Hasta llegar al pueblo no sabía que el padre de mi amigo era conocido con el sobrenombre de el indiano, tanto por haber hecho las Américas en sus tiempos mozos como por aprovecharlas adecuadamente y haber vuelto con las alforjas bien llenas.  

Recuerdo que era a finales de noviembre, oscurecía a media tarde y que, cuando la comitiva funeraria abandonó la iglesia parroquial para dirigirse andando camino del cementerio --con el inmenso ataúd al hombro de los amigos del difunto--,  caía un persistente sirimiri que allí, creo recordar, llaman orvallo. Las mujeres todas de riguroso luto, los hombres con aquellas gabardinas de lana de antaño y, tras nosotros, una veintena larga de coronas a cual más grande y florida, a lo largo de un sendero empedrado y enmarcado por gigantescos arces aplatanados, orientados hacia un cielo tristón y plomizo.

Apenas llegamos frente al panteón familiar, e incluso antes de que el sacerdote que nos acompañaba terminara de pronunciar sus últimas palabras, el temporal arreció y el suave sirimiri pasó a mayores, descargando una granizada como pelotas de ping pong. La estampida general fue inmediata, mi amigo me dijo al oído que debía acompañar a su madre y, como si fuera la cosa más normal del mundo, me pidió que, por favor, me quedara para asegurar que aquello terminara como le hubiera gustado a su difunto padre.

Fue así como, de pronto, me encontré en el cementerio rural de un pequeño pueblo asturiano al que nunca antes que había llegado, lloviendo a mares, rodeado por todas partes de coronas encharcadas y abandonadas a su suerte, y ante la presencia de cuatro operarios municipales que me miraban expectantes, preguntándose sobre las razones que podrían explicar la presencia de aquel extraño en semejante momento. Con todo, convencidos de que no podían esperar ayuda alguna por mi parte, se volcaron a lo suyo.

Abrieron el portillo frontal del panteón y, para sorpresa de todos, el esplendoroso ataúd de caoba resultó inusualmente tan ancho que no pasaba. Ni cortos ni perezosos echaron mano del picachón y abrieron un boquete sobre el ventanuco tapiado al efecto, de modo que el cabezal de la caja mortuoria entró y se deslizó suavemente sobre su propia base. Pero, no tanto como cabía de esperar. Tan pronto como penetró el primer cuarto del féretro, el gran crucifijo de bronce fijado sobre el centro de la cubierta pegó contra el dintel superior de piedra, con lo que obligó a uno de los operarios a  desatornillar los cuatro tirafondos que fijaban la cruz a la cubierta de caoba.

No terminaron allí los problemas. Una vez introducido gran parte del féretro, como vieran que tocaba fondo sin que la caja terminara de entrar del todo, volvieron a sacarla, aserraron el frente del cabezal, hasta el punto que se intuía la ya acentuada calva del difunto, y volvieron a empujarla con saña hasta el fondo. Ni por esas, el extremo exterior de la imponente caja no terminada de desaparecer de la vista, con lo que esta vez recortaron la piecera, de forma y manera que asomaron los zapatos del hacendado indiano, recién estrenados para la ocasión como lo denunciaba el brillo incólume de sus medias suelas.

La tentación se hizo evidente. El operario más cercano al cierre me miró, como pidiendo permiso y, como viere que yo, totalmente superado por las circunstancias, me inhibía levantando los hombros, descalzó al difunto, metió el par de zapatos en una vieja bolsa de plástico azulón, como de basura, y se aprestó a cerrar con nuevos ladrillos y aquilatar el tabique resultante.

Al rato, como advirtieran que no me movía, una voz dijo. “Oiga, aquí ya no hay nada que hacer. Esto se ha terminado”. Me di media vuelta, traté de pasar sin pisar en exceso los miles de flores apuchurradas que alfombraban la calzada, y desaparecí.

