Arazorik larriena indarkeria dela esan arren Erregek, lanik eza, ongizatea eta etxebizitza indarkeria baino kezkagarriagoak omen dira euskal hiritarren artean, Euskobarometroaren arabera behintzat. Hala ere, gogoan izan inkesta honen datuak azarokoak direla, Lazkao (Azkar), Irura (Aginaga) eta Doneztebeko (Bordatxo) erasoak gertatu aurrekoak.

Zalantzarik ez gero euskal gizarteak gurari bikoitza bizi duela uneotan. Batetik, nolabaiteko itxaropena, bi urte tŽerdiko hilketarik eza eta alderdien arteko konponbide-durundia tarteko. Bestetik, abenduko lehergailuek berriro eragin duten mesfidantza, are gehiago kontuan izanik jartzen ari diren lehergailuak gero eta handiagoak direna. Prentsari jaramonik egingo badiogu, azarorarte jarritako lehergailuak kilo erdikoak ziren, eta abendukoko azken hirurak, aldiz, 2, 10 eta 50 kilokoak.

Auskalo zer gertatzen ari den, baina ez dakigula behintzat berriro igelarena gertatu, orain hurrengo Lizarraren inguruan gertatu zen moduan: Borondaterik onenaz hasi eta sekulako etsipenaz amaitu.

Igelak badaki ur hotza eta beroa bereizten, hozbero-aldaketa nabarmen gertatzen baldin bada behintzat. Ez omen da, ostera, aldaketaz konturatzeko gauza, tenperatura apurka aldatuz gero. Hau da, sartu bai igela ur berotan eta, gehiegizko berotasun punttua sumatu bezain laster, igelak jauzi eta alde egingo du, sortze bereko defentsek adierazten baitiote bertan geratzen bada kiskali egingo dela.

Hala ere, jarri igela ur frexkutan, astiro ura berotu eta, nahiz-eta luzera urak irakiten amaitu, igela ez da ordea sekula mugituko. Bertan egosiko da, giroa emeki goritzen ari denik konturatu barik eta hil ala biziko arrisku galantaz sekula jabetzeke.

Irrika gaude bakea noiz etorriko, inork ez baitu merezi dugun eta zor zaigun amets hori ukatzeko eskubiderik. Baina, aldi berean, denok behar dugu ernai eta adi egon. Ur epelaren gozamenaz ez dezagun lo hartu eta, gutxien uste dugunean, geure burua irakitan aurkitu.

Sarri aipatu ohi da politikak badituela merkatuak onartzen ez dituen arrazoiak. Kontrakoa entzutea ez da horren normala, hau da, merkatuak ere badituela politikak ulertu nahi ez dituen arrazoiak. Kontraesan honen eredurik onena Iparraldea da: Frantziak Euskal Herririk denik ere ez onartu arren, Frantziako merkatuak gero eta hobeto baloratzen ditu “made in Pays Basque” produktuak.

Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorrak eta Udalbidek estreinako elkarrekin eskainitako laguntzaz, “Hemen” Euskal Herriko ekonomia indartzeko elkarteak kaleratu du “Economie locale et identité culturelle” txostena, non euskal produktuek Frantziako merkatuan duten harrera ona aztertzen den.

Oinarrizko tesia ezaguna da azken 20 urteotan mundu anglosaxoian, Espainia zein Frantzian nahiago izan arren ezikusi egitea: globalizazioak aurrera egin ahala munduan lehiatzeko abantailetako bat tokian tokiko herri-nortasuna da. Jatorri ezaguna, berezitasuna eta segurtasuna dira kontsumatzaileek produktuak aukeratzekoan gogoan dituzten baloreak.

Turismoa, jakiak, edariak, artisautza, oihalgintza, etxe-hornikuntza, herri-musika, folk-souvenirrak etab. dira merkatuan gero eta arrakasta gehiago duten euskal ekoizpenak. Pays Basque izenak ez du ofizialtasunik, baina Pays Basque markak gero eta gehiago saltzen du, eragozpenik falta ez den arren.

