El mes de noviembre falleció, con 93 años, Patxi Alberdi. El funeral cívico se celebró en el auditorio de Txantxa Zelai con asistencia de familiares, amigos y representación política. Intervinieron Antton Karrera, parlamentario vasco por Ezker Batua y la concejala eibarresa, Eli Gómez. El acto se inició con la canción “Xalbadorren heriotza” y terminó cantando “La Internacional”. No faltaron ni la ikurriña ni la bandera republicana. Un amigo que, entre sorprendido y emocionado, observó todo desde una ventana cercana me preguntó: “¿Quién era?”

Nacido en Elgoibar, Patxi Alberdi fue un eibarrés “peto-petua”, comprometido desde su juventud con las ideas de libertad y solidaridad. Militante comunista y luchador infatigable en favor de la República, fue varias veces encarcelado por defender los valores republicanos. Patxi encarnó como pocos el arquetipo de lo que el fascismo gustaba llamar “rojo-separatista”.

Además de combatir en defensa del gobierno de la República surgido a través de las urnas, Patxi protagonizó dos hitos históricos de la década de los treinta: La primera izada de la bandera republicana, en Eibar, y la fuga de la cárcel de San Cristóbal, en Pamplona.

Patxi Alberdi participó el 14 de abril de 1931 en la celebración que tuvo lugar en Untzaga tras la proclamación de la República por parte de la corporación municipal. Un día histórico que Patxi recordaba anualmente, y más aún este año cuando fue encargado de izar la bandera republicana, acompañado de su familia, de sus amigos y de todos aquellos que lucharon y luchan por el ideal republicano.

La fuga de San Cristóbal

Patxi Alberdi fue también uno de los artífices de la fuga de la prisión de San Cristóbal, donde había sido encarcelado tras ser condenado a muerte por luchar contra la represión franquista, condena que le fue conmutada por 30 años de cárcel.

La fuga se produjo el 22 de mayo de 1938 y está considerada como la evasión más numerosa de la historia carcelaria española y una de las más multitudinarias del mundo. Nada menos que 795 presos, sin ayuda exterior y desesperados por el maltrato y el hambre, buscaron la libertad y huyeron de la cárcel más inhumana y tenebrosa del franquismo.

Hay publicaciones (“La fuga de San Cristóbal, 1938”. Félix Sierra Hoyos. Pamiela, 1990) donde se recogen los Consejos de Guerra, las condiciones infrahumanas de la prisión y los relatos desgarradores de los fugados, pero la familia Alberdi guarda un documento escrito a mano por el propio Patxi, donde en algo más de cien palabras, nuestro infatigable luchador hace un resumen prodigioso:

“Los presos del Fuerte de San Cristóbal se fugaron el 22 de mayo de 1938, a las siete de la tarde, después de detener a los guardianes y hacerles entregar a los centinelas y a todo el cuerpo de Guardia de exterior, pero nos escaparon un soldado y el corneta y dieron parte a Pamplona y subieron tropas con la primera orden de matar a todos, luego le dieron la segunda orden de coger prisioneros. Con la primera orden nos mataron 233, con la segunda orden afusilaron 14. Desaparecidos en el monte no se sabe seguro, heridos tres, uno grave que le amputaron el brazo. Prisioneros más de 560. Volvieron a dentro más que mil y pico. Según se rumoreó pasaron a Francia 3 ó 4”.

Efectivamente, la mayoría de los evadidos fueron capturados o asesinados. Patxi fue detenido y devuelto a San Cristóbal en condiciones más duras si cabe y condenado a otros 7 años de cárcel por evasión. En los registros de la prisión aparece acusado de espionaje y de que se evadió aprovechando la “revuelta”.

La cárcel inombrable

La prensa franquista calificó de “revuelta” de presos “comunes” la evasión de los soldados del ejército republicano, y los periódicos locales “Diario de Navarra” y “El Pensamiento Navarro” ocultaron incluso el hecho de que la fuga se había producido en el fuerte de San Cristóbal, a tiro de piedra de Pamplona.