Mi amigo falleció hace cinco años. Nunca se lo conté. ¿Para qué? Seguro que le hubiera producido tristeza y desazón. Tampoco tuve nunca ocasión de contárselo a Jorge Cruceta. Pero seguro que, de saberlo, Jorge hubiera sonreído un buen rato.

EIBAR Herriaren arima. Año 56 - Núm. 86 -

Kaixo adiskideak!

Idatzi hau nire heriotza gauzatzerakoan zuei bidaltzeko prestatua izan da, eta jaso duzuenez, azken hatsa emana izango dut jada.

Zuekin igarotako nire bizitzaren pasarteetan eginiko laguntza eskertu nahi dizuet, eta zuek ezagutzeko eta tratatzeko aukera izatea -adeitasun formulak alferrekoak ditut oraingoan-  niretzat ohore handi bat izan dela aldarri.

Gertukoenak ditudanei azken agurrerako ekitaldiren bat egiteko asmotan ba dabiltza nire desioak zeintzuk diren adierazi dizkiet. Ez dut nahi inondik inora inork ez eskela edo lore koroirik edo alferreko bidaia edo azaleko gasturik egitea. Zuetako norbaitek diru apur bat xahutzeko aitzaki bezala erabili nahi ba nau, egin dezala Intermon Oxfam edo Mugarik Gabeko Medikoen erakundeari emaitza oparo bat.

Eskerrik asko eta beti-arte.

Jorge Cruceta Olañeta

2008ko abuztuaren 28an

Oteiza, de ayer a hoy; atzotik gaurdaino izenburupeko artikuluan Oteiza zena hobetoxe ulertzeko hainbat zertzelada eskaintzen digu Edorta Kortadik eta, besteak beste, hiru arrazoi nagusi adierazi:

Batetik, Oteizaren heriotzak ez ote duen Oteiza bera hobeto ulertzeko bidea erraztu, alegia: Por un lado, ha desaparecido el propio Oteiza, lo que deja un amplio campo de operatividad y de calma a los investigadores. La presencia del escultor en vida, y su abrumadora personalidad, ha facilitado, en cierto modo, el estudio de su obra, pero también ha complicado enormemente el juicio y valoración de la misma.

Bestetik, ehun urteren bueltan, zenbait denboraz eta distantziaz, egin beharreko kritika ez ote den aurrerantzean gero eta objektiboagoa izango: Por otro lado, se empieza a cumplir el centenario de su nacimiento, y comienzan a surgir ciertos planteamientos y a verse algunas cuestiones más complejas, con distancia y perspectiva temporal, lo que dará mas objetividad a los estudios y a sus resultados.

Eta, hirugarrenik, XXI. mendeko zenbait gertakarik aurretik egin izan ez ziren balorazioak egiteko aukera eskaintzen omen dute: Por último, no cabe ninguna duda de que su figura y su obra han crecido y aumentado a pasos agigantados a comienzos de siglo XXI, lo que hace suponer la certeza y valía de las primeras valoraciones tanto de la crítica, como del mercado.

Gogoan hartzea merezi duen artikulua segurutik, are gehiago Oteizaren garrantzia zertan den beste inork ez bezala laburtzeko gauza izan denez gero: ¿Por qué es importante Oteiza?

-- Por haber insertado su arte en la tradición del arte primitivo, escultura, pintura, arquitectura, del hombre de la cuevas de Isturitz, Ekain, Altxerri, y no en el arte anterior del siglo XIX.

-- Por haber casado tradición y modernidad, en la onda de las vanguardias históricas del siglo XX: Kandinsky, Picasso, Bracusi.

-- Por haber utilizado códigos figurativos y abstractos, indistinta y alternativamente.

-- Por haberse instalado en la tradición de los Johanes de Anchieta, Ambrosio de Bengoechea, Marcuial Aguirre, Julio Beobide y muchos otros escultores vascos.

-- Por haber mantenido una actitud interdisciplinar entre varios lenguajes artísticos: escultura, arquitectura, diseño, fotografía, cine...

-- Por creer que el arte contiene valores educativos y políticos, capaces de transformar la realidad.