Zenbaitek zalantzan jartzen du zilegi ote den herri-nortasunaz baliatzea merkatuan negozioak egiteko. Beste muturrean, ordea, bada Ipar Euskal Herriko produktuak Beran, Nizan edo Txinan egiten dituenik. Txarrenean ere, Bera Euskal Herria omen eta Niza, Frantzia. Baina Txina?

Eragozpenak eragozpen, euskal ekoizpenen arrakastak merkatu-estrategia eskatzen du, Hegoaldeko zein Iparraldeko Eusko Label bateratua tarteko. Zerbait beharko, euskal produktuen jatorria defenditzeko. Bretoiek 1995an sortu zuten “Produit en Bretagne” elkartea eta honez gero 2.000 artikulu dituzte, 170 enpresa eta 85.000 lanpostu. Eta 85.000 lanpostu ez dira gero artalak...

Es evidente que la idea de nación se nos presenta actualmente en claves políticas muy enconadas y basta leer el periódico para advertir que existe un sobredimensionamiento político en torno al debate de las identidades nacionales. La reciente proclamación de Cataluña como nación, que recoge el nuevo Estatuto aprobado por el Parlamento catalán, ha aumentado la polémica. La cuestión de si existe o no la nación catalana (o vasca), o si, por el contrario, la nación española es la única posible, despierta los ánimos de unos y otros.

Sin embargo, contra lo que probablemente piensa la mayoría de la ciudadanía, el debate es relativamente reciente. El Documento Nacional de Identidad que estamos todos obligados a llevar lo introdujo el dictador Franco el 2 de marzo de 1944. Es decir, mis abuelos apenas lo conocieron y mis propios padres estaban ya casados cuando tuvieron que rellenar los correspondientes impresos por primera vez. Recuerdo que allá por 1963, los profesores anglosajones que impartían clases de inglés en la academia de Berlitz School (en la antigua calle del Generalísimo) se hacían cruces al ver que todos los alumnos estábamos policialmente controlados por el Gobierno mediante un DNI personal e intransferible, y les parecía inadmisible que, además, tuviéramos que estampar el dedo pulgar entintado, como si fuéramos vulgares criminales fichados por la Justicia. Sin embargo, a nosotros nos parecía la cosa más normal. Creíamos que aquello era lo habitual en todo el mundo y que “siempre había sido así”.

Luego, a medida que se fue disipando la dictadura militar de Franco y comenzaron a correr vientos de libertad, llegamos a creer que la reivindicación de la nación vasca era un invento moderno de Sabino Arana. Y así se nos planteó la duda de si, sintiendo la identidad nacional vasca como propia, podíamos seguir siendo o no españoles, en la medida que la propia España nos negaba cualquier otra nacionalidad que no fuera la exclusivamente española.

Con el tiempo y una caña supimos que ya hace trescientos años eruditos como Larramendi --nada sospechoso de antiespañol--, hablaban con entera normalidad de la “nación bascongada” y la “nación del bascuence”, y así aprendimos que fue la instrucción pública introducida por los gobiernos de los distintos Estados europeos los que, a partir del siglo XIX, implantaron planes de enseñanza preconcebidos para promover entre los escolares una imagen de identidad nacional unitaria.

Al margen del ruido político

Viene todo esto a cuento con motivo de la publicación del ensayo Hablando con Xabier Zubiri. Sobre la identidad nacional, obra del filósofo eibarrés José Antonio Artamendi que, al margen del “contexto de agitación y ruido políticos que acompañan al debate sobre la identidad, propone el camino de la paz y serenidad filosóficas para descubrir lo propio de la realidad humana concreta, profundizando en lo que es su ‘de suyo’ (berezkoa), e identificarla en la autenticidad de sus varias dimensiones, inclusive la nacional, por encima de homogeneizaciones y diferenciaciones forzadas”.

Artamendi huye de la distancia corta, no se refiere para nada a debate político concreto alguno, supera los límites de cualquier geografía identificable, y por la senda de la filosofía y con las herramientas del maestro Zubiri trata de buscar nuevas luces que iluminen la cuestión de la identidad nacional en toda su globalidad.

