Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Amatiño

“Tanttaka”, tantaka-tantaka

Amatiño 2024/02/25 11:30
Tanttaka taldea euskal antzerkiaren sare, ildo, jarraipen, maila, sorkuntza, errutina, lanbide, seinale, ispilu, erreferentzia eta berme da, gaur egun. Hau guzti hau, unean uneko antzezlan eta jendaurreko saio bakoitzaren gainetik balioetsi, zoriondu eta mimatu beharrekoa.

Tanttakak Bilboko Arriaga Antzokian aurkeztu zuenetik abenduaren 3an (aurrestrainaldia Urnietan izan zen azaroaren 17an.), “Esnearen kolorekoa” (Nell Leyshon, 2012) antzerkiak ez du ia etenik izan.

Besteak beste, Andoain, Gasteiz, Arrasate, Getxo, Bergara eta Donostian izan da dagoeneko, eta ondoren izango, barrena, Eibar (etzi), Oñati, Iruñea, Santurtzi, Beasain, Azkoitia, Hernani, Tolosa eta Zumaian. Gero gerokoak, ajenda jakineko arrakastaren egutegia besterik ez.

Segurutik, “Esnearen kolorekoa” antzezlanaren eraginaren atzetik ezpal oneko arrazoi asko dago: oinarrizko kontakizun esanguratsua, Aizpea Goenagaren itzulpen ona (ezohiko noka eta guzti), Fernando Bernuésen zuzendaritza eta Mireia Gabilondo, Jose Ramon Soroiz, Joseba Apaolaza, Aitziber Garmendia, Miren Arrieta zein Jon Olivares seikoteak ordezkatzen duen bi belaunaldien ofizioa,  Funtsean, Tanttaka taldearen etengabeko lanaren fruitua.

Tantaka-tantaka, Tanttaka Teatro taldeak bidea urratzen asmatu du 1983an sortu zenetik hona, eta azken hiru hamarkadotan berrogeita hamarren bat antzezlan taularatu ahal izan du, euskaraz zein gaztelaniaz. Konpainia eklektikoa, aldi bereko hitzordu anitzetan, antzezpen zeharo berdinezak elkarlanean gurutzatzeko gai izan da eta da.

Gaur egun, Tanttaka euskal antzerkiaren sare, ildo, jarraipen, maila, sorkuntza, errutina, lanbide, seinale, erreferentzia eta berme da. Hau guzti hau, unean uneko antzezlan eta jendaurreko saioaren gainetik, balioetsi, zoriondu eta mimatu beharrekoa da.

Eta egin beharreko hiruak egiteko, modu bat besterik ez dago: antzerkira joaten. Gainerako guztiak esne-berbak dira.

.

Tanttaka Esnearen kolorekoa
Jon Olivares, Joseba Apaolaza, Aitziber Garmendia, Jose Ramon Soroiz, Mireia Gabilondo eta Miren Arrieta.

Juan Mari Uriarte, ardi-usaineko artzain Athleticzalea

Amatiño 2024/02/21 15:05
Juan Marik ez zuen sekula uste izan Athleticen ereserkiaren akordeak entzun ahal izango zituenik bere hiletan, non-eta Donostiako Artzain Onaren katedralean, baina Jose Ignazio Ansorenaren txistuak ez du mugarik. Gizatasuna da txistulari donostiarrak atzo egin zuena eta, fedea, Athleticzale (1) fruiztarrak entzuten ziharduela sinestea. Ez, gero, mugarik jarri.

Juan Mari Uriarte Donostiako gotzain ohiaren hiletak Artzain Onaren katedraleko eserluak betearazi zituen eta 52 apaiz aldare inguruan bildu, ez baitzen alferrik Juan Mari bera “artzain on eta eredugarria” izan, Fernando Prado egungo gotzainak azpimarratu bezala: “ez zitzaizkion falta izan gaitasun intelektualak eta giza-birtuteak, baina benetan artzain ona izan zen, ardi-usaineko artzaina”.

Egungo gotzainak hamabost minutuko agur pausatu eta sentikorrean gogoratu nahi izan zuenez: “recordamos la vida de un testigo, de un hombre cabal y coherente, que asumió en obediencia su vocación de ser pastor de un pueblo en marcha, en medio de circunstancias complicadas y convulsas, siempre desafiantes para la fe”. Baita ezarri ere: “segurutik ez zuen beti asmatu, inork ez du beti asmatzen, baina unibertsitatean ikasi ez eta inon erosten ez den koherentziaz aritu zen”.

