Artxiboa Apirila 2007
Munduko Alderdi Demokraten Aliantza
François Bayrouk iragarri du UDF siglak utzi eta Frantziako Alderdi Demokrata sortuko duela ekaineko hauteskundeen aurretik. Aldi berean, Margheritak --kristau-demokraziaren oinordeko aurrerakoia-- eta DS komunista ohiak elkarrekin osatuko dute Italiako Alderdi Demokrata.
Berrikuntza hauek ez dira bat-batean biztu. Gibelean, Belgika, Frantzia, Euskadi, Italia, Lituania, Txekia eta Txipreko zazpi alderdik 2004an eragindako Europako Alderdi Demokrataren jarioa dago, hiru urteren buruan --liberalekin batera-- Europako Parlamentuaren hirugarren indarra bihurtu dena.
Eta mugimendu hau ez da Europara mugatuko. Bertakoez gainera, apirilaren 22an Amerika, Ekialde hurbila eta Asiako hainbat alderdi bildu ziren Erroman, Munduko Alderdi Demokraten gailurrean. Howard Dean EEBBetako Alderdi Demokrataren presidentea edota Shukria Barakzai Afganistango emakume demokraten mugimenduaren buruzagia lekuko, Txile, Brazil, Israel, Palestina, Japonia, India, Txina, Kurdistan eta beste hogeitaka naziotako ordezkari demokratek agiria hitzartu zuten, Basque Countryko EAJ tarteko.
Gurari batez hitzartu ere, alegia: Frantziako Iraultzak indarrean jarri zuen eskuinaren eta ezkerraren arteko dikotomia gainditu eta egungo hiritarrik gehienek aldarrikatzen duten erdigunea areagotu, eskuineko zein ezkerreko populismoetatik ihesi, Francesco Rutelli italiar lehendakari-ordearen hitzetan.
Ajenda globala, nazioarteko segurtasuna eta terrorismoaren kontrako jarrera, balore demokratiko eta giza-eskubideen defentsa, Milurteko garapenaren egitasmoa, genozidio-arriskua (Darfur) ekidin beharra eta zentru politikoa indartu nahia dira, besteak beste, Munduko Demokraten Aliantzaren helburuak.
Luis Mari Retolaza
Igandean hil zen Luis Mari Retolaza. Berarekin batera joan zaigu azken hirurogeita hamar urteotako informazioaren altxorrik handienetako bat.
Nik orain dela 32 urte ezagutu nuen Retolaza. Kristoren inpresioa egin zidan. Neretzat, gerra osteko klandestinitateko kontuak ia pelikuletako pasadizoak ziren. Ez dakit zergatik uste nuen espioitzan ibilitako jendeak James Bond-en pareko edo izan behar zuela, baina Retolaza, ostera, hainbat seme-alabaren aita zen, enpresa-gizona, batere handia ez, pottolo samarra, eta, hori bai, azeria baino isilago eta zuhurrago.
Luis Marik 15 urte zituen gerra amaitu zenean eta 18 besterik ez Euzko Ikasle Alkartasuna sindikatua eta Azkatasuna aldizkaria sortu zituenean. Muga ihesik pasatu ondoren, 22 urterekin Frantziako erresistentziaren alde eta aleman nazien kontrako Euskal Brigadan parte hartu zuen. Mundu Gerra amaitu, Sorbonan ikasketak egin eta berriro Bilbo aldera, hogeitaka urte luzetan ezkutuan lan egitera.
Gernikako Estatutua erreferendumez onartu eta lehen Eusko Jaurlaritza hasi zenean, bakoitza bere onena eskaintzen saiatu zen. Batzuok nahi genuen eskolak, kultura-arloa eta hedabideak euskaldundu. Beste batzuek gogoan zituzten osasun-zerbitzuak, enpresa zaharkituen birmoldaketa edo azpiegiturak hobetu eta Abiada Handiko Trenari ekitea.
Retolazak, berriz, bi asmo garbi zituen: Gerran galdutako Ertzaintza berriro indarrean jarri eta frankismoaren komunikazio-monopolioa hautsi. Eta biak egin zituen. Egin egin behar zela-eta, baita batere berriketa barik egin ere.
Don Camilo eta Peppone
Bigarren Mundu Gerra ostean, Giovanni Guareschi kazetari eta idazleak Don Camilo eta Peppone pertsonaiak asmatu zituen, garai hartako (1950) Italian nagusi ziren pentsamolde kontrajarri bien arteko liskarrak adierazteko.