-- Por haber amado y odiado a su pueblo y a sus gentes, como pocos lo han hecho.

-- Por ser un antecedente de las corrientes conceptuales y minimales dentro de las corrientes artísticas de fines del siglo XX.

-- Por ser un caso lúcido en que teoría y praxis han ido al unísono.

-- Y, sobre todo, por haber creado una obra, que a través de sus distintas fases: figurativo-surrealista (1930), organicista (1940-50), constructivista-racionalista (1955-80).

Por estas y otras muchas razones, merece estar Oteiza en el frontispicio de las artes del País Vasco y del mundo.

 Edorta Kortadi

Ondo hartu naute, gozo, irribarrez eta pozarren baina… ezin gero naizen honek iloba biei libretarik ireki. Horretarako, dirua aittittak jarri arren, baimena  haurren gurasoei baino ez omen dagokie. Bapo baina… gurasoei baimena eskatu behar izanez gero, akabo sorpresa! Beste soluziorik bai ote?  Bai, legez ez nukeela baimenik eskatu beharrik izango baldin iloba bakoitzaren familia-liburua  ekarriko banu. Joño baina, zelan demontre lortuko ditut ba nik, inori ezer esan gabe, nere seme-alaben familia-liburuak?

Kutxaren erraztasunik ezean, pare-parean dagoen banketxera jo dut. Behar bada ez naute aurreko leihatilan bezain gozo, irribarrez eta pozarren hartu baina bai behintzat zehatz: Zenbat? – galdetzen didate. Zenbat? Zelan zenbat? Ba horixe, libreta bi ireki nahi ditudala, bai, hori ulertu didatela, baina zenbat diru jarriko ote diedan ez dudala esan. Diru-hotsaren ostean iloba bien izen-abizenak idatzi, azpian lapitzaz gurutzetxoa marraztu eta… ahal dutenean, haurren gurasoek sinatu dezatela hemen, eta ekarri.

Ez dira hor amaitzen kutxen arteko abenturak. Aittittak negozio txikia jarri du eta, bezeroen hobe beharrez, Bizkaiko kutxan kontua ireki. Dena primeran estreinako BEZa ordaindu behar arte. Zeharo harrigarri iruditu arren, horra non Bizkaiko kutxak eta Gipuzkoako Ogasunak ez duten elkar ezagutu ere egiten. Nonbait kutxa bizkaitarrak ez du sekula uste izan bere bezeroen artean hiritar gipuzkoarrik izan litekeenik eta, aldi berean, Ogasun gipuzkoarrari ez bide zaio burutik ere pasatu bere zergapekoren batek Bizkaiko kutxan kontu korronterik ireki lezakeenik. Zer gerta ere, ez da bien arteko bizitzarik. Ez da, ez dago, ezin da. Bizkaiko banketxerik koxkorrenak egin dezakeena ezin du kutxarik galantena egin.

Definigaitza, benetan, gure zenbait erakunde publikoren lehiakortasuna bezero berriak lortzerako orduan. Fusioa beharrezko omen. Seguru gero baietz. Auskalo, ordea, aski izango ote den.

Ia hamabost urteko hazkuntzaren ostean krisiaren kanpai-hotsa nabarmena da eta, zer gerta ere, ezin esan gero krisialdiak zer  irakatsi ez duenik.

Esaterako, euren bizitza guztian zehar beherakadarik ezagutu ez dutenei krisiak erakutsi die bizitza ez dela “amama” eta, besterik uste izan arren, dirua ezustean garestitu daitekeela eta lepo egin.

Krisiak gogorarazi digu erakunde publikoen aurrekontuek ez dutela beti gora egin beharrik. Eta, aldi berean, aurrekontuak murriztu beharrak erakutsi digu ikutuezinezkotzat jotzen genituen zenbait partida gehiegikeria harroputz eta kanpolarrosak baino ez direla.

