Zer adierazi nahi da Euskal Herriaren eskubidea aipatzerakoan? Euskal Herriko hiritarrok eskubideen jabe garela ala Euskal Herriaren  geografiak, historiak eta barrutiak eskubideak dituztela? Ze, nik dakidanez, lurraldeak berak ez du lar eskubiderik eta, balu ere, ez behintzat bertan bizi diren herritarren eskubideen gainetik.

Urteak daramatzagu nahaspilaturik, geure buruari iruzur egiten, ETAren jaraunspen faltsutik askatu ezinik. ETA ez da mende erdi armetan jarria aritu euskal herritarren mesedetan, euskal lurraldetasunaren ustezko sasi-aldarrikapen mortaletan baizik. Eta ezker abertzaleak arrazoi-puntuaz jabetzeari ekin dio, hain zuzen, lurralde-eskakizunak alboratu eta hiritarrei jaramon egiten hasi denean.

Ez, garbi gera bedi, ez dihardut esaten euskal mapak historiaz, kulturaz, hizkuntzaz zein gizarteaz esangura lezakeenak defentsa sutsurik merezi ez duenik, egungo hiritarren borondate politikoa kontuan hartu beharrekoa dela baino. Edo, nahiago bada, hiritarron benetako etsamina-eguna hauteskunde-eguna besterik ez dela.

Ez dakit nik zer kolore urdinxka ezarri beharko ote geniokeen lurraren, eremu fisikoaren eta mugarrien defentsari, baina zalantzarik ez dut nekez izan daitekeela ezer aurrerakoia, iraultzailea, ezkertiarra, abertzalea edo demokratikoa bertako hiritarren iritzia gogoan hartzen ez baldin badu.

Jakina gero Euskal Herriak eskubideak dituena, baina herriak, ez lurrak, herritarrek alegia. Herritarrik gabeko euskal lurrak ez du eskubiderik. Ezta hitzik ere.

“Ene que risas hisimos al pasar por el Sendeja, chalos y todo nos hiso desde el balcon una vieja…” (Lexicón bilbaino. Emiliano Arriaga, 1896). Zenbat bider ez ote genuen gaztetan hau kantatu zurrutean egin ostean edo erdi lafiatuta. Zatia serioago, berriz, Gabriel Arestik: “Askaotik Sendejara, Bilbaon Esperantza oso mehar, ilun eta laburra da" (Kale artean. Harrizko harri hau. 1970). Mende t´erdi lehenago Paulo Ulibarri okondoarrak bere Gutun Liburuan idatzi zuen : "Orain noa esaten cer igaro zan gau baten ardaoteguiyan Cendessaco corrican” (1823).

Baina, zer arraio da Sendeja? Bilboko kalea, jakina. Baina zer esangura du? Unamuno bertako semeak erantzun (1886): “Los aldeanos llaman a la Sendeja Zinguiria o Zinguiracale que equivale a calle de lodazal o barrizal”.

Iritzi berekoa zen nonbait Azkue eta ildo horretatik ikerketa zehatza bezain zorrotza egina du Ander Ros Cubas hizkuntzalariak (2008). Beronen ustez, zingira eta sendeja bikiak ez baldin badira... anaierdiak bai behintzat eta, zer gerta ere, bata zein bestea latinezko caenica (ciénaga) delakoaren oinordekoak.

Hala ere, Bilbon ez ezik Muskizen ere bada oraindik Cendeja kalerik, Bienandanzas e Fortunas (Lope Gartzia Salazar, 1471-1476) denboretatik Petronorren findegia eraiki arte (1972) ingurune horretan ziren faduren lekuko. Baita noizbait Barakaldon, Deuston eta Zarautzen ere, antza, bertako “cinguiras o braços de canal” (1473) tarteko.

Kale artean. Harrizko herri hau, 1970.

Sendeja,  Esperantza eta Askao,  errenkadan, Bilboko kale-izenak dira 

Sendejaldeko kaia, duela ehun urte inguru

Ene que risas hisimos al pasar por el Sendeja, chalos y todo nos hiso, desde el balcon una vieja.

A la jota Machín, que eres un galopín, que por no trabajar te has metido aguasil.

A las pobres aldeanas no les dejas vivir, que les quitas los cuartos pa beber chacolin.