Don Camilo herriko parrokoa zen, kristau demokrata; Peppone, berriz, alkatea eta komunista. Biak ziren bihotz oneko italiar peto-petoak eta biek ordezkatzen zuten italiar gizartearen aurpegi bikoitza, beti elkarren ondoan baina beti elkarren kontra ika-mikatan haserre. Don Camilo (Fernandel) eta Pepponeren (Gino Cervi) pasadizoek umorezko sei filme egiteko hainbat eman zuten.
Nekez pentsa zezakeen orduan inork Don Camilo erretorea eta Peppone alkatea etsai amorratuek noizbait bat egingo zutenik. Baina horra non datorren urtean elkarrekin bildu eta alderdi bakarra osatuko duten Romano Prodiren kristau demokratek (La Margherita) eta Italiako alderdi komunistaren oinordekoek (Democratici di Sinistra). Honelaxe erabaki berri dute asteburu honetan bakoitzak bere aldetik eratutako kongresuetan.
Segurutik gaur egungo kristau demokratak ez dira Don Camilo bezain katolikoak eta integristak, eta komunistak ere ez dira Pepponeren besteko gorri eta iraultzaile. Baina, zer gerta ere, biek erabaki dute etorkizuna zubigintza dela eta egiazko paradisua (zerua nahiz iraultza izan) erdian dagoela.
Auskalo Fukuyamak (Historiaren amaiera, 1989), Daniel Bellek (Ideologien amaiera, 1960) edo Albert Camusek (Ideologien amaiera, 1946) arrazoirik zuten ala ez baina, edozein modutan ere, ezin nabarmenago gero gaur egun irabazi nahi duten programa politiko guztiak zentrurantza jorratzen ari diren urraspidea.
El país que no inventó Sabino Arana
Hace unas semanas el menor de mis hijos me preguntó que cómo llamaban los franceses de Francia a Iparralde. La casualidad hizo que, a los pocos días, en el mercado de Olorón nos encontráramos con una lata de paté de cerdo cuya etiqueta decía: HOBERENA. C'est un produit du Pays Basque. Resultó una prueba más convincente que cualquiera de las explicaciones paternas. Mi hijo sabe muy bien que Iparralde es parte del País Vasco, durante una época pasó sus vacaciones en Itsasu sin pararse a pensar que tenía que hablar otra lengua que no fuera euskera, distingue el acento laburdino del suletino, dispone en su casa de una biblioteca al respecto y, en el peor de los casos, no le pasa desapercibida la rotulación bilingüe de Hendaya a Bayona. Mi hijo ya sabe lo que él sabe. Lo que mediante su pregunta pretendía saber era el nivel de conocimiento de los demás y la disposición ajena a aceptar algunas de nuestras realidades.
El planteamiento es válido y, creo yo, no exento de actualidad. Los hijos no preguntan por preguntar. Probablemente habrán sido muchos los vascos que, llevados de un acendrado amor a su país, han terminado por inventarse mitos y tópicos a cual más exagerado e irreal, pero al margen de que desde Roland hasta el Cid Campeadorninguno de los pueblos vecinos está libre de igual pecado, últimamente parece que vivimos una comunidad inexistente, de que los vascos sufrimos algún tipo de alucinación colectiva, que imaginamos la historia a nuestra mejor conveniencia y que poco menos que asistimos a un país inventado hace apenas unos años por un señor llamado Sabino Arana.
El magistrado zuberotarra Oihernat, nacido cuatrocientos años antes de que Arana fundara el Partido Nacionalista Vasco, ya señaló que los navarros eran los legítimos herederos de los antiguos vascones y la ciencia histórica actual le da plena razón. En 1643, el navarro Axular (formado en la Universidad de Salamanca en tiempos en que Gipuzkoa y Navarra dependían del Obispado de Bayona) cita ya al país del euskera constituído por los territorios de Alta Navarra, Baja Navarra, Zuberoa, Laphurdi, Bizkaia, Gipuzkoa y Alaba.
Las primeras afirmaciones en clave política y la aparición de una conciencia supraprovincial al sur de los Pirineos se producen como reacción frente al despotismo español y la administración centralista promovida por Carlos III, en la segunda mitad del siglo XVIII. A finales de este mismo siglo el guipuzcoano Larramendi acuña el concepto de nación bascongada y el alavés Landazuri habla en 1780 de país bascongado, coincidiendo con la eclosión de los nacionalismos europeos y la simpatía por los pequeños estados propia de los intelectuales de la Ilustración. En 1801 el investigador alemán Humboldt recorre el país y lo reconoce expresamente como nación vasca. Diez años más tarde el senador laburdino Garat preconiza la formación de un Estado Nacional Vasco con los territorios de ambos lados de los Pirineos, cuya bandera y escudo serían los de Navarra. Precisamente será la Diputación de Navarra la institución que, en 1864, invita a las otras tres a participar en un proyecto mancomunado al que denomina Laurac bat.
