Bizkaian, oro har, 500.000 lagunek dute gizarte-segurtasuna, 75.000 inguru lanik gabe daude eta, horretara, 425.000 ari dira lanean. Bizkaia ez da inondik ere munduko lurralderik txiroena eta familiarik gehienetan lanpostudunen bat izan arren, jendea ozta-ozta bizi da, antza.

BBKren eskaintzari jaramonik egingo badiogu, badirudi nonbait familia asko direla hilaren azkenean 900 euroren azpitik geratzen direnak, eta Athletic-en hirusta hori lortzeagatik gehiago ahalegintzeko gertu leudekeenak.

Aldi berean, 14.000 lagunek 900 euro baino gehiago xahutu zuten Bukaresta joan-etorria egiten eta datorren ostiralerako sarrera da makinatxo bat bizkaitarrek --kosta ahala kosta-- eskuratu nahi eta ezin duen harribitxi preziatua.

Liderrik eta enpresaririk eza salatu zuen, atzo, Jesus Maria Iriondo IK4-Teknikerren lehendakariak, Iñaki Goenaga  oroituz eta eskertuz ekitaldian zehar.

Iñaki Goenaga irakasle soil hasi zen, 23 urte baino ez zituela, Armeria Eskolan. Urte bi geroago bertako laborategi-zuzendaria zen eta 1981an Tekniker teknologia-zentruaren sortzailea. Debabarrenako ekonomia-garapena sustatzeko fundazioaren eragilea 1995an eta, lau urte geroago, enpresa teknologikoak suspertzeko erakundearena.

Iñaki Goenaga maisua, ikerlea, ameslaria, ideologoa, teknologoa, ekintzailea eta indar-biltzailea izan zen. Lantzean behin, tarteka-marteka sortzen diren horietakoa. Eibarren azken berrogei urteotan izan den enpresaririk garrantzitsuena.

Krisialdi zorrotza gero, egungoa. Baina, ez behar bada lanik eza hazi delako, burtsak gainbehera egin duelako edo ongizatea kinkan dagoelako. Horiek ondorioak baino ez dira. Bestelakoak dira arrazoiak: liderrik eza, enpresaririk eza.

Besterik asmatzen ez den artean, lanpostuak sortzeko balio duen makina bakarra enpresa da. Eta enpresak enpresariek baino ez dituzte sortarazten.

Hamar urte Iñaki Goenaga hil zela. Hamar urte liderrik gabe. Premiarik gehien genuen unean.

Iñaki Goenaga (1944-2002) Lizarran jaio zen gerra ostean. Aita azpeitiarra zuen, Iñaki Goenaga euskal idazlea, "Orixe"ren irakasle izana eta Gillen Tell eleberria euskaratu zuena.

Jakara joaten naizen bakoitzean beti da nire inguruan emakumeren bat hainbat krema ekartzeko enkargua egiteko gertu. Eta honezkero ohitu naizen arren, onartu behar dut aurrenengo aldian sekulako ezustea izan nuela: ze emakume-pila gero han-hemenkako arasetan zehar denetariko krema-potoak –-betiko amaitzear baileuden-- erosi beharraren beharrez.

Mercadonak morbo-punttua du, beste ezeinek ez dituen kosmetikoak baititu, salneurri dezente merkeetan eta, frankismo-garaian Baionako  Aux Dames des France saltokira (Thiers karrikan) joan behar izaten genuen bezalaxe naranja koloreko “duralex” platerak erostera, orain jendeak Jaka, Miranda edo Santander aldera abiatu behar izaten du zaldientzako txanpua, kabiar-krema eta “seruma” (gazura) erostera.

Espainia guztian 70.000 langile finko (eta 400.000 zeharreko) dituen banaketa-enpresa honen arrakasta zertan den aztertu du Bizkaiko Dato Economico aldizkariak, eta haren “egiak” eta “gezurrak” bereizten-edo ahalegindu.

Egiak

-- Egia da krisiak jota amaitu zuen 2011 urtean zehar Mercadonak 6.500 lanpostu berri sortu zituela.

-- Egia, iragarki-kanpainarik gabe, ahoz aho, Mercadonak ospe onaz jabetzea lortu duela.

-- Egia, bere zenbait kosmetikok sekulako zoramena eragin duela, emakumeen artean batez ere. Inork ez daki onak bezain merkeak ote direlako, ala merke besteko onak direlako.

-- Egia ere bada, kremez gainera, hainbat berezko marka arrakastaz merkaturatzen asmatu duela.