Prado gotzainak gogorarazi bezala, “egungo munduak ez omen du maisurik behar, lekukoak baizik, bizitza osoan zehar esaten duten berbera gardentasunez betetzen dutenak, eta Juan Mari lekuko horietakoa izan zen”. Baita mezua bota ere: “Berak egin zuen egin zuena. Gu, behar den guztia ez egin arren, oraindik denboraz gaude. Oraindik ere bada zer egin, zer baketu eta zer elkartarazi”.

Meza bukatu ostean, eta Ansorenak txistuari amain eman aurretik, Unai Manterolak hainbat bertso bota zuen. Hona, azkena: Itzali zaizu bihotz haundia, isilik negu hotzean // erori dira arnas-gogoak, orbel arinen antzean // guk esperantza ez dugu jarri, heriotza laiotzean // berriro topo egingo dugu, pazko goiza berritzean // maite zaitugu zaude betiko, gu guztion bihotzean.

* Orain lau hamarkada elkarrizketatu nuen nik, Euskal Telebistan, Juan Mari Uriarte Bilboko gotzain laguntzailea zena. Zuzenean hasteko, argi gorria noiz isiotuko zain geundela, Juan Marik galdetu zidan: “zenbat lagun egon leikez une honetan hor aurrean?” Erantzun nion: “Ez larregirik… hogeita hamar milaren bat?” Eta Begoñako pulpitoa txiki iritzita-edo, gotzainak ezarri: “Hogeita hamar mila? Ia San Mames guztia beste!”

Chillidak Bach zuen maite

Amatiño 2024/02/18 12:22
Inguruan eseria zegoen emakumeak abisatu zuen, ozen samar, aldamenekoek entzuteko lain: “estreinu mundiala Donostian izango dela adierazten diguten bakoitzean, ni dardarka jartzen naiz”. Eta denok ulertu genion, Chillidaren omenezko gorazarretan Kursaaleko kontzertua hasi aurretik.

Austrian izandako sekulako arrakastaren ondotik, Euskadiko Orkestrak programa “orekatuaz” –adituen esanetan-- berrekin dio kontzertu-denboraldiari: Joseph Haydn (1732-1809) klasikoa, Sergei Rakhmaninov (1873-1943) posterromantikoa eta Antonio Lauzurika (Gasteiz, 1964) musika garaikide maisu eta saritua, “Chillida-Elogios” estreinuaren egilea, eskultore donostiarraren jaiotza-mendeurrenerako propio burutua.

Lauzurikaren maisutasuna ez dago zalantzan, Euskadiko Orkestrak egindako eskariari zentzua dario, eta “Chillida-Elogios” ereslanaren kalitatea kritikak (Maria José Cano) goretsi du. Kontua da, ordea, 1.800 lagunen abonu-kontzertua ote den lekurik aproposena, nekez balioesteaz gainera, gehien-gehienek euren kasa sekula aukeratuko ez luketen konposizioa aurkezteko.

Ondo da berrikuntza, baita aniztasuna ere, denetik entzun beharra dago. Eta, aurrera egingo bada, betiko betikotan geratzea ez da inondik ere bidea. Baina nork daki ez ote den kaltegarri batere melodiarik gabeko musika horrelakorik ulertu eta maite ez duen jendaurrean azaltzea eta, “hobe beharrez” entzunarazi arren, inoiz gehiago entzungo ez dutena.

Behar bada, ezjakinari xumetasun-puntua eska dakioke ulertzen ez duenaren aurrean apal joka dezan; baina, aldi berean, galdetzekoa ere bada, lekikeenari ez ote litzaiokeen eskatu behar beste apaltasun-mailaren bat, publikoa ez aspertarazteko, axolagabetzeko edo iseka zorian jartzeko.

Denok maite dugu Chillida. Baina, amaieran hainbat lagun kexu zenez, “Chillidak besterik merezi du”. Seguru gero, “hori” ere merezi duela, baina, merezi ere, ez ote luke merezi izango 1.800 ikusentzuleok Chillidarekin berarekin elkartaraziko lituzkeen beste zerbait gogoangarriagorik?

Norbaitek esan lezake, gustuko ala ez, hain zuzen ere garaikidea dela Chillidaren abstrakzioari estuki datxekion musika-mota. Ez dakit ba… Eduardok Bach zuen maiteen. 