Eli Galdos adiskide txantxikuarraz gogoratu naiz gure arteko edozenbat abertzale sutsu  Eskoziaren erronka txalotzen sumatu ditudanean. Ondo dago, bai, Madrilgo Gobernua ez dela Londreskoaren pareko salatzea baina… eta euskaldunok eskoziarren pareko bagina?

Ez duena balio da berrogeita hamar urtez tiroka aritzea eta orain Eskoziaz gogoratzea. Ez du balio erakundeak erdeinatu eta euren politikagintza guztia erakundeetan oinarritu dutenen estrategiaz liluratu. Eta ez dirudi zentzuzkoegia denik hauteskundeen garrantzia gutxiestea eta independentzia-erreferenduma hauteskunde-garaipenean finkatuko dutenen logika aldarrikatzea.

Nabaria, bestalde, ekonomia dela eskoziarren ardurarik nagusienetakoa independentziaren onurak eta arriskuak aztertzerakoan. Nik ez dut esango euskal independentziazaleei ekonomia ardura ez zaienik baina, nago, ekonomia lehiakorraren aldeko kezka urriagoa dela independentziazale omen direnen artean, ez omen direnen artean baino. Eta kontraesan hau, niri batere ez gustatzeaz gainera, ez dela onerako uste dut. Burujabetzaren onerako, jakina. 

Azken maiatzeko datuak

Petroplusek bost birfindegi ditu, Cressier (Suitza), Anvers (Belgika) Petit-Couronne (Frantzia), Coryton (Erresuma Batua) eta Ingolstadt (Alemania) hirietan. Oro har, 667.000 upel bezainbateko ekoizpena egunero eta,  guztira, 2.575 langile. Aurrenengo birfindegi biak abenduan itxi zituen, hirugarrena salgai jarri eta ondoko biak berehalakoan itxiko omen ditu, kaudimenik ezaz, 1.342 milioi euroren zorrari erantzun ezinaren ezinez.

Maldan beherako egoera honen berri estreinako jakinerazi zen aurreko abenduan,  banketxeek 1.000 milioi euro besteko kreditoa ukatu ziotenean Petroplusi. Hamabi dira suitzar petrolio-konpainiaren hartzekodunak eta, nonbait, enpresa ez da gauza izan banketxeek eskatzen zizkioten bermeak segurtatzeko.

Merkatu-adituen azalpenei jaramonik egingo badiegu, hiru egoera larri elkartu bide dira Europako birfindegi-talde independienterik handienaren gainbeherakada eragiteko orduan. Batetik, esan bezala, Europak bizi duen krisialdiak erakarritako kreditorik eza, hori bai. Baina bestetik, horrez gainera edo, hobeto esan, aldez aurretik, egungo erregai-ekoizpenaren marjinarik eza eta erregai-kontsumoaren murrizketa nabarmena europar gizartearen baitan.

Hala ere, ezin esan gero hau guztia Europa zaharraren malura baino ez denik. Ipar Ameriketan ere ixtekotan da Saint Croix (Virgin Islands) birfindegia, azken hiru urteotan mila eta hirurehun milioi dolar galdu ostean. Han ere, hemen bezala, kreditorik, marjinarik eta kontsumorik ezak dira arrazoietakoak baina bada beste laugarren bat ere: suspertzen ari diren herrialde hasiberrien eskaintza merkeagoa, lehiakorragoa alegia.

Azken bolada honetan zaletasuna suspertu den arren, bertako izen jatorrak jartzeari ekiteko joerak non jorratu gutxi du Aragoin, bai tradiziorik ezagatik eta bai gaztelaniazko arragotik kanpora aukera urria delako, gizonezkoen izenen artean batez ere.

Emakumezkoenei dagokienez, berriz, egia da, bai, Andre Maria izenik ez dela falta, ehundaka baitira Aragoiko Ama Birjinak han-hemenkako bazterretan. Baina, antza, bertoko andremari-izenak ez dira inondik ere gaur egun “erakargarritzat” jo ohi direnetakoak.

Arrazoi batez zein bestez, kontua da sarrien errepikatzen ari diren izenak, nahiz Aragoikoak edo ingurukoak izan, euskal kutsuaren jabe direla nabarmen asko, Idoia, Iguazel, Ixeia, Izan, Izarbe, Loarre eta Oroel tarteko.