La nota oficial del 20 de mayo decía así: “Fracasada revuelta de unos prisioneros por delitos comunes. En un campo de concentración de presos se ha producido una revuelta promovida por un grupo que formaban los reclusos más indeseables, los cuales consiguieron arrastrar a otros de tipo análogo, en número de 796, valiéndose precisamente del buen trato y soltura de movimientos que se les concedían en el campo de referencia: Humano régimen que se aplica en la España de Franco y al que se ha respondido con este abuso criminal”.

Patxi perdió, supuestamente, la guerra. Pero sus nietos saben hoy mejor que nadie que su aitxitxa nunca fue un perdedor. Que gracias a su coraje y el de otros muchos como él, hoy gozamos de unos niveles de libertad, democracia y solidaridad que la España de Franco no consiguió impedir. Patxi Alberdi luchó y ganó.

Orain hiru mila urte, zeharo ezaguna egin zen Dabiden eta Goliaten arteko norgehiagoka: Dabid gazteak Goliat erraldoia harrika jo eta zerraldo utzi zuen lurrean. Ez zen, nonbait, ohiko gertakaria izan, mundu guztiak gogoan gorde baitzuen mendez mende. Eta geroztik ere ez da batere normala izan, harez gero beti Goliatek irabazi izan du-eta.

Ez dakit nik euskaldunok konturatzen garen Dabid txikia gu garena eta Goliat handia, berriz, Espainia eta Frantzia estatuak. Ez dut honekin esangura denari amen-amen egin eta eskulotu geratu behar dugunik, estrategia erabakitzerakoan geure neurriaz jabetu behar dugula baizik.

Sarri hitzegiten dugu inork ez balu bezala guk baino indar eta kemen gehiago. Eta gutako zenbaiti iruditzen zaio euskaldunok historian zehar iraun izan dugula ahari-topekan egoskorrenak izan garelako. Baina... ez da egia.

Historialariei jaramonik egingo badiegu, gu baino setatiagoak izan ziren kantabriarrak eta, hain zuzen ere, horregatik erromatarrek birrindu eta suntsitu zituzten behin betiko. Gerra ez da gero errenta, eta zer esanik ez txikiendako.

Euskaldunok, ostera, hemen irauten dugu eta ez burruketan onenak izan garelako, auzokoarekin konpontzen jakin izan dugulako baino. Euskarak ez du iraun latinari irabazteagatik, latinaren inguruan bizi izateko zirrikitua asmatzeagatik baino.

Euskaldunoi ahaztu egin zaigu noiz irabazi genuen azken gerra. Gu Dabid gara, ez Goliat. Gure joko-zelaia bakea da. Bakea da gure bide bakarra, akordioz, itunez eta hitzarmenez lortu beharreko bakea.

Abiada Handiko Trena dela eta, ez diot inori entzun tren horrek Euskaditik pasatu behar ez duenik. Inork ez du esan hobe lukeela trenak, Euskal Herria inguratu eta Pirinioak Hueskatik edo pasatu.

Zenbaitek hitzegiten du, Eusko Jaurlaritzak asmatutako ideia balitz bezala. Baina asmoa europarra da, Paristik Oportora Euskal Herritik zehar joango den trenaren egitasmoa.

Eta, presaka egindako proiektua denik ere ezin ba esan, Garaikoetxea lehendakariaren garaietakoa baita eta, honez gero, amaitzear egon beharko lukeena, Auñamendi entziklopediak dioenez behintzat. Obra gutxi gero munduan, entziklopedietan amaitutzat agertu arren oraindik hasteke daudenak.

Baionatik Mirandarakoa proiektu europarra baldin bada, Gasteiztik Bilborakoa euskal erakundeen ideia da. Eta ideia ona. Ezin hobea. Ez dakit nik inor konturatu den, baina XXI. mendean eta... ez da oraindik Bilbo eta Gasteizen arteko batere trenik, nahiz-eta inguru horretan milioi bat hiritar bizi.