Es a partir de 1793 cuando las Diputaciones de Alava, Bizkaia y Gipuzkoa, que venían juntándose desde tiempo inmemorial para tratar asuntos de interés común, deciden sistematizar sus relaciones en unas Conferencias anuales para acordar cuestiones de índole comercial, industrial, fiscal y judicial, así como para fijar una estrategia conjunta en defensa de los fueros. A título de curiosidad actual, en las Conferencias de 1813, reunidas en Tolosa, se acordó que los jueces sean naturales de las mismas provincias, porque el carácter, la educación, la lengua, las leyes, usos y costumbres de sus habitantes son muy particulares y no bien conocidos, si no es de sus mismos naturales, circunstancia que facilitará enterarse más pronto de las causas y fallarlas con más conocimiento. Asimismo, en las Conferencias de 1857, reunidas en Vitoria, se comunicó a la reina Isabel II que, en contra de cuanto disponía una ley del correspondiente ministerio español, el nombramiento de los maestros incumbe al país, ya que deben poseer el idioma vascongado y ha sido siempre atribución de la Administración foral.
Probablemente fue en 1888 la última vez que las Diputaciones de Alava, Bizkaia, Gipuzkoa y Navarra se reunieron conjuntamente bajo el Árbol de Gernika. Para entonces ya se había inventado la fotografía y quedó constancia gráfica de ello. Siete años más tarde Sabino Arana Goiri creó el primer partido nacionalista vasco de la historia pero lo que nunca pudo crear fue el propio País Vasco. Estaba ya inventado mucho antes de que él naciera y no precisamente inventado por vizcaínos.
Euskadi sasitropikala
Eusko Jaurlaritzak, Gipuzkoako Diputazioak eta Deba arroko hainbat udalek Euskadi Tropikal? izeneko programa jarri dute martxan, gazteek industria arloan lan egin dezaten animatzeko.
Behin eta berriro aipatu izaten dugu Euskadi gizarte industriala dela, gure maila teknologiko handiari esker sekulakoak garela eta gure produktuak, berriz, kristonak nazioarteko merkatuetan. Baina ez dugu ostera aitortu nahi izaten, euskal industria 4.000 teknikoren beharretan dagoela bere premiei erantzuteko. Eta hau gertatzen da, jendea lanposturik ezaz kejatzen den une berean.
Tristea ez balitz barregarri samarra izango litzateke, baina mundu guztiak funtzionario, abogadu, kazetari, diseinugile edo artista izan nahi omen duen gizarte honetan gure ekonomiaren oinarri diren enpresa industrialek ez dute behar besteko teknikorik topatzen.
Beraz, panorama larria da benetan. Batetik, bagenekien gurean gero eta gazte gutxiagok nahi duela enpresari izan. Orain, berriz, jakin ere badakigu gazte jendeak ez duela gure betiko lan-merkatuak eskaintzen dituen lanpostuak gura.
Beste modu batez esanda, gazteek ez dute lanposturik sortu nahi, beste norbaitek eurentzako lanpostuak sortzea baizik. Eta, sortzekotan gainera, ez gero lanpostu industrialak, euren gustukoak baino.
Orain dela berrogeita bost urte inguru, 1960ko hamarkadaren desarrollismoarekin batera, gure aita zenak sarri asko esaten zigun: Oingo gaztiok lehenago ikasten dozue gastatzen, irabazten baino.
Zer ez ote lukeen orain esango, gaur egungo Euskadi sasitropikal honetan bizi balitz...
XXI. mendeko Euskal Hiria
Eskola-umea nintzela --zer esanik ez gurasoen gaztaroan-- nabarmena zen kaletarren eta baserritarren arteko aldea, eraz, hizkeraz, janzkeraz eta, jakina, bizilekuz. Eta sekulakoa gero gure herri eta hirietako biztanleen distantzia físiko eta psikologikoa. Panorama erabat aldatu da. Gero eta txikerragoak dira baserrian, herrian edo hirian bizi direnen arteko diferentziak.
