharkatu zituen eta, 41 herrialde bisitatu ostean, 6.042 hegazti espezie ezberdin ikustea lortu zuen, munduko errekorra ezarriz (munduan 11.000 txori-espezie inguru daude). Bere dibulgazio-lanak ere ezagunak dira, hemen aipatu dudan 'The Thing with Feathers' hau ez ezik, baita 'Birding Without Borders' arrakastatsua ere (bere Urte Handiaren laburpena da). Horrez gain, pinguinoen ikerketan aditua da eta espedizioak gidatzen ditu Antartikan eta Artikoko eskualdeetan.

.....................

"Los sentidos de las aves", Tom Birckhead (Capitan Swing, 2012)

Tim Birkheaden "Bird Sense: What It's Like to Be a Bird" (2012) saiakera zientifikoak hegaztien mundu sentsoriala aztertzen du, biologia eta historia naturala uztartuz. Gaztelaniazko edizioa irakurri dut nik, "Los sentidos de la aves".

Tim Birkhead (1950) ornitologiaren dibulgatzaile handienetako bat da, Sheffield-eko Unibertsitateko irakasle emeritua eta Royal Society-ko kidea. Bere ibilbidean, zientziaren zorroztasuna eta kontakizunaren xarma uztartu ditu, hegaztien portaera eta, batez ere, beraien ugalketa-estrategiak aztertuz. Ikerlari gisa, bizitza osoa eskaini die Galesko Skomer uharteko pottorroen segimenduari. Baina Birkhead ez da soilik ikerlaria, dibulgazio zientifikoan eta kontserbazioan ere nabarmendu baita azkenaldian. Bird Sense edo The Most Perfect Thing bezalako lanekin, txorien mundu sentsorial konplexua helarazi dio publiko zabalari.

Lehenengo liburu hori irakurri dut azkenaldian, gustura irakurri ere. Zorroztasun eta sakontasun zientifikoa oso modu ulergarrian kontatzeko gaitasuna dauka Birkheadek eta dibulgazio lan bikaina egin du. Azpimarragarriena, nire ustez, zera da, Birkheaden gaitasuna gizakiaren mugetatik haratago joateko. Hau da, hegaztiek mundua nola ikusten, entzuten, ukitzen eta usaintzen duten azaltzen du, gizakion hain ezberdinak diren hegaztien zentzumenak bikain azalduz eta guretzat ikusezinak diren dimentsioak deskribatuz. 

Gainera, liburuak duela gutxira arte sinesten genituen mitoak ere hausten ditu. Besteak beste, hegaztien usaimen faltari edo magnetismoaren bidezko orientazioari buruzko sinesmen okerrak argitzen ditu, azken urteotako ikerketen emaitzak plazaratuta.

Zenbait pasartetan, anatomiaren edo neurobiologiaren azalpenak trinkoegiak suerta daitezke gaiari buruzko aldez aurreko ezagutzarik ez duen irakurlearentzat. Eta, tarteka, hegaztiak "sentitzen" duena deskribatzean, batzuetan gizakion emozioetara gehiegi gerturatzeko joera ere egon liteke, baina esango nuke egilea ohartzen dela eta antropozentrismo hori "orekatzen" saiatzen dela.

Oro har, hegaztien mundura gerturatzeko eta hegaztien zentzumenak ezagutzeko liburu aproposa da Tim Birkheaden "Bird Sense: What It's Like to Be a Bird" (2012) saiakera zientifikoa.

Baina, hala ere, gorago aipatu bezala, kasu honetan ere Ackermanen "The genius of birds" lanarekin geratzen naiz ;))