Gezurrak

-- Ez omen da, ordea, egia, merkeena denik. Dato Economico aldizkariak eguneroko “otarre-erosketa” berbera egin du Mercadonan zein Eroskin eta harena honena baino %13 garestiagoa omen. Are gehiago, Bizkaitik atera gabe, Carrefour, Dia, Eroski eta Lidl  saltegiak Mercadona baino merkeagoak dira, antza.

-- Ezta ere egia, kale-zurrumurruek besterik aditzera eman arren, Mercadonak arazoak dituenik euskal merkatuan sartzeko “bertako saltegi-sare handiren baten presioz”. Izan ere, laster irekiko du lehen saltokia Nafarroan eta Euskal Autonomia Erkidegoan ez ei da sartu “orain arte nahi izan ez duelako”, eta ez inork eragozpenik jarri diolako.

                                                                        Zaldientzako txanpua

Emiliano Lopez Atxurra Energia Katedrako Patroi-Batzordeburuak esan bezala, azken bi hamarkadek frogatu dute ezinezkoa dela mendebal-herrialde garatuen energia-kontsumoa gainerako mundu guztira hedatzea. Eta suspertzear dauden nazioek aurrera egingo badute, karbono urriko energietara jo beharra baino ez dagoela.

Azken hogei urteotan C02 isuriak %2,1 gehitu dira urtero, guztira %50 inguru alegia. Europan isuriak hazi ez diren arren, Asian %172 gehitu dira eta bestelako kontinenteetan %15.

Intergovernmental on Climate Change erakundeak  jakinerazi duenez, klima-orekari eutsi ahal izateko beharrezko litzateke tenperatura globala gradu bi jaistea, industrialtze-aro aurreko mailaren azpitik. Edo, beste modu batez esanda, C02 isuriak 450 ppm ez gainditzea.

Egun jakina da energiak eragindako negutegi-efektuak lau iturburu nagusi dituena: energia-ekoizpena, garraioa,  industria eta etxebizitzak zein zerbitzuak. Eta lehen biak isuri guztien %48aren eta negutegi-efektu orokorraren %20aren  “errudun” dira.

Lopez Atxurrak adierazi duenez (2012.05.11), karbono urriko ereduari eusteko beharrezko omen dira eraberrikuntza, teknologia, energia garbiak eta energia fosilen kontsumo eraginkor nahiz iraunkorra. Ildo beretik aldarrikatu du, berriz, sustatu beharreko industria estrategikoa dela energia eta ez, azken hogei urteotan Espainian uste bezala, “finantza-produktu” hutsa.

Hain zuzen ere, azpimarratu nahi izan du energia, ingurumena, teknologia, industria, lehiakortasuna, ongizatea eta lanpostu-sorrera elkarrekin doazela, ez baita alferrik energia ekonomiaren balio erantsiaren %17 Espainian, %25 Alemanian eta %29 Euskal Autonomia Erkidegoan.

Kontua da, ordea, herrialde bakoitzak bere kasa diharduela eta nork bere erabakiak hartzen dituela. Eta, hain zuzen ere, nazioarteko hainbat esperientziaren berri jaso eta eskaini nahirik dator “Hacia una economía baja en carbono” (Orkestra, Lehiakortasunerako Euskal Institutua) delakoa, zenbait herrialdetan, energia-sektoretan, legeria-esparrutan eta arau fiskaletan jorratutako urratsak laburbilduz.

Xabier Garmendia, Industria eta Energia sailburuordea, eta Emiliano Lopez Atxurra

GABARRA, ‘lancha grande que se emplea para transportes y suele ir remolcada’, del vasco gabarra o kabarra <…> y este del grecolatino carabus ‘bote de mimbres’ <…> A juzgar por la evolución fonética y por la localización de los ejemplos más antiguos, carabus debió de transformarse  en gabarra en vasco, pues sólo allí se explica la traslación del acento; también la metátesis, la g- y la duplicación de la r se explican allí más fácilmente; de hecho kabarra es la forma alto-navarra y gabarra la vizcaína y guipuzcoana; desde el vasco se propagó al español, y por otra parte a la zona girondina y a Francia en general. (Diccionario Crítico Etimológico Castellano e Hispánico. J. Corominas - J.A. Pascual. Madrid, 1984)

Ala (ibai-ontzia) adierari buruz Corominasek ez du bere hiztegian tutik ere esaten, gaztelaniaz ez denaren seinale. Eta, hain zuzen ere, Discursos de la antigüedad de la lengua Cántabra Bascongada, compuestos por Balthasar de Echave natural de la villa de Zumaya en la Provincia de Guipuzcoa y vezino de Mexico delako liburuan zumaiarrak zera dio (1607): “… porque en mi lenguaje ALA, es una barca hecha de una pieza a quien llaman en la nueva España canoa, y de ellas se servían en muchas partes de ella así como en el río Guadalquivir y lo mismo hacen agora en la villa de Deba”.