Orain hamar urte, hainbat lagun Guggenheimen kontra agertu ziren, museo berriak euskal kulturaren diru guztiak irentsiko zituelakoan edo; eta Leitzarango autobidearen kontra, berriz, OTANen tankeak bertatik pasatuko omen zirelako. Baina Guggenheimek irabaziak ditu eta Leitzaranen ez dut, nik neuk, tankerik ikusi.

Abiada Handiko Trena nahi eta behar dugu. Ingurumena zainduko duen trena, hori bai, baina trena. Euskal Herri osoaren ardatza izateaz gainera, euskaldunok Europako sarearen barruan kokatuko gaituena.

Euskaldunok ez dugu inoiz zalantzan jarri euskararen normalkuntzak administrazio, eskola eta komunikabideen aldetik etorri behar zuenik. Uste hau Xabier Muniberen eta Agustin Kardaberazen idatzietan agertzen da XVIII. mendean eta Franco osteko demokraziarekin batera esparru horiek indartzeari ekin zitzaion. Hala ere, belaunaldi bakoitzak bere ikur bereziak izan ditu normalizazioaren urratsetan.

Ezer gabe hazi behar izan genuontzat, Arantzazuko Amaren Egutegia eta “Urte guziko meza bezperak” (1950) izan ziren euskara publikoarekiko lehen lotura. Badakit gaurko gazteriak nekez ulertuko duela, baina egutegiaren egunerokotasuna eta Orixeren euskara jantzia magikoak iruditzen zitzaizkigun. Euskara osotuaren garaia zen.

Orain 30 urte, berriz, fisika euskaraz erakutsi ahal izana izan zen garaiko belaunaldiaren ikurra, Suarez espainiar presidenteak esan baitzuen euskarak ez zuela hainbesterako balio. Eztabaidan zegoena ez zen fisikaren irakaskuntza, euskararen mailaren mugarik eza baizik. Euskara batuaren sasoia zen.

Zein ote da gaur egun euskararen normalkuntzaren ikurra? Ba, segurutik, entretenimendua eta, teknologia berrien laguntzaz, arlo horrek bideratu duen euskara berria, ETBren Mihiluze saioan eta blogen munduan nabarmentzen den euskara hain zuzen ere.

Kike Amonarriz eta Ilaski Serrano bikoteak eskaintzen digun lehiaketaren errezetak lortu ditu euskararen inguruan betidanik bildu nahi izan diren osagaiak: gaztea, herrikoia, audientzia eta diru-saririk haundiena. Eta, euskal normalizazioari dagokionez, denok elkarrekin arazorik gabe konpondu arren, ezin esan gero euskara batuaren erreinua denik.

Beste horrenbeste gertatzen ari da Internetek erakarri digun plaza berrian, blogak eta eztabaidaguneak lekuko. Sekula historian ez dira horrenbeste euskalki eta euskara-mota elkarren artean aldi berean hizketan jarri. Bakoitzaren euskalkiaren eta guztion euskara batuaren gainetik “paneuskara” ari da nagusitzen.

Durangoko azokan aurkeztutako liburuen artean bat aukeratzekotan, Xabier Leteren azkena aukeratu nahi dut eta, bide batez, zuri, Goiz Kronikaren entzule, liburuak dakarren hitzaurrea irakurri dezazun gomendatu, bertan aurkituko duzu-ta Xabier Leterik benetakoena eta hunkigarriena.

Eta hiri berriz, Xabier, ez zekiat zer arraio esan. Egia esan, ez zekiat eskerrak eman haizena haizelako ala, errieta egin, hire burua horren estu hartzen dualako. Barka nazak Xabier, baina nik ez diat inondik ere uste, hi heu –hire buruari diotsan moduan-- “saiatu arren asmatu ez duen gizona” haizenik. Ez, Xabier, hi ez haiz asmatu ez duan gizona. Hik asmatu egin duk. Kostata behar bada, baina asmatu; hainbat ahaleginen ondotik ziurrenik baina, azkenean, asmatu.