Para Artamendi, la identidad nacional no es una invención académica, tampoco es un tema trasnochado, y sale al paso de la “falacia del universalismo” de determinados intelectuales liberales que “alardean de no ocupar ningún lugar por ser universales, cuando en realidad están defendiendo un modo concreto de ser universal” desde una posición definida y acomodada.

Según el filósofo eibarrés “el planeta tierra está convirtiéndose en una aldea cada vez más comunicada y compartida (...). El estado es demasiado grande para un mundo en cambio; y es demasiado pequeño para un mundo global (...). Es preciso arbitrar medios que a cada pueblo le permitan simbolizar su país como paisaje cultural en clave propia. Y, con la misma urgencia, es necesario establecer fórmulas de convivencia totalmente nuevas para compartir las diversas formas de ser y hacer país.”

Artamendi termina con una apelación a la imaginación y a la innovación: “En la aldea global que hoy es la tierra se realizarán más auténticamente quienes sean más capaces de ofrecer al resto de sus congéneres algo propio que humanamente merezca la pena compartir.”

Breve currículo

José Antonio Artamendi (Eibar, 1933) estudió Filosofía y Teología y se ordenó sacerdote en 1958. Continuó su formación en la Universidad Pontificia Angelicum, donde profundizó en Aristóteles y en la filosofía alemana de los siglos XVIII y XIX. Discípulo de Maurice Merleau-Ponty en París, alcanzó el grado de Doctor en Filosofía. Colaboró con Xavier Zubiri en su Seminario de Madrid, donde terminó su libro “Técnica y civilización” y obtuvo el reconocimiento de Doctor en la Universidad Complutense.

Ha sido profesor de Antropología Filosófica, Historia de la Filosofía, Filosofía del lenguaje y Antropología Social y Cultural en el Seminario de San Sebastián y en la Universidad de Deusto, siendo catedrático de su Facultad de Filosofía y Letras, de la que fue Decano en el Campus de San Sebastián.

Munduan zehar sakabanaturik bizi direnez aparte, euskaldunik gehienok Auñamendiren bi magaletan bizi gara. Zenbait Espainiako Erresumaren hiritarrak gara eta beste hainbat Frantziako Errepublikarenak. Egia da inork ez digula, ez batzuoi eta ez besteoi, hautatzeko aukera handirik eman baina egia ere bada horrela dela.

Euskaldun askok garbi omen dugu beti ere hobe litzatekeela euskal hiritar hutsak izatea, espainiarrak edo frantziarrak baino, baina ez genuke ordea erantzun errazik izango frantziarrak ala espainiarrak, bietarik zer nahiago ote dugun izan inork galdetuko baligu. Izan ere, ez dakit zergatik ez diogun galdera hau geure buruari egiten, gaur gaurkoz errazago eta egiazkoagoa baita Frantzia eta Espainiaren artean erabaki ahal izatea, Frantziarik eta Espainiarik gabeko Euskal Herririk osatzea baino.

Esan bezala, ez dut uste inoiz entzun dudanik, aukeran, hobea ote den frantziarra ala espainiarra izatea, baina sarri entzun izan dut, ordea, hobe dela errepublika monarkia baino. Dirudienez, euskaldunik gehienontzat askoz ere aurrerakoiagoa da errepublika monarkia baino, monarkiak gure zenbait nortasun eta eskubide historiko onartu arren eta zorioneko errepublikak, ostera, Euskal Herririk denik ere ez onartu.

Hastapenei bagagozkie, badakit errepublika monarkiarik liberalena baino demokratikoagoa dela baina, euskal praktikari atxikiz behintzat, ez dut ulertzen zertan den Jacques Chirac politikaria presidente hautatu ahal izanaren abantaila eta zertan, berriz, Felipe printzea errege hautatu ezinaren abantailarik eza.

Euskaldunok kartesiano samarrak gara lanorduetan, iraultzaile sutsuak baxoerditan eta guztiz homologagarriak, berriz, telebistaurreko bakar-orduetan. Baina, gurea argitzen den bitartean, nik nahiago Borboiren bat errege, Aznarren sokakoren bat espainiar errepublikaren presidente baino.