Larramendik arrazoi zuen, segurutik, bere Corografía de Gipuzcoa (1756) liburuan honako hau zioenean: “Navégase el Deva desde su entrada en el mar hasta Alzola, y no más adelante por las presas que se encuentran en el camino; y se navega en alas muy largas y estrechas a causa de la corriente rápida del río en muchos parajes”. Alak Deba ibaian erabiltzen ziren Somorrostroko meatzetatik itsasoz sartutako burdina Debabarrena ibarretako oletaraino eramateko. Langintza horretan aritu ohi ziren beharginak “alariak” (aleroak) ziren eta XV. mendean bazen, ordurako, alari-elkarterik Deba arroan.

Haatik, segurutik ere, Larramendik ez zuen batere arrazoirik bere hiztegian (1745) beste hau adierazi zuenean: “Gabarra, es voz Bascongada, significa lo mismo que gauarra, gautarra, el nocturno, el que anda de noche; y las gabarras se emplean comunmente en trasportar contrabandos de noche. La misma significación tiene si viene de gaubearra, lo que es necesario para la noche, ò lo que se necesita de la noche”. No comment.

Gabarrak "beribilak" dira egun, baina garai batean nola-hala zerk bultza egingo behar izaten zuten

Gero eta gutxiago ikusten diren arren, honelako alak erabat arruntak izan dira euskal ibaietan oraintsu arte

Gabarra bat da munduan...

Bertatik bertara, EiTBren bost zuzendari nagusi ezagutzeko aukera izan nuen nik 1982tik 1999ra bitartean: Josu Zubiaur (1982), Andoni Areizaga (1982-1985), Jose Mari Gorordo (1985-1987), Josu Ortuondo (1987-1991) eta Iñaki Zarraoa (1991-1999); eta, inor gutxiesteke, zilegi bekit esatea Andoni izan zela, ene irudiko, denetarik nagusirik onena.

Andoni gizon-puska ona zen eta profesional zintzoa bezain zuzena, zorrotza izan beharrik gabe.  Entzuten zekien, jokoa ematen eta lankidetza areagotzen. Buruzagitzari muzin egin gabe hierarkia horizontaletan sinesten zuen gizona, berak dena ezin zuela egin ondotxo zekien nagusia eta funtzio-banaketaren kudeatzaile sutsua.

Andoni Areizagak egoera, gertakari eta abagune zailak bizi behar izan zituen EITBren zuzendari jardun zuen hiru urteetan. Ez naiz ni inondik ere Euskadi Irratiaz hitzegiteko aukerakoena baina, Euskal Telebistaren baitan behintzat, berari egokitu zitzaizkion lehen emanaldiko zertzelada eta ipi-apa guztiak bat etorraraztea, sekula telebistarik egin gabeko lagun-taldea lanean jartzea, oraindik ere indarrean dirauten oinarrizko ereduak balioztatzea, zenbait interes korporatibok eragindako lanuzte lotsagarriei aurre egitea eta EAJren zatiketa erakarri zuen Garaikoetxearen afera herri-telebistaren leihotik kudeatzea.

Andoni Areizaga, kristaua eta abertzalea, jakituna bezain apala, solaskide naroa eta sakona, erakunde-gizona eta alderdi-gizona izan genuen baina, zer gerta ere, gauza guztien gainetik, lehenik eta behin, Euskal Irrati-Telebistaren defenditzaile amorratua eta bere lankideen artzain ona.

Besteak beste, Andoni Areizaga erabateko gizon eskuzabala eta maitekorra izan zen azken uneraino. Hilabete inguru baino ez da zineman aurkitu nuela: 78 urte, minbiziak jota eta, areto-barruan, nire egoeraz eta familiaz arduratuta. Bapo Andoni. Jaioko dira bai berriak, baina kostatuko zaie zure goiari eustea. 

Jaso nazazu maitea, azken egunean,
zatoz nere bidera eta adeitsu, irriz, dei nazazu nere izenez,
ni ere erruki handian salbatua izan nadin,
salbatuak elkarrekin eta maitasunean glorifikatuak betirako.