Langabezia-tasa sekula baino baxuago Ipar Euskal Herrian

Amatiño 2024/02/16 09:53
Arestiko 2023 urtea dezente datu onekin amaitu zen, langabeziaren aldetik. Izan ere, oro har, 2008ko krisialdi latzaren ondoko argibiderik onenetakoak dira Europar Batasun (1) guztian zehar nagusitu diren datu onak. Ipar Euskal Herrian bereziki, inoiz izan diren onenak lortu baitira.

Langabezia 2023La taux de chômage n´jamais été aussi bas au Pays basque” adierazi du David Vialat Pirinio Atlantikoetako Enplegu Arloko lurralde zuzendariak.Eta unean uneko datu on horiek aipatu ez ezik, baita giro baliagarria azpimarratu ere; “la vivacité démographique d’un Pays basque où le solde migratoire reste positif, malgré les difficultés à se loger". Eta “l’activité saisonnière, liée à un secteur touristique fort, n’explique pas tout”. Izan ere, "on note une forte évolution de la structure de l’activité vers de l’emploi durable”.

Adierazpenok azaroaren amaierakoak dira, baina maila bereko datu onek indarrean jarraitu zuten indarrean abenduarern 31 arte ere (2).

Nafarroaren datuak (%9,32), ordea, ez dira oraingoan nabarmen onak izan, baina bai, horratik, Euskal Autonomia Erkidegoarenak (%6,33). Zer esanik ez Arabako emaitzak (%5,03), Gipuzkoakoak (%6,35) eta Bizkaikoak (%6,69) baino hobeak suertatu dira-eta.

 

1) Ez da beti erraza Europar Batasunaren eta Euro-eremuaren datuak bereiztea, Badira Europako Batasunean eurorik erabiltzen ez duten estatuak (Bulgaria, Danimarka, Errumania, Hungaria, Polonia, Suedia eta Txekia) eta, Europar Batasunaren partaide ez izan arren, euroa baliatzen dutenak (Andorra, Kosovo, Monako, Montenegro, San Marino eta Vatikano Hiria).

2) Espainiako Gobernuak urtarrrilaren 28an agertarazi zituen abenduaren 31ko emaitza ofizialak, eta Frantziakoak, aldiz, otsailaren 11an. Frantziak, beti, bere Administrazioari ezarria dion lan-erritmoaz, Espainiak baino bi astebete geroago jakinerazi ohi ditu datuok.

Emakume eredugarri bezain ezezagun edo ikusezinak

Amatiño 2024/02/12 16:20
"24 Emakume zientzian, artean eta letretan" programarekin bat eginez, hiru solasaldi (1) antolatu ditu Jakiundek San Telmo Museoarekin elkarlanean. Baita Museo atarian jarri ere zutikako zortzi zutabe triangeluar, non 24 emakumeon izenak, argazkiak eta azalpen laburrak jendaurrean agertarazten diren.

Erakundeak berak aitortzen duenez, “Jakiunde jakintzaren eta esperientziaren topaleku da, eta arlo ezberdinetako aditu diren kideen talentua eta hausnarketarako ahalmena gizartearen eskura jartzea du helburu (...) Jakintza eta zorroztasun zientifikoa gizartearen esku jarriz, haren eragile aktibo izan nahi du, egungo arazoei eta erronkei irtenbideak bilatzen lagunduz.”

Egungo erronka horietako bat da “emakumeek jakintzaren arloetan egiten duten lana ikusezin bihurtzen duten gizarte-ohiturak gainditzea”. Alegia, “neska-mutilek edozein diziplinatan aukeraberdintasunean ikasi eta lan egin dezaten, gure gizarteak emakumeek bizitzako arlo guztietan duten presentzia ezagutu eta ikusarazi behar du”. 

Hain zuzen, “24 Emakume zientzian, artean eta letretan ekimenaren helburua da gizarteari errealitate hori erakustea eta etorkizuneko belaunaldiak inspiratzea” eta, hartara,  24 emakumezko jakitunen izen-abizenak, argazkiak eta azalpen laburrak bildu dira propio argitara emandako "koadernoan".  