Ez, ez naiz teoriaz hitzegiten ari. Biekin izan dut aurrez aurre Euskal Herriko arazoez hitzegiteko beta eta, aukeran, ezta hurrik eman ere gero.

Gogoangarria da Marixabel Lasa Biktimen Laguntzarako Zuzendariak aurreko ostiralean Legebiltzarrean azaldutako txostena. Biktimei diegun zor historikoa gogorarazi zigun eta urte luzetan zein jaramon gutxi egin diegun salatu.

Zail da gero 20 orrialdeko ideien artean aukerarik egitea baina, bat aukeratzekotan, honako honek txunditu nau, nere burua hurbil sumatu dudalako segurutik: “La teoría del conflicto como coartada para el crimen y el pretendido sentido épico y heroico del compromiso del terrorista han actuado como somnífero”. Salaketa honen aurrean hiru hausnarketa llabur:

Lehenik, inor ez dela bekatu horretatik libratzen. Egia da Miguel Angel Blancoren erailketaren (1997-07-12) ondotik euskal gizarteak erreakzionatu egin zuela, baina egia ere bada ordurako 900 inguru hildako zeramatzala ETAk. Era berean egia da alderdiak Gregorio Ordóñez zinegotziaren erailketarekin (1995-01-23) batera jabetu zirela zetozkien arriskuaz, baina egia ere bada ordurako 11 zirela Franco hil ostean ETAk eraildako politikoak, sei alkate eta bi Diputatu Nagusi tarteko. Egia da, bai, Jaurlaritzaren zirrara suspertu zela Fernando Buesa lehendakari-orde ohia erail zutenean (2000-02-22), baina egia ere bada sozialistak Jaurlaritzan egon ziren hamarkadan (1987-1998) 240 erailketa izan zirela.

Bigarren hausnarketa komunikabideei dagokie. Egia da, komunikabideek orain arrazoiz salatzen dutenez, alderdiak, erakundeak eta gizarte osoa luzaro lozorroan egon direla. Baina egia ere bada komunikabideak ere lozorro berberean egon izan direla. Komunikabideek iritzi politikoa dute eta, nahi izan dutenean, gizartean zein erakundeetan nagusitutako irizpide politikoen aurka jokatzen jakin izan dute. Gai honetaz, ordea, komunikabideak ez dira sekula alderdi politikoen aurretik ibili.

Eta, hirugarren hausnarketa: Oraindik ere badira gure artean terroristeei zentzu epikoa eta konpromisoa aitortzen dietenak edota, aitortu ez arren, kontrakorik esaten ausartzen ez direnak.

Hamar dira, hamar, honez gero ETAk aurten zabaldu dituen agiriak eta, aurreko ostegunean bota zuen atzenaren arabera behintzat, ezin esan gero guztiok itxaro dugun bake-bidea errazteari ekin dionik. Ez horixe. Esanak esan, ETAk euskal politikaren Trueno Kapitaina izaten jarraitu nahi du, antza, eta “Maité” filmean Obdulio kubatarrak euskaldunei gogoratu bezala: “Eso ya no se lleva”. ETA modaz kanpo dago eta ez da konturatzen edo... ez du konturatu nahi.

ETA zeharo errealitatez kanpo dago, bai, baina ez soilik armen erabilpenak ezelango onarpenik ez duelako berak defenditu nahi omen dituen euskal herritarren artean, baita ere honez gero ezein alderdik –ezta Batasunak ere— ez diolako ETAri berari onesten batere erabaki-ahalmenik euskal politikagintzan.

Urtebete joan da Batasunak Anoetan proposatu zuenetik gatazka kaleetatik ateratzea, bitarteko politikoez baino ez baliatzea eta negoziazioa bi mahaitan egitea (Estatua-ETA, bata; alderdi politikoen artekoa, bestea) baina, hala ere, ETAk jarraitzen du oraindik ere amore eman ezinik, bere eskizofrenia horri buelta eman ezinik, eta alderdiei esaten bere ustez zer egin beharko luketen eta zer ez.