Mendebaldean behintzat, XIX. mendeko hiriak jakineko erdigunea zuen, non botore politikoa (udala), ekonomikoa (merkatua) eta erlijiosoa (eliza) begi bistakoak ziren. Etxeak ere, zenbat eta erdigunetik urrutiago merkeagoak ziren eta gizarte-maila apalago. Egonkortasuna zen XIX. mendearen ezaugarria.
XX. mendean, berriz, zentru publikoak garrantzitsu izaten jarraitu zuen baina hirien esparru pribatua auzoz kanpo zabaldu zen. Etxebizitzak han-hemenka sakabanatu eta giza-eremuak handitzearekin batera, zerbitzu publikoak eta pribatuak barreiatu ziren. Mugikortasunak itxuraldatu zuen XX. mendeko hiria.
XXI. mendean zehar, ohiko botereek indarrean jarraitu arren, euren zentralitate fisikoa galduko dute, teknologia berrien eraginez eta hiritarren zantzuak bertatik bertara jarraitu beharraren beharrez. Hurrengo belaunaldiak nekez bereiztuko ditu kalea eta baserria, hiri berriak ez du zentru fisiko jakinekorik izango, hipermerkatuak kale bazterreko denda txikia irentsiko du eta iritzi publikoa ez da herriko plazan erabakiko komunikabideetan baizik. Sare telematikoek eta garraio lasterrek egituratuko dute hiri berria.
Euskal Herrian, globalizazioaren eraginez munduan zehar nagusituko den modelu honen ondoriorik nabarmenena ez da bertako bost hiriburu nagusien zabalkunde hutsa izango, boston arteko distantziaren murrizketa baizik. Eta aldaketa morfologikoek ez dute urbanisten lana bakarrik eraldatuko, baita gure jokabide eta pentsamoldeak ere. Horretara, Bernardo Atxagaren aldarria --hiri kosmopolita versus herri etnikoa-- ez da proposamen soila, gertakizun faktikoa baino.
Eli Galdosen omenetan
Jende asko bilduko da gaur, Oñatin, Eli Galdosen hiletan. Izan ere, Eli Galdosek bete-betean ordezkatzen zuen euskal politika abertzalearen bi aurpegietako bat.
Gazte jendeak beti ere gogoan ez duen arren, orain 30 urte euskal abertzaletasuna bitan zatitu zen. Batzuek erabaki zuten Espainiako demokrazia berri hura ez zela nahiko; ez zuela hauteskundeetan parte hartzerik merezi; Gernikako Estatutua kalterako baino ez zela; aukerarik onena, berriz, gatazka eta, zer gerta ere, ETA guztiaren abangoardia.
Eli Galdosek eta beste hainbatek erabaki zuten, ostera, demokrazia eskas hartan jokatu beharra zegoela; abertzaletasunaren indarrak hauteskundeetan neurtu behar zirela; Estatutua zitekeen baliapiderik egokiena izaki, herrigintzak erakunde propioak behar zituela eta, benetako abangoardia, hiritarron hitza besterik ez.
Geroztik, Eli Galdosek gizartea erakundetzeari ekin zion, Oñatiko alkate, Eusko Jaurlaritzaren sailburuorde, Gipuzkoako ahaldun nagusi nahiz Euzko Alderdi Jeltzalearen burukide gisa. Oñatiko ikastolaren sortzaileetakoa eta euskarazko herri-aldizkariak suspertzen aitzindari izan zen, Ertzaintzaren lehen promozioak eragin zituen, eta Leitzarango autopista zein Euskaltzaindiaren finantziazio publikoa errotik defenditu.
Eli Galdos ez zen esne-berbetan galdu. Helburuak aldarrikatu ezezik, baliapide egokiak bideratzen ahalegindu zen eta lortu beharreko emaitzak lortzen asmatu. Hori da politika... politikagintza alegia. Auskalo gero beste guztia zer den¡
Euskararen mapa mundia
Asteartean inauguratu zuen EiTBk Bilboko egoitza berria. Aurten beteko dira 25 urte Eusko Legebiltzarrak Euskal Irrati Telebista sortzeko legea onartu zuela. Geroztik urrats galanta jorratu dute ETBk zein Eusko Irratiak.
EiTB ez zen ustebako gibelurdina bailitzan bat-batean sortu. Hiru urte lehenago erreferendumez onetsitako Gernikako Estatutuak zera zioen: Euskal Herriak erregula, sor eta atxiki ditzake bere telebista, irrati eta prentsa propioa, eta, oro har, bere helburuak lortzeko behar dituen giza komunikabide guztiak. Eta 1979ko hauteskundeen ondoko Jaurlaritzak aurreneko gobernu-programan sartu zuen irrati-telebistaren egitasmoa.