Horrako koaderno horretan ikusi ahal izateaz gainera, Donostiako Zuloaga plazako zortzi zutabe triangeluarretan behatu daitezkeen 24 emakumeak (hiru, zutabe bakoitzeko) honako hauek dira: Itziar Alkorta, Nora Alonso, Alicia Alonso, Maite Apeztegía, Maribel Arriortua, Itziar Astiazaran, Lourdes Basabe-Desmonts, María Bayo, Teresa Catalán, Conchi de la Rua, María Jesús Esteban, Eva Ferreira, Esther Ferrer, Begoña García-Zapirain, Aran García-Lekue, Sonia Gaztambide, Naroa Ibarretxe, María Iraburu, Mariasun Landa, Helena Matute, Carmen Mijangos, Oihana Otaegui, María Teresa Tellería eta Ana Zubiaga.

Bote lasterrean, zenbaten berri ote nekien nik bertaratu aurretik? Edo, hobeto esan, zenbat nituen nik ezagun? Nik neuk, guztira, sei.

Batek daki proposatutakoen artetik %25 ezagutzea gutxitxo ote den ala ez. Ez dit datuak, besterik gabe, argibide esanguratsurik eskaintzen. Bai, ordea, ezagun ditudan seietarik hiru, idazle, artista edo musikari direnaz jabetzeak eta beste hiruak jarduera publikoa dutela konturatzeak.  Alegia, zientzian, ikerkuntzan, teknologian eta jendaurreko lanposturen baten ari ez direnak zeharo ezezagunak zaizkit, ez dakit "ikusezinak” ote diren, inoiz informatu gabekoak ala inoiz erreparatu gabekoak. Ez da berdin.

Zergatik ote zaizkit ezezagun? Zergatik ez ditut orain arte ikusi? Zergatik ez dut euren berri jaso edo neureganatu? Galdera erraza da. Erantzuna ez horrenbeste.

1) Lehen solasaldia otsailaren 3an izan zen, “Giza-garuna moldatzen haurtzaroan: eragin genetikoak, eta familia- zein gizarte-ingurunearen eraginaz”. Bigarrena, otsailaren 21ean, “Giza-garunaren azterketaz, neurozientziaren eta eboluzioaren ikuspegitik abiatuta”. Eta hirugarrenak, berriz, otsailaren 27an, honako galdera honi erantzun nahi izango dio, “Sesgorik gabe pentsatu al dezakegu?”

STM 24 emakumeak
Zutikako zortzi trianguluak Donostiako Zuloaga plazan.

Hegazkinak pilotuak baino gehiago agindu

Amatiño 2024/02/09 15:00
Yakartan, pilotuek ez zekiten MCAS zer zenik ere, eta ezin izan zuten hegazkina menderatu. Addis Abeban, ordea, pilotuek jakin bazekiten, baina, hala ere, makinak irabazi zuen hil ala biziko norgehiagoka, eta bere iritzia inposatu. Balantza, 401 lagunen heriotza.
Hegazkinak pilotuak baino gehiago agindu

Etiopiako hegazkinak utzitako kraterra

Martxoaren 10ean lau urte beteko dira Ethiopian Airlines konpainiaren Boeing 737 MAX 8 hegazkinak Addis Abebatik atera eta sei minutu eskas geroago basamortu-barrena jo zuela, 800 km/h abiadaz, berrogei metro inguruko misila balitz bezala. 157 lagun hil ziren. Kaxa beltzak frogatu zuen akatsa MCAS oreka-sistemari zegokiola, bost hilabete lehenago (2018.10.29) Yakartan gertatutako istripu berdintsuaren ildo beretik. Orduan 257 lagun hil ziren eta akatsa, MCAS sistemaren berbera: okerreko informazioa.

Istripu pareak erakarri zuen 26 airelineak eta 10 Herrialdek Boeing 737 MAX 8 delakoaren hegaldi guztiak debekatzea eta ehundaka hegazkin nora ezean lurrean geratzea. Ondorioz, Boeing konpainiak 10 milioi dolar inguru xahutu zituen galera eta isunetan, mende erdian irabazitako segurtasun-ospea galdu eta hegazkin komertzialen munduko fabrikatzailerik handiena izateari utzi, Tolosako Airbus europarraren mesedetan.

Geroztik, adituek gainbehera haren denetariko arrazoiak laburbildu dituzte: ezkutuan eta gezurretan aritu, Wall Streeteko presioei amore eman, akziodunen interesak goretsi, kostuak murriztu, langileen konfiantza galdu, segurtasun-mailari muzin egin eta, oro har, kantitatea lehenetsi kalitatearen kaltetan. Eta, hondamendi horren ardatzean, MCAS sistemaren afera. Baina, zer da arestiko MCAS hori?