Bai, Xabier, hik asmatu egin huen orain berrogei urte “Ez dok amairu” taldea sortzen aritu hintzenean. Asmatu gero, bertsolarien esamolde zuzenaz baliatzea erabaki huenean. Asmatu, bai, sinbologia amesgarri eta argudio arrazionalen artean esperientzia haragituaren aukera egiteko orduan. Asmatu, noski, filosofia guztien gainetik egiazko gertakariei aurre egitea erabakitzerakoan. Asmatu, eta bete-betean asmatu gainera, bizitza zorabiatuaren azken bihurgunean solidaritatea, konplizitatea eta errukia ere aurkitzeko gauza izan haizenean.

Bai, Xabier, jaioko dituk bai berriak eta Urepeleko artzainarenak kantatzen jarraituko ditek, belaunaldiz belaunaldi, hire ezpaletik eta hire bihotzetik.

Ez Xabier, hik ez duk zorrik, hik ez duk inoren erredentziorik behar. Gu gatzaizkik zordun, gu gaudek ordaindu beharretan. Maite haugu Xabier. Entzun beharra al huen? Hona ba, hitzez hitz, esana.

“Ahaztu gero Txina, India edo Internet... hazkuntza ekonomikoa emakumeengandik etorriko da”, era honetako ideiak zabaltzen dihardu Tom Peters adituak. Ehun hitzaldi inguru eman ohi ditu urtero eta ez du jardunaldiko 100.000 dolar baino gutxiago kobratzen. Atera kontuak.

“Enpresa post-modernoaren aita”, Tom Petersek (Baltimore, 1942) Etxe Zurian lan egin zuen Nixonen agintaldian eta ospetsu egin zen, 1982an, “In search of excellence” (Bikaitasunaren bila) argitaratu ostean. Geroztik zentzu bereko dozena erdi liburu idatzi ditu eta The Economist aldizkariari jaramonik egingo badiogu, munduko “Ur-gurua” da, guruen arteko guruena alegia.

Petersen ustez, mundua etenbako aldaketan ari da eta enpresek nahiz pertsonek, arrakastarik lortzekotan, aldaketetara egokitu beharko dute. Haren iritziz, enpresa handiek aterabide latza dute, ez dute-eta tarteka-marteka aldatzerik, eta etorkizuna enpresa txiki eta ertainena izango da, malguagoak direlako. Ildo beretik, langilez gutxi aldatzen duen enpresak nekez egingo du aurrera edota, beste modu batez, beti lanpostu berean jarraitzen duen langileak zer eskaini gutxi izango omen du. Horretara, BECen ikusi berri duguna (70.000 lagun Osakidetzan sartu nahirik) ez da nonbait eredurik onena.

Aldi berean, txikitandik txarto ohitutako aberaskumeek (pertsonak zein gizarteak) mortalak jasango dituzte, eta arrakasta etorkinena, emakumeena eta gainerako larre motzekoena izango da, ahaleginean heziak eta haziak direnez gero. Etorkizuna emakumeena omen da, bai gero eta gehiago direlako unibertsitate-tituludunak eta baita kontsumoaren %80 ere euren eskuetan dagoelako.

Batek daki Petersek arrazoirik ote duen emakumetan inbertitzea proposatzerakoan, baina ez da aurrena horrelakorik esaten. Dionisio Aranzadik (Segura, 1931), Deustuko Unibertsitatearen erretore izanak, antzerakorik esan zuen, “El arte de ser empresario” (1992) saiakeran emakumeen izakera, xarma eta limurtasuna aldarrikatu zituenean.

Hugo Chavezek irabazi ditu berriro ere Venezuelako hauteskundeak. Ez da gero erraza Chavezi buruz lasai samar hitzegitea, jarraitzaile sutsuak bezainbateko etsai amorratuak ditu-eta. Zenbaitentzat militar golpista baino ez da, eta beste hainbatentzat, aldiz, herri xume eta behartsuaren salbatzaile.