Sortze-legeak dioenez, bi helburu zehatzez jaio zen EiTB. Batetik, euskal hiritarrak informatzeko eta euren eskuhartze politikoa eragiteko. Bestetik, hezkuntza-sistemaren lagungarri, euskal kulturaren bideragarri eta euskararen sustagarri. Ordutik, batek daki EiTBk hiritarron eskakizunik asetu ote duen baina ezin esan bi helburuok bete ez dituenik.
Beste ezein hedabideren ekarpena zalantzan jartzeke, EiTB da gaur erreferentziarik behinena eta hiru euskal esparru politikoak biltzen dituen komunikabidea. Segurutik, Europako Batasuna, Euskaltzaindia eta EiTB dira euskal hiritarrengan eragin bateraturik duten erakunde bakarrak.
Guggenheimek mapa mundian barrena jarri baldin badu Euskadi, EiTBk euskararen mapa mundia jarri du gure etxe baitan. Eskola-umeei euskarazko marrazki bizidunak eskaintzea garrantzitsu bada, auskalo ez ote den garrantzitsuago erakunde, alderdi, enpresa, elkarte eta talde-eragileen bozeramaileak euskaraz hitzegiten jarri izana.
EiTB ez da munduko zortzigarren marabilla baina bai 1982an inork amestu ez zuen errealitatea. Nekez imajinatu dezake orain inork EiTBrik gabeko euskal gizarterik hezkuntzan, kulturan, politikagintzan, hedabideetan zein ikus-entzunezko industrian. Behar bada bere baliorik handiena ez da hor egon izana, hortik falta ez izana baino.
Independentzia bai, baina
Eusko Jaurlaritzaren azken soziometroak Araba, Bizkai eta Gipuzkoako hiritarron independentziari buruzko jarrera jaso du. Laburbilduz, ehunetik 30 ados daude independentziarekin, ehunetik 35 kontra eta, ehunetik 20, alde edo kontra egongo lirateke egoeraren arabera.
Beraz, garbi asko independentziaren kontra daudenak heren bat baino gehiago izan arren, eta zeharo alde daudenak, berriz, beste heren bat baino gutxixeago, benetan balantza alde batera edo bestera behartuko luketenak, erabaki aurretik baldintzak eskatuko lituzketenak dira.
Eta zeintzuk ote independentziaren alde agertzeko eskatuko lituzketen baldintzak? Ba, lehen-lehenik, bakea segurtatu beharra, independentzia bide baketsuz eta demokratikoz lortzea, hiritarron arteko liskarrik gabe, gehienon borondateari jaramon eginez, beti ere Estatuarekin hitzartuko balitz eta ondorio ekonomiko kaltegarririk eragingo ez balu.
Horrez gainera, gutxiago badira ere, badira beste batzuk honako hiru baldintza hauek ere jarriko lituzketenak: Europako Batasunean jarraitzea, bizkaitarrek eta gipuzkoarrek ezezik arabarrek ere nahi izatea, eta noizbaiteko Euskadi independiente horretan euskara derrigorrezkoa ez izatea.
Erantzunak ikusita, nik esango nuke jendeak, lehen eta behingoz, bakea nahi duela. Baina ez bakarrik biolentziarik gabeko egoera, baita demokratikoa, integratua, anitza eta elkarri errespetatzeko gauza izango den gizartea ere. Jendeak gatazkari eta setakeriei die beldur, ez zentzuz elkarren artean hartu daitezkeen erabakiei.
El resumen de la paz
En octubre de 1982 un reducido grupo de personas asistimos, en la Selva Negra alemana, a un curso intensivo de dirección de televisión. Studio Hamburg había recibido por parte del Gobierno Vasco el encargo de preparar a quienes, antes de fin de año, íbamos a dirigir las emisiones de Euskal Telebista.
Al término de los quince días, el director del curso, Herr Möller, nos encomendó la redacción de un informe que ofreciera al consejero de Cultura las claves del proyecto. Requerido sobre la extensión del texto, respondió: lo más reducido posible. No nos costó elaborar un breve informe de ocho folios, del que nos sentimos todos muy orgullosos. Sin embargo, para nuestra sorpresa, a Herr Möller le pareció excesivo y, tras recordarnos que un resumen es un resumen, aseguró confiar en nuestra capacidad profesional para reducirlo a la mitad.