Maniobren ezaugarriak handitzeko sistema

MCAS (Maneuvering Characteristics Augmentation System) delakoa automatikoki aktibatzen den kontrola da,  hegazkinaren eraso-angelu desegokia dektatzen duenean. Alegia, isatsa jasoarazten du eta sudurra jaitsi hegazkina aukeran nibelatzeko. Gaur badakigu Yakartako (2018.10.29) nahiz Addis Abebako (2019.03.10) hegaldietan, sentsoreek, okerreko datuez baliatuz, orekatu beharra adierazi ziotela hegazkinari, beherantzako ordena aginduz. Baina, nibelatu beharrik ez zuen hegazkina nibelatu beharrak erakarri zuen gainbehera mortala.  

Kasu batean zein bestean, arrazoi batez edo bestez baina ondorio beretsuaz, sentsoreek hegazkinari agindu zioten zeraman posizioa konpentsatu behar zuela, sudurra etenik gabe jaitsiaraziz. Aldi berean, berriz, pilotuek, eskuz, aireontzia automatikoki (eta oker) hartzen ari zen norabidea zuzendu behar izan zuten, beherantza ez ezik, gorantza egin zezan. Okerreko informazioa zuen ordenagailuaren gorako agindua eta goitik behera zihoazela bertatik bertara ikusten ari ziren pilotu izutuen arteko norgehiagoka larria izan zen, hil ala bizikoa. Makinak irabazi zuen, ordea, eta 401 lagun hil.

Hala ere, antzerako kasuak izan ziren arren biak,  ez,  baina, erabat berdinak. Baten eta bestearen arteko alderik handiena zera izan zen: aurrenengoan pilotuek ez zekitela MCAS zer zenik ere, Boeing konpainiak ez zielako ezer esan, prestakuntza gastuak aurrezteagatik, sistema automatikoak inoren laguntzarik behar izango ez zuelakoan. Bigarren kasuan, ordea, pilotuek jakin bazekiten, baina, hala ere, makinak irabazi zuen pultsua eta bere iritzia inposatu.

.MCAS

XVII. mendeko inauteri-literatura italiarra, bizkaierarik mozorrotuenean

Amatiño 2024/02/04 15:00
“BERTOLDA’REN Maltzurkeri zurrak eta BERTOLDIN’EN Txaldankeri barregarrijak” parerik gabeko liburua da. Giulio Crocek 1620 urtean italieraz argitaratua eta Garro’tar Bernarta “Otxoluak”, 1932an, Sabino Aranaren eskolako bizkaieraz “euzkeralduta”. Nahiz borondaterik zintzoenaz izan, sekula egin behar izango ez litzatekeenaren adibide esanguratsua.
XVII. mendeko inauteri-literatura italiarra, bizkaierarik mozorrotuenean

Verdes Atxiriki´tar Emeteri´ren Irarkorlean, 1932

Giulio Croce

Giulio Cesare Croce (Bolonia 1550-1609) historiakantari izan zen. Ipuin-idazle, herri-kontalari, kale-musikari (biolin-jotzaile), antzerkilari eta titiriteroa, Italiako inauteri-literaturaren ordezkaririk ezagunenetakoa.

Letretatik bizi izateko, jauntxoren baten aterpean babestu beharra ezinbesteko zen garai haietan, Crocek muzin egin zien jauregitako morrontzei, bi aldiz ezkondu zen, hamalau seme-alaba izan zituen, jaio bezain behartsu zendu eta 600 inguru idazlan utzi.

Haren aztarrenek diraute oraindik, liburutegi zaharretako apal ahaztuetan nahiz modernitateko hiru filmetan. Baita italieratik euskarara, zuzenean, inoiz itzuli den aurrenetako liburuan ere. 