Lehen eta behingoz esan behar da hauteskundeak irabazi egin dituela eta ez dagoela hori ukatzerik. Zenbaitek esan dezake jendea botoa ematera joan zedin erabilitako sistemak ez direla jatorregiak izan baina, esanak esan, jendeak bere botoa eman du, eta kitto. Ez du balio hitzetik hortzera demokrazia aipatzea eta, gero, komeni ez denean, bai-bainaka hastea. Chavez ez da Kubako Fidel Castro.

Nik esango nuke Chavez populista dela. Eskuineko eta ezkerreko demokratak dauden moduan, eskuineko eta ezkerreko errepublikanoak diren bezala, eskuineko eta ezkerreko populistak ere izan badira. Eta Chavez ezkerrekoa da, baina populista. Chavez ez da Brasilgo Lula da Silva.

Daturik gehienen arabera, Chavezek ez du azken urteotan aurrez agindutakorik bete. Petrolioaren prezio-igoeraz kristoren dirutza bildu arren, behartsuen kopurua ez da gutxitu Venezuelan eta aberatsena, ostera, gehitu egin da. Hala ere, jendeak agindutakoa bete ote den ustea badu... gaitzerdi. Politikan gauzak ez dira diren moduan, diruditen moduan baino.

Chavez Venezuelako presidentea izango da hurrengo sei urteetan. Honez gero agindu du Konstituzioa aldatuko duela, sei urte barru ere bere burua berriro aurkezterik izan dezan. Itxaro dezagun, hori bakarrik ezezik, besterik ere izango duela buruan. Sei urte... urte asko dira-eta

Zine-aretoetan ikusgai izan dugu Al Goreren “An inconvenient truth” dokumentala. “Una verdad incómoda” gaztelaniaz eta «Une vérité qui dérange», frantsesez. Hau da, ingelesez «egia desegokia», gaztelaniaz «egia deserosoa» eta frantsesez, berriz, «egia asaldagarria». Titulu frantsesa da egokiena, hori da-eta filmeak egin nahi duena: asaldatu.

Al Gore Estatu Batuetako lehendakari-ordea izan zen Clintonen gobernuan eta, 1999an, hauteskundeak galdu zituen Bushen mesedetan. Lehendakari-orde zela Al Gorek negoziatu zuen Kiotoko protokoloa, gero Estatu Batuek sekula sinatu nahi izan ez dutena.

Al Gorek klima-aldaketaren arriskua azaltzen digu edonork ulertzeko moduan eta, horretarako, teknika amerikarrak erabiltzen ditu. Helburua informatzea da, bai, baina, informazioaz jabetzeko, jendeak pantaila aurrean egon behar du ordu t’erdian eta, ikusentzuleak ihesik egin barik iraun dezan, hizlariak entretenitzen jakin behar du. Zentzu honetan, dokumentala Al Goreren showa da. Ingurumenaren defentsan, baina showa.

Dokumentalak ez du, behar bada, ezer berririk esaten. Gai honetaz dakienak ez du segurutik ezer ikasiko. Baina, hala ere, zer pentsa eragiten du. Kontrakoak ahultzen ditu, eszeptikoak konbentzitu, aldekoak indartu eta guztiak erabat asaldatu.

Lau dira dokumentalaren mezurik garrantzitsuenak. Bat: oraindik ez da beranduegi. Bi: Kiotoko protokoloaren aldeko guztiak ez dira lobby nuklearraren morroi. Hiru: politika ez da lar mugituko jendearen eragina sumatzen ez den artean. Lau: aldi berean, guztion erantzukizuna da. Ez dago dena politikaren bizkar lagatzerik. Gutako bakoitzak badu zer eginik. Eta egunero, gainera.