Izarbe, izenaren jabe

Izarbe

Izarbe Anzanigoko (Huesca) eliza erromanikoa da, izen bereko Andra Maria eta guztikoa. Sarean agertzen diren azalpen guztiei jaramonik egingo bagenie, “bajo las estrellas” esangura izango luke gaztelaniaz, baina, seguru asko, kasu honetan behintzat, izarra ez da estrella, euskara zaharreko gaina, goia edo garaia baino; eta izarbe, beraz, gainbe, goibe, mendibe edo horrelako zerbait, Azpeitiko Izarraitz goialdeko aitza edo den bezalaxe, eta ez izarretako aitza.

Bide batez, bestalde, aipagarri gero Hueskan zein sarri agertzen den <be> atzizkia. Horra, lekuko, Izarbez gainera, Sasabe, Ayerbe, Aspe eta Zenarbe.

Aragoiko beste zenbait izen

Mutikoenak: Antón, Artal, Ausiás, Belián, Bentura, Bernat, Bertrán, Bidal, Bisorio, Bizén, Chorche, Climén, Colás, Felizes, Ferrán, Francho, Gonzalbo, Guillén, Ibón, Lixandro, Lizer, Lorién, Marzal, Medardo, Pietro, Póliz, Satornil, Sancho, Zelipe.

Neskatoenak: Alodia, Albira, Altabás, Antona, Arraro, Baldesca, Balma, Bascués, Burnau, Bruis, Casbas, Dolors, Dulza, Dulzis, Fonfrida, Gala, Gorba, Guayén,  Illarz, Jara (Xara), Laude, Lena, Liena, Malena, Mara, Martina, Merzé, Miranón, Monlora, Nieus, Nunila (Nonila/Nunilo), Obarra, Oliba, Ordás, Orosia, Peña, Pilar (Pilara), Pueyo, Puyal, Puy, Romeral, Salas, Salz, Sis, Tremedal, Zilia, Zillas.

Nabigatu, hitz bitan, “ontziz ibili” baino ez da. Baina, jakina, ontzitik bertatik egindako indarrez (belaz, hagaz, arraunez edo motorrez) eta ez ontziaren kanpotik eragindakoaz (bultzaka, tiraka edo narraska). Jose Antonio Azpiazu eta Javier Elorza historialariek diote harako alak, txanelak edo gabarrak euren kasa nabigatzeko gauza zirela, orain arteko historiografia guztiak frogatutzat jo izan duenez; eta Castor Garate ingeniariaren ustez, ordea, esanak esan, físika-legeen kontrakoa litzateke Sasiolatik Altzolara dagoen (eta beti egon den) hogei metroko aldatsa ibaiz nabigatzen igotzea. Ibarretatik gurdi-aberez tiraka edo behar zuen nonbait izan.

Ni neu joana naiz piraguaz itsasotik Sasiolaraino eta ondotxo jakin dakit ez dagoela egun gorago jarraitzerik “nabigatzen”, itsasgoraren eragina bertaraino baino iristen ez denez gero eta goitik behera datorren ur-isuria bizpahiru zentimetrokoa besterik ez baita orain izaten, udaran behintzat. Baina, antza, datu guztien arabera, duela bost mendeko egoera “fisikoa” bestelakoa zen.

Lau datu adierazgarri:

1. Aita Larramendi (Corografia de Guipúzcoa, 1754): “Navegase el Deva desde su entrada en el mar hasta Alzóla y no más adelante por las presas que se encuentran en el camino y se navega en alas muy largas y estrechas a causa de la corriente rápida del río en muchos parajes”.

2. Libro de caminos (Debako Udal Artxiboa): “Liburuaren arabera, garai hartan udalerrian erabiltzen ziren ontziek 15 kintaleko karga-edukiera izaten zuten, 1.000 kg ingurukoa (7 edo 8 zamariek garraiatzen zuten); metro bateko zabalera edo erruna eta 8 metro inguruko luzera izaten zuten. Ontzien sakonera, behin zamatu ondoren, 20 zm ingurukoa izaten zen".