Bernardo Garro

Itzultzailea, Bernardo Garro “Otxolua”(*) (Mundaka, 1891 – Bilbo, 1960), ez zen geldi eta geldo geratzen diren horietakoa. Ikasketak Merkataritzaz egina, kirolzale eta mendizale amorratua, autodidakta izan zen kantuz, dantzaz (teoriaz eta praktikaz), musikaz (txistua, gitarra eta pianoa jotzen), eskulanez (zurez zein marrazkiz**), hizkuntzaz (frantsesez, italieraz, ingelesez eta alemanez), literaturaz, itzulpengintzaz eta etimologiaz. 19 urte baino ez zituela joan zen Argentinara, non Carlos Gardel "izarra" ezagutu zuen eta tangotan dezente baino gehiago ikasi, han egin zituen zazpi urteetan.

Berriro etxeratua, idatzi sarri eta labur idatzi zuen, poesiaz zein hitz lauz, Euzkadi egunkarian gehienbat. Hain zuzen ere, Bertoldoren ipuinak horrela argitara eman zituen lehenik, zatika, gero liburu gisa bildu bazituen ere.

Itzulpen-lana gogoko izan zuen eta, orain harrigarri iruditu arren, nabarmen saiatu zen beste zenbait euskalkitan inork aurretik burututako testuak bizkaieratzen, Orixe, Kardaberaz, Mendiburu, Azkue eta beste hainbat idazlerenak, esaterako. Besteak beste, aipatu ditugun Orixez eta Azkuez gainera, Kirikiño, Lauaxeta, Erkiaga, Santi Onaindia eta Luis Villasante lagun izan zituen.

Etimologia-arloan eta hitz-asmakizunetan ere aritu zen. Hain zuzen, “Bertolda eta Bertoldin” (1932) ipuin-liburuak amaieran dakar hiztegia non, zenbait autoreren (Arana-Goiri, Azkue, Lopez Mendizabal, Arriandiaga, Erroman Bera eta beste) erreferentziak biltzeaz gainera, normaltasun osoz ezarri zituen zerrendan bere proposamen berekiak ere, autoretza argi eta garbi adieraziz. 

Kritika orokorra

Gaur egungo ikuspegitik, Bernardo Garro mundakar aspergaitzari kritikarik egitekotan, lastima hain euskaltzale jatorra aranatarren joerarik muturrekoenak irentsi izana. Sinesgaitz, gero, hura bezalako gizon prestu, langile, eragile eta emankorra, hainbat hizkuntzaz gainera euskalki guztiak (erronkarieraz eta zubereraz, tarteko) ezagutu zituen aditu zintzoa, hain itsu aritzea. Tamalgarria, herri-hizkera eta bizkaiera naturala maisuki menderatzen zituen euskaldun petoa, neologismoz mozorrotutako bide estu-mestu, astun eta antzuan zorabiatzea. 

* Begi bakarra. Bekokian zuen orbana gaiztotu eta begia galdu zuen. Berak bere buruari "Otxolua" deitzen omen zion.

** Liburu-azaleko irudia zein barruko beste hamarren bat, Bernardo Garrok berak marraztutakoak dira. 

Bertolda

Paraleloak infinitoan baino ez dira elkartzen

Amatiño 2024/01/28 09:00
Axularrek Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa elkarrekin zerrendatu zituen “Gero” (Bordele, 1643) maisulanaren hitzaurrean. Lau mende geroago, auskalo zer ote diren hiruak baina ez, nonbait, auzokideak, paraleloan ari diren lerroak baizik. Teoriaz, noizbait eta nonbait elkartuko diren lankide publikoak bai, baina infinitoan.

Azken berrogei urteotako enpresa-bilakaerak frogatu digu, beste ezerk baino gehiago, zein garrantzitsu suertatu den lankidetza publiko-pribatua. 1980eko hamarkadaren industria-birmoldaketaz lehenik, teknologia-esparruan gero, sektoreen berrikuntzan ondoren eta ingurumen-erronkari erantzun beharreko atakan, azkenik. Segutik autonomiak erakarri zuen agintaritza politikoak ez zukeen abian jarritako estrategia hedatu ahal izango enpresek kementsu erantzun izan ez balute, baina egia ere bada, aldi berean, enpresa-munduak bidelagun guztiz aproposa aurkitu zuela Jaurlaritzaren aldetik, lankidetza publiko-pribatuaren garrantzia ez baita alferrik izan batzuon eta besteon aho bateko aldarria.

Lankidetza pribatu-pribatuaren abantaila ez da, ordea, beste horrenbeste aipatu beharrik izan, nahiz Urkullu lehendakariak “auzolana” aldarrikatzeko joera sarri agertu eta, ezinbestean, filosofia hori klusterren barne-muinetan nabarmen asko sumatu. Aldea da, lankidetza publiko-pribatua berri samarra den artean gurean, pribatu-pribatuak hainbat mendetako tradizioa duela euskal enpresa-munduan.