Berrogeita bost urte askotxo dira segurutik eta, sasiabangoardiaren nostalgia gainditu ezinaren ezinez, ETAk bere burua erretiratu nahi ez duen agure egoskor, setati eta tematsuak bezala amore eman ezinik jarraitzen du, herriaren salbatzailearenak egin gurarik, alderdien doitasunaren galbahearenak egin nahirik, euskal esentzia politikoen gordailu bera balitz bezala.

ETA ez da inoiz, sekula gero, demokrata izan baina denbora aski izan du ikasteko, erabaki eta proposamenetan asmatu edo ez, alderdiak euren buruaren jabe direla. Errealitatearen mugaz handik ez balego, dagoeneko ETAk ulertu beharko luke alderdiek ez dutela euren erabaki-ahalmena Dick Turpinen eskutan utziko eta, gainera, txarrenean ere, alderdiek gutxienik lau urtetik behin herri-azterketa pasatzen dutela... ETAk sekulan egin ez duena, hain zuzen ere.

I

Lau bat bertso nahi dittut, gaur hamen moldatu,

nere alaba Anari poz-pozik kantatu.

Ta Mikel lagunari Arraten eskatu,

gura daixala beti bihotzez maittatu,

alkarri agindua betetzen saiatu.

II

Aurrian dakazue postura luzia,

batak kazetarixan kontu asmatzia,

bestiak teknikuan datua jartzia.

Bizitza ez da iñoiz bardin pentsatzia,

baiña bai alkarreaz ondo konpontzia.

III

Zuen maittetasuna da zoragarrixa,

ez gero iñoiz pentsau danik huskerixa.

Horretarako bihar da gurari ta nahixa,

benetako lagunen kuttun-egarrixa,

hainbat ahalegiñ eta bixon etorrixa

IV

Ez jatzue faltako kargarik lepuan,

ezta une ederrik amodio goxuan.

Izan zaittie beti alkarren albuan,

iraun daizuen luze denpora morduan,

hamengo Arrateko Amatxon altzuan.

Franco hil zenetik 30 urte direla eta, komunikabideek gogorazio-bilketa egin dute orduko oroitzapenak jasoteko. Garbi dago gehienek nahiago izan dutela orduko emozio pertsonalak bildu, egoera hartako jarrera politikoen berri eman baino. Egia da demokraziarik gabeko giro hartan joko politikoa mugatua zela, eta garai hartako alderdi eta sindikatuen egoera klandestinoak ez duela batere laguntzen jendeak orduko zentzu politikoan bere burua gaur egun kokatu dezan. Baina horrek ez du esangura orain 30 urte denak Francoren kontra zeudenik edota haren heriotza ostean jarrera politiko kontrajarririk ez zegoenik.

Gogoratu nahi ez arren, hiru ziren 1975an Estatuan nagusi ziren jarrerak: 40 urteko diktadurarekin jarraitu nahi zutenak; diktadurarik nahi ez arren, demokraziarako zubi luzeagoa eskatzen zutenak; eta presoen amnistia, alderdien eta sindikatuen legeztatzea, hauteskunde askeak, herri-erakundetzea eta giza-eskubideak berehala aldarrikatzen zituztenak. Hirugarren hau zen Euskadin nagusi zen jarrera.

Egia, bai, egun hartan asko izan ginela pozaren pozez zigarro purua erre eta xanpaina edan genuenok baina, nahiz eta inor gutxik jakin, egia ere bada jai-giro hartan isilpeko lanik egin zuenik ere izan zela eta, egunkariek ezkutatu arren, belaunaldi oso baterako programa finkatu.

Izan ere, 1975ko azaroaren 20an bertan, klandestinatean zegoen EAJren Euzkadi Buru Batzarrak bost puntuko aldarria egin zuen: euskal herriak behar zituela bere ordezkari politiko eta sindikalak izan; baita bere legebiltzarra hautatu ere; aurrera egiteko, sistema giza-ekonomikoa indarrean jarri; euskararen ofizialtasuna, kulturgintzan, komunikabideetan eta administrazio publikoan garatzeko; eta, kanpora begira, Herrien Europaren aldeko apostua. Amaitzeko, ezkutuko EBB harek dei egin zien Euskal Herrian bertan zein kanpoan jaiotako guztiei egitasmo hartan parte hartu zezaten.