Irakatsi ere krisiak irakatsi digu ekonomia guztiak ez direla berdinak; gauza bat dela ekonomia finantzieroa eta bestea, berriz, ekonomia erreala eta, gurean behintzat, ekonomia erreala industria dela gehienbat, nolabaiteko progresia faltsuaren izenean horren erraz mespretxatzen eta gutxiesten dugun industria alegia.

Ildo beretik krisiak erakutsi digu zenbat jende bizi den ekonomia errealetik kanpo: funtzionariak, irakasleak, idazleak, kazetariak, artista-jendea etabar. Eta, gezurra dirudien arren,  ekonomia errealetik kanpo bizi direnak direla, sarri asko, ekonomia errealean dihardutenei zer egin behar luketen esan nahi izaten dietenak.

Herri diletanterik baldin bada munduan, horretan behintzat ez gara azkenak. Euskal diletantziak izango al du noizbait krisialdirik? Hobe bai gero, lehenbailehen balitz.

Goiz kronika, Euskadi Irratia. 2008ko urriaren 21ean.

Jesús Vega de la Falla Inditex Taldearen (Zara, Massimo Dutti, Bershka, Stradivarius, Oysho…)  Giza Baliapide zuzendaria izana da eta, aurretik, Santander Bankoan zein Hewlett-Packard enpresan lan egin zuen. Guztiak bertatik bertara ezagutu ditu eta, horrez gainera, Starburck, Apple, Google eta beste hainbat enpresa arrakastatsu aztertu ditu. Denak, behar bada, zeharo ezberdinak baina, zer gerta ere, denak dohain bakanaz: lilura

Haren esperientziaren fruitu da La empresa sensual idazlana, hasi eta buka artez arte pasioz idatzitako liburua. Ezin esan --ez behintzat nik-- arrazoirik duen ala ez, Google-rena edo izan ezik ni neu ez naiz-eta sekula ezertarako ere aipatu beste enpresen bezero edo langile izan. Baina, hala ere, erabat interesgarria, merkatuan eta gizartean aldatzen ari diren baloreen lekuko denez gero, besteak beste. Akatsen bat atxikitzekotan, matxista-puntturen bat ote duen edo, baina, hori bai, erabat mozorrotua.

Hasieran produktuak, ezer baino lehen, izena eta izana behar zituen, produkturik gabeko garaiak --edota eskasia handikoak-- ere izan baitira, zenbaitek besterik uste arren orain. Aurrenik produktuak, izatekotan, sendoa behar zuen izan. Gero, sendoa eta itxurazkoa. Ondoren, itxurazkoa eta merkea. Hurrengoan, berriz, merkea eta bezeroen premietara egokitua. Orain, ostera, bezeroen premietara egokitua eta bere barne-gurarien araberakoa. Eta, gurean behintzat, bospasei urrats horiek azken berrogeita hamar urteotan gertatu dira, hamarkadarik hamarkada. Hamar urtetik behin barrena bat.

Orain ez da pilotarik falta telebistan baina, gezurra dirudien arren, orain hogeita bost urte arte, urtean behingo finala baino ez zen telebistaz ematen eta gainera, ordaindu beharrean, TVEk kobratu egiten zuen, “inork ikusi nahi ez zuen kirola-motari mesede egiten” ziolakoan.

Baina ez pentsa gero astakilo guztiak kanpoan zirenik. ETBk astero pilota-partidaren bat eman nahia nik neuk proposatu nionean izenik aipatuko ez dudan pilota-enpresariari, eskaintza onartu ezezik, zera erantzun zidan: telebisiñoak kalte egingo dotsa pelotiari.

Gaur arratsaldean, ostera, ez dut Atano pilotalekuan iritzi horretako inor ikusi. Ez pilotaririk, ez pilotazalerik,  ez patrozinatzailerik, ez enpresaririk, ez punturik eta ez bitartekorik. Ze moduz galdetu diot aspaldiko Argiñanori eta berak erantzun: Edaderako elegante!