Izan ere, hainbatek uste izan arren XIX. mende arte euskal gizartea “Garoa” edo “Kresala” baino ez zela izan, Esteban Garibairi (1553-1599) esker dakigu XVI. menderako bazela Bizkaiko eta Gipuzkoako hainbat haranetan industria-gizarte hiritar eta modernoa, europar merkatuetara lehiakor asko irekia. Ildo beretik, Julio Caro Barojak garai hartako penintsulako “homo faber” gisa bataiatu zuen euskalduna eta, nabarmen azpimarratu, Arrasateko kaleetan zehar jendeak jantzi ohi zuen “europar moda” edo emakume enpresarien esku hartzea, Gasteizen eta Valladoliden artean bere negozioak kudeatzen zituen Ana de Vergara “muger libre” zena, kasu. Bide beretik, Jose Antonio Azpiazuk dokumentatu ahal izan zuen, geroago, udalerrien mugen gainetik zein “tailer galanta” zen Debarro guztia non, metalurgia arloan, nazioartekoak ziren industria-ekoizpena, garraio-sistema eta merkatu-sarea.

Hartara, lankidetza pribatu-pribatuak bost mende dirau gurean eta publiko-pribatuak, ordea, autonomia-sistemak aukeran emandako azken lau hamarkada baino ez. Tarteko gordelekuan legoke, berriz, Foru Diputazioen arteko lankidetza publiko-publikoa. Batetik, antzinakoak izan arren, ez dutelako elkarren arteko jardueretan lar tradiziorik; eta, bestetik, autonomiak erakar zitzakeen jardunbide berri bateratuak Jaurlaritzak xurgatu dituelako gehienbat.

Zail da, gero, auzolanaren estrategia sakonik aurkitzea foru diputazioen arteko harremanetan. Arrazoiz zein ez, gehiago sumatzen da lehia, lankidetza baino. Gehiago jarrera paraleloak, bidelagunen ispiritua baino. Bakoitza bere erara, doi-doi, zein bere muga eta eskuduntzetan barrena.

Besteak beste, Bat, Barik eta Mugi garraio-txartelak… Arabat, Bidegi eta Interbiak teleordainketaren onurak eta fakturak… zinema-ekoizpen eta ikuskizun-antolaketarako laguntzen edo pizgarri fiskalen baimenen eskaka elkarrekin Europako joan ez izana… lagin-botoiak besterik ez dira, elkarren hiritarrak gogoan izan gabe burututakoak.

Axularrek Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa elkarrekin zerrendatu zituen “Gero” (Bordele, 1643) maisulanaren hitzaurrean. Lau mende geroago, auskalo zer ote diren hiruak baina ez, nonbait, auzokideak, paraleloan ari diren lerroak baizik. Teoriaz, noizbait eta nonbait elkartuko diren lankide publikoak bai, baina infinitoan.

enpresabidea

Ipurtargiak antzokian

Amatiño 2024/01/23 09:40
Anfiteatrotik behatu baino ez dago konturatzeko, besaulki-patioan eserita daudenen artean zenbatek kontsultatu ohi duen telefonoa, eszenan ikuskizunak bere kasa darraien bitartean. Eta ez dira gazteak.

Gazteak ez omen dira gauza hainbat minutu gutxi telefonoari jaramonik egiteke egoteko. Edozein film, kontzertu edo antzerkitara joan besterik ez dago, ordea, helduen mugikorrarekiko menpekotasunaz jabetzeko. Hara zer jostailu berria aurkitu dugun!

Jarrera hau salatu zuen Josep María Pou aktoreak Valladoliden, non, taula gainean antzezten ziharduen bitartean, behin eta berriz, ikusentzuleen telefono-txirrinak ez zuen etenik. Halakoren batean, protagonistak antzezteari utzi, aretora begira aurrez aurre jarri eta bota zuen, serio asko: “Ala telefonoak ala gu. Denok ezin dugu aldi berean jarraitu!”

