Kataluniako Estatutu berriaren erreferendumaren atarian, datorren larunbatean bilduko dira Bartzelonan Galeuscat osatzen duten alderdiak, EAJ, CDC, UDC eta BNG. Elkarrekin Estatu espainiarreko hirugarren indarra osatzen dutela gogoraraziko dute eta hirugarren bidearen ordezkari direla aldarrikatu.

Hirugarren bidea, erdibidea, ez da batere erraza. Ez da inoiz erraza izan, baina gero eta zailagoa dikotomiak gero eta maiteago dituen gizartean. Onak eta txarrak, gorriak eta urdinak, ezkerrak eta eskuinak, erregezaleak eta errepublikazaleak, fededunak eta fedebakoak, españolak eta abertzaleak, gu eta besteak. Zenbaitek hala nahi izango luke eta, behar bada, errazago ere izango litzateke, baina heldutasun apurrik duenak badaki mundua zertxobait konplexuago dena.

Ez da gero txiripa, 1933an Galeuscaten sortzaileetako batek, Manuel Carrasco i Formiguera kristau katalanak, Euskadira etorri beharra izana Kataluniako anarkista eta komunistengandik ihesi eta, hemen, berriz, frankista katolikoek atxilotu eta heriotza-zigorrez horma kontra hiltzea.

Kristau, abertzale, errepublikazale, askatasun guztien zale... Carrasco i Formiguera ez zen mundua zuri ala beltz nahi zutenen molde meharretan sartzen. Primo de Riveraren diktadura eskuindarrak preso sartu zuen katalanez “gorri” antza idazten zuelako eta mugimendu ezkertiarrek, ostera, Kataluniatik bota zuten “Guía Jurídica de Catalunya” argitaratzeagatik.

Euskal Herrira etorri eta Eusko Jaurlaritzaren ardurapean aritu zen, segurutik bera bezainbateko kristau, abertzale eta errepublikazalerik beste inon aurkitu ez zuelako. Giro hartan, Agirre, Irujo, Castelao eta hirugarren bideko beste hainbat jende “arrarorekin” batera Gal-eus-cat sortu zuen.

Hala ere, Kataluniara itzuli nahi eta, Bilbotik Baionarantz atera zen Galdames itsasontzian Frantziatik zehar abiatzeko. Ez zen heldu. Faszisten Canarias kruzeruak Matxitxakoko batailan harrapatu, Burgosko espetxera eraman eta...

Euskadin ondo edo iruditzen zaigu zigilu-enpresen iruzurra jasandako inbertsore pribatuei diru publikoz laguntzea, ondo iruditzen omen zaigun bezala Boliviako gobernua Repsolen ondasunez jabetzea. Hala ere ez du inork argitzen zergatik Forum Filatélicoren akzionistek Repsolenek baino eskubide gehiago duten. Nonbait Euskadi ez da Bolivia.

Euskaltzale asko ikusten dut nik Boliviako gertakariez liluratua. Ez diot nik Evo Moralesi zer egin esango, ezta hasi bezain laster muzin egingo ere, baina aitortu behar ez zaidala ikusten dudana gustatzen. Nahiz boliviar presidenteak darabiltzan jokamoldeekin bat etorri ez, gertu nago onartzeko Boliviak iraulketa behar duela, horretarako atzerriko inbertsioa uxatzea eztabaidagarri samarra den arren. Hala ere, demagun Moralesek aipatzen duen “500 urteko zapalkuntzaren” ondotik ez dagoela beti fin eta dotore jokatzerik.

Kontua da, ordea, bere burua indigenen lidertzat azaltzen duen aimarari ez zaiola oraindik aimareraz hitzerdirik entzun; Hezkuntza plan “iraultzailea” abian jartzeko kontratatu dituen adituak kubatarrak direla; boliviarren %62 indiarrak izan arren, Radio Soberanía gaztelaniaz dela; eta aimaraz jantzita petrolioaz hain arduratua agertzen den presidenteak ez duela oraindik unibertsitateaz, kulturaz edo elebitasunaz ezer esan.

Ez pentsa gero gai hauek berriak direnik Bolivian. Hugo Cárdenas aimara lehendakariorde izan zen 1993ko hauteskundeen ondotik eta Euskaltzaindiaren aholkularitza eskatu zuen hango hizkuntzak arautzeko eta Eusko Jaurlaritzaren Hizkuntza Politikarena, berriz, elebitasuna bideratzeko.

Hamahiru urte geroago Moralesek hitzegiten du gobernura heldutako lehen indiarra balitz bezala, indiarrei esker heldu da lehendakaritzara eta indigenismoaren aldarriak aipatzen ditu eten barik, baina ez du indiarren kulturaren alde erabakirik hartzen. Imajinatzen al du inork 1980ko lehen Eusko Jaurlaritza lehendakari erdaldunaz eta ETB, HABE eta euskal eskolaren egitasmorik gabe? Ez, Bolivia ez da Euskadi.