3. XVIII. mendean, Bergara, Soraluze, Eibar eta Elgoibarko udalen dirulaguntzaz Gasteizko errepide berria Altzolaraino heldu zenean, Debako zein Mutrikuko udalek euren portuetaraino jarraitzea eskatu zuten (1773ko ekainaren 18an.), ibaian zeharreko garraio-sistema azkenetan zegoelako:  “… se halla expuesto el transporte de los efectos de la Real Fábrica de Placencia como también de cualquiera géneros de mercaderías que convenga introducir y extraer del Reyno a causa de que la vía desde Alzola a Deba es innavegable sino es en ciertas temporadas y entonces con unas chanalas pequeñas que suben la corta cantidad de quince quintales y se mueben a fuerza de brazos caminando los hombres dentro del agua desnudos de medio cuerpo abajo con mucha indecencia y con peligro manifiesto de mojarse las armas y mercaderías que transportan en ellas quando executado el nuevo camino que proyectan se podran conducir por el hasta las mismas villas de Deva y Motrico en todo tiempo sin semejante peligro y a mucha mas conbeniencia en cualquier genero de carruajes”.

4. Patxi Aldabaldetreku (Vía fluvial Deba-Alzola. Deba aldizkaria. Uda, 1987): “El oficio de txalupero era extremadamente duro y su ejercicio queda limitado a ciertas épocas del año, entre los meses de noviembre y junio, cuando el río presentaba buenas condiciones de navegabilidad”.

Beraz, laburbilduz, inondik ere samurra ez zen arren, ezta urte guztian zehar ere,   Deba ibaia nabigagarria zen Altzolaraino, XVIII. mende arte gutxienik. Eta, nabigatzerik ez zegoenean, gizonezkoek egiten zuten bultza, ez abereek tira.

Altzola, gaur arratsean. Nabigazioa Andonaegi Dorreraino heltzen omen zen. Handik aurrera, gainditu ezinezko presa.

Eztabaida

¿El río Deba ha sido navegable hasta Alzola? - Cástor Garate.

Navegabilidad hasta Altzola - José Antonio Azpiazu eta Javier Elorza.

Navegabilidad en el río Deba - Cástor Garate.

A vueltas con Altzola - José Antonio Azpiazu eta Javier Elorza

Somporteko tunelpean Biarno aldetik sartu aurretik, eskuineko Forges d’Abel seinaleari jaramon egin, hurrengo bidegurutzean, berriz ezkerretara jo. Cascade d´Espelunguère jartzen du eta bizpahiru kilometrotan barreneraino igo, igaro ezinezko langa aurkitu arte.

Parkinetik (1.330 m.) bertatik ateratzen da Sansanet aldera mendi-bidea, goitik behera datorren  lats zaratatsuaren (adi) ezker ibarretik. Berehalakoan ur-jauzia (merezi du errekazuloetan sartzeak) eta hamar minutu geroago goi-lautada ederra, hainbat gailurretako zirkuaren magalean.

Handik Estaners aintziraraino (1.754 m.) ordubete inguru baino ez. Bidea ez  da Arantzazutik Urbiarainokoa baino zailagoa. Hala ere, hobe, lagunak mendizaleak ez badira behintzat, udaberrirako uztea.

Hiru orduko joan-etorria egin dut gaur eta ez dut arimarik ikusi. Naba-erdian dagoen aterpea irekia eta zaindua. Telefono-estaldurak ez du hutsik egin.

Behetik gorako lehen irudia

Zipriztin eta guztiko argazkia

Goreneko erreka-zulo ainubea eta goitik beherako lehen jauzia

Gorago, berriz, hotz galanta ur-isuri bizkorraren geruza izozteko lain da

Espelunguère naba osoa, Estaners iboitik. 300 metrotik gorako malda

Euskal Wikipediaz ez da gero datu objektibo onik falta. Laburbilduz, munduan 6.000 hizkuntza  daude barrena,  horietarik %5 dira Wikipedian zehar dihardutenak eta, guztietarik, handienetik handienera, 36. entziklopedia euskarazkoa da. Beste modu batez esanda, europar hizkuntzen artean hogeitalaugarrena edo da euskara, Kroazia, Estonia, Galizia,  Grezia, Okzitania, Mazedonia, Piamonte, Bretainia, Albania, Letonia, Gales, Luxenburgo, Islandia, Bosnia, Aragoi, Lonbardia, Frisia, Saxonia, Sizilia, Asturias, Irlanda, Napoli eta Samogitiako  hizkuntzen aurretik… mundu guztiko  lehen ehunen artean.  Edo, nahiago bada, euskara bigarrena da --katalanaren ondotik— Wikipedia osoan,  mundu guztiko estaturik gabeko hizkuntzen artean.