Heridos en nuestro amor propio, quita por aquí quita por allá, en apenas una hora nos presentamos de nuevo con nuestros cuatro folios. La sorpresa inicial se convirtió en asombro cuando Herr Möller apuntó que el consejero de Cultura, Ramón Labayen, era hombre capaz de captar el fondo de la cuestión en un folio. Con la autoestima por los suelos volvimos a la redacción, tratamos de reducir lo irreducible y, contra pronóstico, fuimos capaces de resumir en treinta líneas todo un curso de dirección que nos había ocupado quince días.
No terminó ahí la cosa. Herr Möller examinó con atención el nuevo texto, alabó nuestra capacidad de síntesis pero nos desafió a resumirlo en un único párrafo, lo que sin duda facilitaría que el consejero de Cultura pudiera reproducirlo en el Parlamento. Quince días en un párrafo... ¿sería posible? Lo fue. No estábamos dispuestos a amedrentarnos y, como si de un reto personal se tratara, al rato teníamos ya el párrafo sobre la mesa de Herr Möller. Lo miró, se abanicó con él y añadió: Son Vds. buenos. Sin embargo, supongan que el Sr. Labayen tuviera que decírselo al lehendakari Garaikoetxea en unos segundos y en los pasillos del Parlamento, en ese preciso instante en que llaman a votar... Busquen la frase. Consíganla.
Vaya si la conseguimos. Estábamos tan ensimismados en aquel desafío que no éramos concientes de ser víctimas de un juego pedagógico. Dimos con la frase que recogía todo el saber de quince intensivos días y nos presentamos en el despacho de Herr Möller como quien es portador de la piedra filosofal. Pero nuestro pasmo y estupor estaban por llegar. El desconcierto fue mayúsculo cuando el profesor acarició las puntas de su pajarita y con un amago de sonrisa irónica nos dijo: No está mal... Pero quizá una sola palabra sería suficiente. ¿No lo creen Vds. así?
Puede parecer imposible, pero no nos constó dar con ella. Estábamos ya entrenados para un continuo ejercicio de minimalismo constante. Y la palabra superviviente tras las sucesivas eliminaciones resultó ser: DINERO. Si, dinero era la palabra clave de la última frase, que a su vez estaba recogida en el párrafo, que no era más que el resumen del folio, contenido en los cuatro previos, contemplados más ampliamente en los ocho de la redacción inicial de un curso de quince días.
El curso había conseguido su objetivo. Había logrado que metabolizáramos el calado económico del proyecto en el que nos estábamos embarcando. Que estaba bien el ideal político, el deseo de contar con medios informativos públicos propios, la defensa de la cultura, la promoción del euskera y todo eso. Que la tecnología era fundamental, los medios de producción necesarios y el factor humano consustancial al proyecto. Pero que, por encima de todas aquellas cuestiones sin duda importantes, la dirección debía ser consciente de que la televisión era un medio que iba a exigir del erario público importantes presupuestos y una eficaz gestión económica.
Seguro que a estas alturas el lector se preguntará sobre la relación entre el título de este artículo y el curso de Studio Hamburg. Nada y todo. Nada que ver entre la paz y el curso televisivo, pero todo que ver entre la necesidad de sintetizar las ideas y el sentido último de la paz. De hecho, el consultor alemán no sólo nos enseñó a descubrir la clave económica que perseguía el curso de dirección, sino que nos dotó de un método para separar el trigo de la paja, para profundizar sobre lo que está detrás de las palabras. No todos entendemos lo mismo ante los mismos términos. El concepto de pareja lo mismo puede sugerir la idea de matrimonio, amor, sexo, hijos que divorcio. Para algunos la política puede ser sinónimo de poder o interés, mientras que para otros de entrega y compromiso. La cuestión está en aplicar el método de la eliminación continua para alcanzar el sentido último de la paz.
Todos hablamos mucho sobre la paz. En Euskadi llevamos escritos al respecto bastante más que ocho folios. Quizá es hora de que apelemos al método de Herr Möller y, por encima de tanto metalenguaje, tanto ruido mediático y tanta retórica seudo-revolucionaria, tratemos de elaborar un informe sobre la paz limitado a una sola palabra. Seguro que para algunos la paz suscitará ideas de victoria, rendición o venganza. Para otros puede que suene a víctimas y presos. No faltarán quienes la interpreten como territorialidad o autodeterminación. Y si el resumen de los resúmenes fuera simplemente... paz?