Pilota ere edaderako izugarri elegante dago. Hiru partiden amaieran Panpi Ladutxek honelatsu amaitzen den abestia kantatu digu: Zer litzateke Euskal Herria pilotarik gabe. Baita bere kautan ezarri ere: Zer litzateke pilota ETBrik gabe.

Ba... horixe.

  Panpi Ladutxe, pilotari eta kantari

Edukiz, filmearen gidoia (Peter Buchman) Guevararen beraren egunkarian oinarritua dago eta, moldez, 1964an Kubako Industria Ministroa zela Nazio Batuen Biltzarrean eman zuen hitzaldia hartzen du ardaztzat. Kontalari ezkutua Che Guevara bera izanak eta flashback historikoen zuri-beltzak nolabaiteko sinesgarritasuna ezartzen diote filmeari.

Steven Soderbergh zuzendariak ez omen du filme politikorik  egin nahi izan, didaktikoa baino. Berak jakingo du nahirik asetu ote duen, horren historia xehe eta nahasia laburtu beharraren beharrez, gaur egun inor gutxik gogoan dituen pasarteak eta zertzeladak jakintzat jotzen baititu.  

Hala ere, oso azaletik eta gaingiroki baino ez bada ere, nahiko adierazgarri nabarmentzen dira Che Guevararen zurrunkeria zein malgutasunik eza eta Fidel Castrorekiko zituen diferentziak.

Laurogei urte izango zituen orain 1960 hamarkadako ikonorik iraultzaileenak. Eta, holakoetan, beti egin ohi da galdera berbera: bizi balitz zein litzateke egun Che Guevararen irizpidea giza-eskubideez, askatasunaz, justiziaz edo demokraziaz? Ezin gero zehatz mehatz jakin. Baina datu objetiboa behintzat zereko zera da:  Habanan sartu aurreko hiru urteko  borrokan, Fidel Castro (Damián Bichir) eta  Ernesto Guevararen (Benicio del Toro) jarrerak alderatuz gero, gallegoa zen bietarik praktikoena, politikoena eta indar-biltzaileena, eta argentinarra, aldiz, esentzialistena, borrokalariena eta berekaxena.  

Egingo ote zukeen Guevarak Castrok egiterik nahi izan ez duenik? Ez dugu sekula jakingo.

Segurutik etxea saldu nahi izango banu, zailtasunak izango nituzke  hurrengo astebete eta hilabeteetan saltzeko; baina (ez ditudan) akzioak saldu nahi izanez gero, berriz, hainbat minutu gutxi aski lirateke guztiak ere saltzeko. Etxe edo auto-salerosketan gehiago dira saltzaileak erosleak baino. Honelakoetan konfiantzarik eza nabarmena da. Baina akzio-salerosketan, ostera, erosleak saltzaileak bezainbat dira beti. Ez dakit saltzaileek konfiantzarik ezagatik saltzen ote duten baina, txarrenean ere, erosleek ere beste horrenbesteko konfiantzagatik erosten dute, ezta?

Alegia, jendea beldurraren beldurrez ari omen da akzioak saltzen. Bapo. Baina, orduan, zergatik saltzaileek saltzen dituzten akzio berberoriek erosten dituzte erosleek? Ba omen dakigu zertan den saltzaileen konfiantzarik eza. Baina inork ez digu argitzen zertan den erosleen konfiantza.

Esan gabe doa bat natorrela ikatz-zentral termikoak itxi beharrarekin. Are gehiago, beti harritu egin nau zenbait ekologistaren nolabaiteko eskizofreniak: batetik ikatz-termikei (eta batzuk, ikatzez ezezik, merkatuko ikatzik zikinenaz ari dira) pasamisi egin eta, bestetik, haize-errotarik berrienei mortalak eta bi leporatu.