(Xabier Leteren otoitza, Andonik sarri errezatu ohi zuena)

Matthäus Möller (Studio Hamburg-en aholkulari nagusia, alemana), Eugenio Iriondo (ETBren lehen Teknika zuzendaria, ondarrutarra), Herbie Eisner (Studio Hamburg-en ekoizpen eta teknika aholkularia, austriarra) eta Andoni Areizaga (EITBren zuzendari nagusia, donostiarra). Hanburgo, 1982

Komedia latza, zahartzaroa bera bezain jostirudi lakarra,  adinduen nahiek eta gurariek nabarmen gehiago baitute iharretik eta idorretik, ahaletik baino.  Edozein modutan, zer gerta ere, sekula ez omen da berandu adiskidetasuna, maitasuna, amodioa edo geroko gerotan utzitakoak behingoz egin nahi eta egin ahal izateko.

Goi-goi mailako aktore-aktoresa (Tom Wilkinson, Judi Dench, Maggie Smith, Ronald Pickup, Penelope Wilton, Celia Imrie eta Bill Nighy) simurtuak, elkarrizketa biziak, hausnar xume bezain mamitsuak, ironia anglosaxoia, britainiar burgesiaren gainbehera eta eurozentrismoaren patetismoa.

“El exótico Hotel de Marigold” ez da inondik ere zazpigarren artearen altxorra errotik aberastuko duen filma baina bai, ostera, ordu t´erdiz imintzio alaitsuetan irribarrez pasatzeko abagunea. Azpimarragarri, haatik, denetariko zirikadak eta eztenkadak etengabe biltzen dituen filmak zein serio eta normaltasun handiz azaltzen duen homosexualitatea.

Ni urlia naiz, eta bakarrik nago. Ni sandia naiz, eta bakarrik nago.

Maggie Smith, Ronald Pickup, Bill Nighy, Penelope Wilton, Celia Imrie, Judi Dench eta Tom Wilkinson

Aurreko astean ekin zitzaion Ingurumen Kazetaritzaren gaineko laugarren on line ikastaroari. Kutxa Ekoguneak zein Cristina Fundazioak antolatua eta Asmoz Fundazioak kudeatua, sarrera-hitzaldia Clemente Alvarez kazetariak eskaini zuen, aurrez aurre, Donostian, El futuro del periodismo ambiental delako gaiaz.

Hainbat zertzelada laburtu eta azpimarratu beharraren beharrez:

-- Ausardia handia litzateke ingurumen-kazetaritzaren etorkizuna iragarri nahi izatea. Are gehiago, irudi luke iraunkotasuna, mundu-beroketa eta klima-aldaketa bezalako adierek ez dutela gaur egun duela bospasei urte eskas zuten oihartzuna.

-- Zer nahi delarik, ezin gero oraingoz ingurumen-kazetaritza baikortasunez sumatu, belaunaldi berriek euskarri digitaletara jotzen duten artean  kazetari helduak eta adituak egunkarietako lanpostuak galtzen ari direnez gero.

-- Egia da, bai, informazioaren behatokia Interneten kokatu dela baina ez, ordea, negozio-ikuspegia.

-- Ingurumen-kazetariak informazioa du helburu. Ingurumen-kazetaria ez da iritzi-emaile, ideologo, hezitzaile, aldarrikatzaile edo sentsibilizatzaile sutsua, informatzaile eta bitartekari onesta baizik.

-- Ingurumen-kazetaritza ez da segurutik beste edozein motatakoa baino hobea edo txarragoa, baina bai konplexuagoa, edozenbat arlo (zientzia, teknika, industria, energia, nekazaritza, zerbitzuak…) menderatu beharra eskatzen baitu.

-- Ingurumen-kazetaritzak ez du ekonomia- edo politika-kazetaritzak baino “presio” gehiago jasotzen, baina gizarte-eztabaida gehiago eragiten du.

Clemente Alvarez

La supervivencia milenaria del euskera es un misterio más de los muchos que nunca se aclararán. Según algunos autores decimonónicos, la secular dificultad de accesos y la tradicional agresividad de los lugareños posibilitaron su aislamiento al margen de la influencia de las grandes invasiones y migraciones. Pero se trata de una hipótesis desechada,  que no tiene ya quien la defienda. Por un lado, en las estribaciones occidentales de la cordillera pirenaica, el País Vasco es precisamente zona natural de paso entre la península y el resto del continente europeo, Es decir, que aquí ha pasado y sigue pasando todo pitxi. Y, por otro lado, la historia nos demuestra que, entre los pueblos que han perdurado, son más los que han sabido negociar con las grandes potencias que los que se han inmolado en heroicas hazañas contra ellas. Vamos que seguimos aquí más por listos que por duros. Y si no, que se lo pregunten a los cántabros que desaparecieron por pegarse con los romanos hasta la extenuación.