Orain bi mila urte Estrabonek Akitania eta Iberiaren arteko ibia aipatu zuen eta Pliniok, berriz, Tarraco eta Oiarsoren arteko kaltzada. Mila urte inguru geroago, Karlomagnok, goitik behera, eta erromesek, Santiagora bidean, antzekoa egin zuten. Zer gerta ere, euskaldunok betidanik egon gara apopilo bidegurutze honetan eta, orain arte behintzat, inor gutxik egin du alde egiteko plantarik.

Esanak esan, bi mila urte geroago nekez irudika dezakegu Paristik Sevillara eta Bartzelonatik Bizkaiko Golkora bitarteko tren-maparik Euskal Herria gogoan hartu gabe. Erronka, beraz, bat besterik ez da: nola arraio nazioarteko sare luzeen premiak eta euskal gizarteak behar duen “intercity”a egitasmo bakarraz uztartu?

Sei mila miloi euroren aurrekontuaz, abiada handiko trenaren egitasmoa da sekula Euskal Herriaren historian zehar egin den inbertsiorik handiena eta euskal geografia osoa barnegituratzeko oinarriak jartzen dituen lehena. Bost euskal hiriburuak inork inoiz uste baino hurbilago bilduko ditu eta gure hiru esparru politikoak errotik elkartaraziko.

Ordainketa bete-betean espainiar ogasunaren bizkar izateagatik egitasmo hau “espainiartzat” baztertzen dutenak oraindik ere leizezulo politikotan bizi dira.

Konturatu ez arren, “seny” katalana eta euskal “sena” jatorri bereko hitzak dira. Germaniar zaharretik datorrena, nahiz eta, aurretik, Germaniaraino Erromatar Inperioaren latinak eraman. Erdi Aroan erromantze guztietan arrunt erabilia izan zen, XIII. mendeko gure Berceo errioxarra lekuko.

Bi berbok jatorri berekoak izan arren, praktikan esangura ezberdin samarrak dituzte, euskaraz ala katalanez izan. Egia da bai, hiztegira joez gero berdinak ematen dutela: zentzua, ezaguera, izakera, berezkoa, nortasuna, kordea, instintoa, intuizioa... Baina aldea aukerak egiterakoan sortzen da, katalanek zentzua, ezaguera, kordea eta intuizioa hautatzen dituztenetan, euskaldunok izakera, berezkoa, nortasuna eta instintoa aukeratzen ditugu-eta.

Semantikari zorrik izango ez badiogu, badirudi euskal sena sustraiari atxikitzen zaiola, seny katalana kanpolarrosa den bitartean; euskal senari kutxu etnikoa omen dario eta seny katalanari, aldiz, diseinu-itxura; gordin esanda, euskaldunok sena erabiltzen omen dugu gure burua kanpontarrengandik defenditzeko, katalanak senyaz baliatzen diren artean kanpotarrok liluratzeko.

Zenbat aldiz ez ote dugun gero azken urteotan entzun euskal sen zakarrarekin ez zegoela inora joaterik, seny katalan xarmangarria behar genuela eredutzat hartu eta, aurrez aurre erasan beharrean, zeharbidetik abiatzen ikasi. Ordua zela astakirten izateari utzi eta, behingoz, katalanen jokabide zuhur eta dotoreak ikasteari ekitekoa.

Baina, senyaren balantzea ikusi ondoren, bistan da azaleko itxura baino ez zela. Besterik uste arren, ez dagoela seny eta senaren artean horrenbesteko diferentziarik. Alegia, Katalunian zein Euskal Herrian izan, funtsezkoena ez dela seny-senaren nolakotasuna, zer gerta ere nork bere senean iraun beharra baizik. Esaera zaharrrei jaramon eginez, katalanek behar dutela euren senera etorri eta euskaldunok, berriz, inork gure senetik atera ez gaitzan ahalegindu.

Coincidiendo con el 50 aniversario del fallecimiento de Pío Baroja, se ha reabierto el debate entre barojianos y no-tan-barojianos. La cuestión no tendría mayor importancia sino fuera porque las discrepancias que afloran no se desarrollan en el campo literario sino que abarcan ámbitos propios del entorno político.

Hay intereses en insistir que mientras los barojianos representan a una sociedad liberal y urbana, los no-tan-barojianos son reflejo de un segmento conservador y rural. Más aún, no falta quien asegura que determinados sentimientos valoran negativamente la novela de Pío Baroja por caricaturizar el mundo vasco de finales del XIX. Dudo mucho que esto sea así y, en todo caso, quizá semejante teoría pueda tener algún predicamento en la región del Bidasoa pero, desde luego, no ofrece ninguna credibilidad en la cuenca del Deba.

Cierto que tanto el discurso literario e ideológico que nos ofrece Baroja desde el Bidasoa como su melancólica cosmogonía de lo vasco a finales del XIX recogen el sentimiento de resistencia a la modernidad de una sociedad anclada en el tiempo. Pero no es menos cierto que 300 años antes el historiador Garibay dejó ya constancia de la existencia en el valle del Deba de una sociedad industrial, urbana, competitiva y abierta a los mercados europeos del XVI.