Ez nator bat, ostera, ikatzarenak egin duela esaten dutenekin. Behar bada egia izango da ikatz-meatzeak erabat ahituko direna 24 urte barru, baina, ahitzekotan, Espainiako meategietan ahituko dira, ez behintzat munduan. Honek ez dut esangura espainiar inguru-minguruan gertatzen denaz arduratu behar ez denik, baina ez du balio hitzetik hortzera klima aldaketa aipatzea eta, gero, eurozentrismoaren ardatzetik atera ezinik jardutea.

International Energy Agency-ak (IEA) argitaratutako World Energy Outlook 2007 delakoaren arabera, gaur egun honelatsu da munduko energia-kontsumoaren gazta, zatirik handienetik handienera: petrolioa %35; ikatza %25; gasa %21; berriztagarriak (hidroelektrikoa tarteko) %13; eta nuklearra %6.

Hurrengo hogeitaka urtetan %55 gehituko omen da munduko energia-kontsumoa, eta ez mendebaldeko ekonomian (USA, Europako Batasuna, Japonia…) gehituko delako, BRIC (Brazil, Errusia, India eta Txinaren akronimoa, ingelesez) deritzon taldeko estatuen kontsumoa ikaragarri haziko delako baino. Eta, ondorioz, 2030eko gazta, beste honela izango omen da, ordena berean, hain zuzen ere: petrolioa %33; ikatza %26; gasa %22; berriztagarriak (hidroelektrikoa tarteko) %14; eta nuklearra %5.

Datu hauek zera adierazten digute: lehen eta behingoz, kontsumo-banaketa ezer gutxi aldatuko dela, hainbeste ahaleginen ondotik ia berbera alegia; eta, ondorioz, zenbaitek berehala pentsatuko du energia-kontsumoa %55 gehitzea onartezina dela eta horrela jarraituz gero hondamendira goazela. Hala ere, inor astintzen hasi aurretik, zera ere gogoan izan behar da: hazkuntza honen nondik norakoa ez dela mendebaldeko ekonomian aurkitu behar, Indiako eta Txinako hiritarrek gu bezain ondo bizi izateko aldarrikatzen duten eskubidean baino.

Auskalo zein den irtenbidea, baina soluzioa, inon egotekotan, ez dago zenbait ekologistaren eurozentrismoan.

 Ikatz-zentralak espainiar Estatuan

Krisialdi latza da, bikoitza delako. Petrolioaren garestitzeak erakarritakoa, batetik, eta finantzen iruzurrak eragindakoa, bestetik. Baina ez, ordea, indarrean dagoen ordena mundiala aldatzeko modukoa.

Finantza-krisialdiari dagokionez,  zer gerta ere erabaki-guneek mendebaldean jarraituko dute, lehen munduan baitago finantza-arkitektura guztia eta, oraingoz, bestelako alternatibarik gabe. Besterik da, ostera, krisi energetikoa, petrolio-erreserbarik handienak ez daude-ta mendebaldeko ekonomiaren baitan.

Azken lau petrolio-krisialdien esperientziaren ondotik zera dakigu: petrolioaren prezioak gora egin duen bakoitzean, gero behera egin izan duela beti. Orain ere, egunez egun merketzen dihardu uztailetik hona, eta horrela jarraitu beharko luke zati batez behinik behin.

Beraz, gogoan izan: petrolioak gora egin eta goian geratzen den egunean, orduan bai, orduan ordena mundiala aldatuko da, gure bizimodua eta ongizate maila energia merkean oinarriturik daude-ta. Petrolioa merketzen ez den egunean, gure garraio-sistemak porrot egingo du, gure industriak lehiakor izateari utziko eta gure ekonomiak ezin izango dio goiari eutsi.

Baina lasai, hori ez da gaur izango. Ezta bihar ere. Akaso… etzi? Dagoenean bonbon eta ez dagoenean hor konpon. Ez zuen Axularrek esan baina balio du.

Goiz kronika. Euskadi Irratia, 2008ko urriaren 7an.

Zenbat kalte egiten duen luzamendutan ibiltzeak, egitekoen geroko utzteak. 

Gero (edo hipoteken lehen teoria).  Pedro Agerre,  1643