Josep María Pou aktore eta antzerki-zuzendari kataluniar ezagunak El padre* (Florian Zeller, 2012) antzeztu berri du Arriaga Antzokian, Errege egun osteko astean, eta Radio Euskadiko kazetaria aukeraz baliatu da, ikusentzuleriak telefono-txirrinei amain ematen jarraitzen ote duen ala ez galdetzeko. “Egia esan, gero eta gutxiago –erantzun dio Pouk--, nonbait jendeak ikasi du, azkenik, telefonoek badutela isilarazteko modurik. Orain, berriz, gehiago dira telefonoa mututu arren, erabat amatatzen oraindik ikasi ez dutenak”.

Pouk mikrofonoz esan duenez, gero eta gehiago omen dira, antzezlana jokatzen ari den bitartean, telefonoa eskutan hartu, guztiz itzali ez, eta, tarteka, erdi jolasean-edo, jardun ohi dutenak. “Belaun artean jarri, norberaren bularrera begira ipini, inork igartzen ez dielakoan, nahiz hori izan euren burua salatzeko erarik nabarmenena”.

Pouk adierazi bezala, “ez dakit zein neurritan sumatzen ote den bertatik bertara baina, agertokitik ikusita behintzat, antzokia argi txikiz betetzen da. Aktoreok betidanik ohitu izan gara argitan lan egiten, aurreko  aretoa erabat beltza edo ilun-iluna delarik. Aspaldi honetan, ostera, eserlekuen aldea ipurtargiz betetzen zaigu erabat, eta aktoreen konzentrazioa nabarmen zailtzen”.

* The Father filma dela-eta, Anthony Hopkinsek "Aktorerik onenari" Oscar Saria (2020) irabazi zuen.

Garunaren enigma

Amatiño 2024/01/18 11:00
Ezagutzen dugun objekturik konplexuena da giza garuna… gure esperientzia kontzientearen sarea… eboluzioaren mugarririk handienetakoa… unibertsoa ulertzeko aukera ematen diguna… Bai, baina, zer da garuna? Nola funtzionatzen du?
Garunaren enigma

Erakusketaren kartela (*)

Neurozientzia gai izan da garunaren konplexutasunaren hainbat alderdiri eta haren misterio askori argia emateko. Eta adimena aberatsago eta anitzago ulertzeko bidean, “Garuna (k)” deritzan erakusketa moldatu du San Telmo Museoak, 150 inguru piezatan barrena eta hiru ataletan zehar: Materia (organo fisikoa), Adimena (funtzioak, oroimena, hizkuntza,,,) eta Beste Adimen Batzuk (beste zenbait izakirenak -1-, txindurrien adimen kolektiboa, adimen artifiziala…).

Erakusketak galderak proposatzen ditu, erantzunak beste edo gehiago, garunaren jatorriaz, bilakaeraz eta nondik norakoaz: nola hautematen dugu errealitatea? Errealitate erabat desberdinak al dira garuna eta adimena? Noiz sortzen da gizakiaren garuna? Gorputzik gabeko garunik izan al daiteke? Teknologiaren ikuspegitik ulertu al daiteke garuna? Sortu al daitezke hizkuntza, emozioak edo kontzientzia garatzeko gai diren makina benetan adimenduak? Eta, funtsean, oinarri oinarrizko enigma: nola sortzen da kontzientziaren esperientzia subjektiboa giza garunaren ehun objektibotik?

Patxadaz bisitatu beharreko erakusketa landua, edozenbat dokumentazio esanguratsu eta adierazgarriz txukun asko prestatua. Ez da, inondik ere, ordu erdiz, pasamisi edo bide batez, ikustekoa, arretaz irakurri  (2) eta behatzekoa baizik.

Amaitzeko, norberaren esperientziaz, inork eskatu gabeko aholku bi: ez da –mailaz-- umeentzako aproposena, gutxieneko denbora, adimen eta interesa eskatzen baititu. Ez eta –diseinuz—adinduentzat erosoena ere, argi gutxi, zenbait testu txikiegi eta, sarri, kokotea (garondoa alegia) lar makurtu beharra eskatzen du-eta (3).

* Suzko errobera eta garunaren bi hemisferioen arteko sinbiosia

1) Olagarroak, esaterako garun nagusiaz gainera, zortzi sasigarun autonomo ditu, garro bakoitzeko bat. 

2) Testu nagusi osoa. 

3) Akats hau San Telmoko diseinugileen ohiko joera da, erakusketa night cluba balitz bezala.

.

San Telmo Garuna
Oro har, 150 pieza inguru, hiru aretotan barrena.