Hala ere, filmeak astebete eskas iraun du euskal hirietan eta ezer gutxi banatu da herriz herri. Beraz, gai guztiz garrantzitsua omen baina.... ezin ba zinera ez doan ikuslerik asaldatu. Aspaldiko abade zaharrarena: mezatara joaten ez zirenen kontra sekulakoak esaten ei zituen... mezatara joaten zirenen aurrean.

Zendu da Zizurren Jon Mimentza. Abertzalea, jeltzalea, «bultzagilea», konpromiso sozialduna. Zirikatzaile zorrotza, hamaika hausnarketa egindakoa. Hala ere, inor gutxik daki nor arraio izan zen. Irakurleak nekez aurkituko du haren biografiarik Googlen edo Wikipedian. Ezta Auñamendin ere.

Ezohiko burutapenak egin ohi zituen. Hona, bat baino ez, haren omenetan. Mimentzak esana: «Kapitalaren gainetiko lanaren nagusitasuna» kontzeptua ez da sozialista, ezta marxista ere, 1920tik aurrera Euskal Herriko ekimenen (II. Errepublika, Eibarko Alfa, Don Poli Larrañaga, ELA, Emakume Abertzale Batza, Jose M. Arizmendiarrieta, 1956ko Euskal Mundu Kongresua...) eragina baizik, Erromako Elizak XIX. mendean sorrarazitako kristau-humanismoaren eta doktrina sozialaren ondorioz.

Mimentzak errotik gaitzetsi zituen euskal kooperatibismoaren kontra ezkerretik egindako kritikak. Haren ustez, Arrasatekoa omen da, mundu osoan, «kapitalaren gainetiko lanaren nagusitasuna»ren erreferentzia bakarra. Esperientzia enpiriko bakarra. Gainerako guztiak aitzakiak eta esne-berbak besterik ez. Sindikatuek, langile-mugimenduek eta ezker iraultzaileek ez omen dute kapitalismoa azken garaipenerantz bideratu baino egin.

Jon Mimentzak esana...

Jakin aldizkariak berrogeita hamar urte bete ditu aurten. Hamaika nituen nik, y grekoz idatzitako “Yakin”en lehen alea nere etxera sartu zenean. Ez dut sekula asmatu zelan demontre heldu ote zen gurera Arantzazuko frantziskotarren filosofia eta teologia aldizkari hura baina, hori bai, euskaraz zen eta, garai hartan, nere aita zenak euskarazko liburu, disko eta aldizkari guztiak erosi izaten zituen.

Ez gero uste larregiko gastua zenik. Urtean zehar dozena bi liburu, pare bat aldizkari eta hiruzpalau gabon-kanta, Eguberritan. Ez gehiago.

Berrogeita hamar urte geroago, Durangoko Azokak Jakin aldizkaria sarituko du “gau ilunean argia izan” zelako. Bai, gau iluna benetan. Pentsa dezagun, une batez, euskal erakunde, eskola, prentsa, irrati eta telebistarik gabeko gizarteaz. Imajinatu dezagun euskal politiko, idazle, kazetari, kantari eta bertsolari bako plaza.

Segurutik lortutako guztia ez da nahi eta behar bestekoa, baina, Joan Mari Torrealdaik esan bezala, “boteila erdi betea” ospatzeko garaia da; Jakinen kriseilu-lana zoriontzekoa; baita klandestinitate-urte haietan euskal produkzioaren sostengu izan ziren harpidedunen militantzia eskertzekoa ere.

Hain zuzen, aldizkari-sorta zaharra arakatzen, orain berrogeita bost urteko ale-barruan, harpidetza egiteko tarjeta postala aurkitu dut. Bere burua saltzeko, Jakinek zera esaten zuen lelo gisa: “Jakin, aldizkaria ta gehiago da”. Joño, ez al genuen ba uste esamolde hori Bartzelona futbol taldeak edo asmatutakoa zela? Ez ba¡ Horra non, marketing-kontutan ere, Jakin aurrelari izan zen eta dezente urte lehenago gainera.