Esanak esan, oraindik ere bada gure artean EBBk orain 30 urte esan zuena lartzat joten duenik.

Auskalo gero azkenean bakeak egiteko gauza izango ote garen, baina begien bistakoa da behintzat biderik egin egiten ari garena. Bide erdiak bederen.

Urteak daramatzagu nork bere larraina markatzen zein inorena uxatzen eta hona non, azken astebeteotan, inoren bideak norberarenak baino ez diren. Aralarrek dio Batasunak haren bideari ekin diola azkenik. Batasunak dio azkenean Euzko Alderdi Jeltzalea kopiatzen hasi zaiola. Jeltzaleok, berriz, seguru omen daude behingoz Batasuna bideratzen hasia dela eta, Alderdi Sozialistari jaramonik egingo badiogu, alderdi orok dihardu beraien bide beretik aritzen. Bapo, martxa honetan gehienek ildo berean aurkitu ahal izango dute elkar. Ba... oso ondo.

Noizbait bakeak egingo ditugu, bai, eta bake-helmuga horretan Aralarrek esango du berari esker Batasunak mugitu behar izan duela. Batasunak esango du berari esker Euzko Alderdi Jeltzaleak berreskuratu behar izan duela orain 30 urte galdutako bidea. Zapaterok salduko du Espainian berari esker lortu dela bakea eta EAJk esango du horretarako ez zela horren txango luzerik behar.

Eta denok arrazoi, denok irabazle eta denok gustura. Ba... oso ondo.

Charles de Gaulle Frantziako V. Errepublikaren presidentea Montréala heldu 1967an eta “Vive le Québec libre” oihukatu zuenean garbi azaldu zuen frantsesek mundua baloratzeko bi neurri dituztela. Bata Frantzia neurtzekoa eta bestea gainerako mundu guztia neurtzekoa. Frantziak Kanadako Québec-entzat aldarrikatzen du frantziar Estatu barrurako aldarrikatzen ez duena.

Frantsesek harro daude Frantziako Iraultzaz baina ez dute, ostera, inoiz aipatu izaten Iraultzaren aitzakiaz Alsazian, Saboian, Bretainian, Okzitanian edo Euskal Herrian egindako etnozidioa. Frantzia ez da Alemania, Austria edo Italia baino europarragoa baina bai, aldiz, jakobinismoaren eragilerik handiena.

Bi mende geroago, ez dirudi Iraultzaren hiru lelo nagusiek –liberté, egalité, fraternité-- indarrean jarraitzen dutenik. Ez behintzat frantses guztientzat eta are gutxiago eskolara buruzapiz joan nahi luketen frantsesentzat. Frantziar nortasunak krisialdi latza bizi du eta Alain Tourain filosofoak salatu duenez, Estatu frantsesak nahiago izan du segurtasunaren leloa azpimarratu, aniztasunarena baino. Frantsesek harri eta zur dakusate euren sistemaren porrota.

Frantziar nortasunaren ahuleria hau ez da berria. Ezin ahaztu Frantzia izan zela zine europarra defenditzeko “kultura-salbuespena” asmatu zuena, bere ekoizpenek amerikarrekin lehiatu beharrik izan ez zezaten. Ezin ere alboratu, europar konstituzio erreferendumean Frantziak ezezkoa eman zuenean, berezko nortasunaren jabe diren zenbait errejiotan –Euskal Herrian, Alsazian, Saboian edo Bretainian--, ostera, baiezkoak irabazi zuena.

Frantzia hain handia ote? Joseba Leizaola euskolegebiltzarburu ohiak esana da Frantzia dela Europako Estaturik makalenetakoa. Izan ere, galaxiaren batetik etsairik baletor eta Berlinez, Erromaz edo Madrilez jabetu, ez litzateke Alemaniaz, Italiaz edo Espainiaz jabetuko. Baina, alderantziz, Parisez jabetuz gero, Frantzia guztia mendean hartuko luke aldi berean.

Frantzia... zer da, non da, nora doa Frantzia?