Aunque el euskera lleva por estos lares la friolera de 300 o 400 generaciones, nunca ha sido lengua oficial hasta estas dos últimas. Y si se ha mantenido vivo no ha sido por el impulso y apoyo del poder establecido en cada momento, sino por el empecinamiento de sus hablantes y la constancia de su transmisión familiar, generación tras generación.

Seguro que el mantenimiento de la transición familiar siempre tuvo sus dificultades, pero estas aumentaron sin duda a partir de 1939, por coincidir al mismo tiempo un gobierno dictatorial decididamente contrario, una inmigración en cifras y ritmos que imposibilitaron su integración pausada  y la incidencia cada vez mayor en la comunidad vasca de una administración pública, enseñanza y medios de comunicación exclusivamente en castellano.

Con la restauración de la democracia, el euskera es cuando menos co-oficial en el ámbito de la Comunidad Autónoma Vasca, y asistimos, por primera vez en la historia, a la irrupción en la sociedad de una generación cuyos propios padres se criaron en democracia con lehendakari y todo, se escolarizaron o pudieron escolarizarse en euskera, y contaron con una administración y medios de comunicación más o menos bilingües. Y, llegados a este punto, la pregunta es obligada: ¿cómo afecta todo esto a la tradicional transmisión familiar? ¿Es ya innecesaria? ¿Ofrece algún valor añadido?

Las preguntas resultarían inauditas, insólitas, en una sociedad normalizada. Sería del género tonto preguntarse si la transmisión familiar es necesaria en castellano. ¡Cómo no lo va a ser! ¿Se imagina alguien un desarrollo normal del castellano o del francés sin trasmisión familiar? Pero por lo que observo a mi alrededor, no todo el mundo lo tiene tan claro en euskera. Sin embargo, contra lo que algunos padres (incluso los que en su momento fueron a la ikastola) pueden pensar, su compromiso no termina con escolarizar a sus hijos en euskera sino que, además, como responsables de su educación, están llamados a ser coherentes.

La coherencia no estriba en grandes discursos y planteamientos retóricos, sino en las pequeñas cosas del día a día. Desde procurar hacer la lista de la compra en euskera, hasta programar el orden de los canales de televisión. Desde posibilitar con alguna frecuencia cuentos, publicaciones y libros en euskera, hasta optar por la aplicación correspondiente en el teléfono móvil, el navegador de Internet o el ton-ton del coche. Y, desde luego, yo me hago cruces cuando advierto que una pareja escolarizada en la ikastola habla únicamente en euskera para dirigirse a sus hijos, pero no entre ellos.

El euskera lleva entre nosotros miles de años, y el mérito no es del modelo escolar ni de los dibujos animados de ETB, sino de la constante transmisión familiar de padres a hijos. La administración pública, la escuela y los medios de comunicación están para ayudar, no para suplantar la función de los padres. Y, al final de los siglos, se mantendrán las lenguas que se utilicen en el entorno familiar, para pedir el pan, servir el agua y hacer el amor.

EIBAR aldizkaria. 2012ko maiatzaren 1ean. Núm. 107

Batetik, hogeita hamar urte luzetan portuko (Marseilla) beharginen eskubideen, aldarrien eta interesen onetan aritu izan den sindikatu-buruzagi adoretsu eta emankorra. Bestetik, lanari ekin zionetik, eta bestelako ahalegin berezirik gabe, langile-eskubideak betidanik “lortuak” ezagutu izan dituen belaunaldi gaztea.

Baina eskubideok, teoriaz behintzat, irabaziak omen dituen belaunaldi gazteak jasan ere jasan beharko ditu prekarietatea, EREa, lanik eza, zorrak ordaindu ezina eta senitarteko egoera latza. Baita, bidenabar, bizitza guztian zehar lan egin ondoren etxebizitza xumea, barbakoa ziztrina eta kreditu-txartel urria baino ez dituen sindikalista porrokatua burgestzat eta iruzurgiletzat jo ere. Belaunaldien arteko iritzi kontrajarriak, ikuspegi berdinezen kontraesanak.

Aukeran gero, ezin egokiago, Jean-Pierre Darroussin (Michel sindikalista) eta Ariane Ascaride (Mari-Claire emaztea), zein baino zein apalagoak eta eskuzabalagoak. Maitakorrak, bihozberak  eta sinesgarriak oso.

Victor Hugoren “Les pauvres gens” poemaren gomutaz, sindikalismoa ez ezik, turismoa, kolonialismoa, elkartasuna, justizia, zigorra, morala, laguntasuna, zoriontasuna… denetarik da abagune mingotsetan oinarritutako film eztitsu honetan. Eztitsuegia,  agian?

  Las nieves del Kilimanjaro. Jean-Pierre Darroussin eta Ariane Ascaride.