El paisaje vasco al que se refiere Baroja se extiende desde Sara y Zugarramurdi hasta Hondarribia, a través de todo el Baztan, y desde Elizondo hasta Sokoa y Azkain, a ambos lados de la muga. Sin embargo, el País Vasco que recoge Garibay corresponde a Mondragón y a toda la comarca de Bergara, Eibar y Elgoibar. Baroja recrea en torno al Bidasoa las aventuras y desventuras de un mundo rural que se desvanece. Un escenario entre idílico y épico, lleno de nostalgia. Por el contrario, el mundo de Garibay, a pesar de producirse 300 años antes, responde a una sociedad urbana, industrial y moderna, y con incorporación de la mujer al ámbito laboral.

Los personajes barojianos son navegantes, contrabandistas, guerrilleros y aventureros románticos en lugares exóticos. Son personajes de auténtica novela, como Jaun de Alzate, Shanti Andia, Martín Zalacain y el capitán Tximista. Los protagonistas de la aventura histórica de Garibay, por no ser de ficción, se nos antojan más técnicos y comerciales, y viajan a lugares nada exóticos como Sevilla, Lisboa o Nantes por razones tan empresariales como poco románticas. Personajes históricos desconocidos como Martín de Andonaegi, López de Isasi o Ana de Vergara “muger libre”, que hace ya cuatro siglos dirigía personalmente negocios propios en Valladolid.

Yo descubrí a Pío Baroja a finales de los años cincuenta, pero nadie me contó en el colegio de Isasi que la casona de “Markeskua” era el solar de Martín López de Isasi, uno de los grandes mercaderes vascos del siglo XVI, y la historia que me enseñaron ofrecía una visión limitada al mundo rural como símbolo de la esencia del pasado vasco; una falsa imagen de nuestros antepasados, que supuestamente malvivían gracias al producto de su pobre agricultura, sumidos en el retraso y la incultura, cerrados a cualquier influencia externa y sin ningún contacto con una sociedad europea en plena ebullición. Nada más ajeno a la realidad.

Tuvo que venir otro Baroja, Julio Caro, para constatar, reivindicando a Garibay, que el País Vasco ha sido muy poco mediterráneo, en el sentido agrario, y más nórdico y dado a la industria y al comercio. Que el vasco era de hecho el “homo faber” de la península, imagen que contrasta con las ridículas generalizaciones que se han realizado en torno a su aldeanismo y rusticidad. Ha tenido que venir un investigador como José Antonio Azpiazu para demostrar que, ya para el siglo XVI, todo el Valle del Deba se había convertido en un enorme centro de producción industrial con un complejo sistema de transportes, comercialización y financiación.

Es necesario, sin duda, reivindicar la producción literaria de Pío Baroja. Conviene, también, hacer aprecio de uno de nuestros escritores más enraizados y disfrutar de la obra literaria de un novelista irrepetible. Pero, con ser todo ello necesario y conveniente, no lo es menos reivindicar a los hombres y mujeres de empresa que nos precedieron en la historia real. Una historia que, desde luego, no empezó en el siglo XIX.

Gerra galdu ostean, ia hogei urte zeramatzan Landaburuk erbestean, premiarik larrienean, familia ugaria aurrera atera ezinik. Egoera politikoa, berriz, ezin latzagoa, aliatuen leialtasunik eza hasia baitzen Errepublikaren interesei muzin egiten eta Francoren diktadurari amore ematen. Euskal aldarriak txakur txikirik balio ez zuen garaian, Landaburuk nola hala ernaberritu eta, etsipen guztien gainetik, euskal saiakera politikoak XX. mendean emandako fruiturik oparoenetakoa erditu zuen.

Landaburu giza-balorez jantzitako demokrata da: "nuestra doctrina es de generosidad y nuestros adjetivos han de ser de solidaridad"; bere Herriaren historia ezagutzen du: "los vascos habían carecido de sentido nacional, tal como hoy se entiende"; euskara estimutan duen arabar erdalduna da: "atribuyo al idioma el carácter de cualidad distintiva eminente"; eta indarkeriaren kontra dago: "no puedo comprender que haya hombres que estén continuamente en peligro por culpa de otros hombres. No digas que es por la patria".

Aldi berean, abertzale praktiko eta errealista da: "no podemos dejarnos en el camino de la libertad los instrumentos de nuestra personalidad futura, y uno de ellos es el de la relativa riqueza de nuestro pueblo"; etorkizuna iragartzen du: "hoy ningún Estado es ya dueño absoluto del valor de su moneda, de su ejército de la orientación de su política exterior"; eta euskal itun-tradizioa eta erabaki-ahalmena uztartzen ditu: "cualquier modificación de esos contratos públicos bilaterales debería ser hecha con el consentimiento de los vascos".

Javier Landaburu 1963an hil zen. Ez dirudi geroztik haren ideiak gainditzeko gauza izan garenik.