Euskarazko lehen sarrera 2001ko abenduaren 6an. plazaratu zen estreinako Wikipedian. Hamar urte geroago, gaur arratsaldeko datuei jaramonik egingo badiegu, 121.026 artikulu biltzen ditu honezkero.

Patxi Gaztelumendiren beraren hitzak aipatzekotan: “Lanak eta konstantziak jarri gaitu toki horretan. Boluntarioek eta edukiak musu-truk sortu dituztenek jarri dute euskara inoizko lekurik gorenean. Pertsona anonimoek. Herritarrek. Hiztunek”.

Ekimen honen ondorioz iaz argitaratu zen Euskadiko Offshore Energia Eolikoaren Katalogoa non, Energia Klusterra, Energiaren Euskal Erakundea eta Euskal Herriko Itsas Foroa bildu ziren sektore honetan lan egin lezaketen laurogei enpresaren zerrenda osatu eta ildo beretsuan elkarrekin abian jartzeko.

Itsaso gainean ezarri ohi diren haize-erroten sistemari deritzo “offshore” eta, Gamesaren gidaritzapean, nolabaiteko egitasmoa burutu eta landu nahi litzateke, 2020 urtean mundu mailako merkatuak suspertu dezakeen eskariari erantzun ahal izateko. Besteak beste, merkatuaren premiak ikertu, euskal enpresen ahalak aztertu, I+G arloan egin beharreko diru-ezarpenak denboraz bideratu eta erronkari dagozkion oinarriak finkatu, 2012-2015 epealdirako lehenik eta 2015-2020rako gero.  Auskalo ezer handirik erdietsiko ote den azkenean, merkatuak besa. Baina hasteko egintzat jo daiteke inoizko lorpena: euskal laurogei enpresa helburu berberaz elkarrekin kateatzea.

Paradoxa bada ere, euskal itsasaldea ez da inondik ere aproposena “offshore” energia eolikoa eragiteko, baina nonbait munduan barrena ez da behar besteko  itsasorik falta euskal enpresak hartaz balia daitezen. Itsas haize-errotak izan daitezke, antza, noizbaiteko balea-arrantzaren zein ontziolen oinordekoak. Iparragirreren Gernikako Arbola ereserkiak esan bezala:  "Eman ta zabal zazu munduan frutua".

Giro hartan, euskara eta erakundeak delako gaiaz lauzpabost alditan Txillardegirekin jendaurrean eztabaidatzea egokitu zitzaidan. Ni 35 urteko kazetaria baino ez nintzen eta bera, berriz --orduko gazteontzat behintzat--, atzo arte gure artean izan dugun Txillardegi  idazle, euskalari, maisu eta politikari ospetsu berbera edo.

Batere zalantzarik gabe, beste egoera batean ez genuen sekula elkarrekin aurrez aurre topo egingo, are gutxiago jendaurrean eztabaidatuko, baina orduko giroak zeregin hartan jarri gintuen. Berari tokatu zitzaion herri-mugimenduen eta  herri-ekimenaren garrantzia azpimarratzea eta niri, berriz, erakundeen ordua aldarrikatzea eta euskara erakundetu beharra defenditzea. Segurutik bera ez zegoen euskara erakundetzearen aurka, nik nekez arbuia nezakeen bezala herriaren ezinbesteko eginkizuna, baina, agerian behintzat, oso rol-banaketa kontrajarria ezarri zitzaigun.

Azkenean, hainbat aldiz elkarrekin eztabaidatu ostean, biok ikasi genituen buruz norberaren zein inoren argudioak eta lasai asko bildu ohi ginen elkarrekin mahai-inguruko aurkezpenen aurretik, erdi barrezka “kaixo, berriro ere” elkarri esanez.

Eztabaida horietako bati ekin aurretik esan zidan behin: “Zu, Amatiño, ez gero etsi, ez amore eman, eutsi zureari, eztabaida hauek euskararen etorkizunaren mesedetan dira-eta”. Orduan ez nuen jakin zergatik eman ote zizkidan animo haiek: aurkari eskastzat ninduelako, ezbaia maite zuelako ala, bere baitan, euskara erakundetu beharra nahitaezkoa sumatzen zuelako. Gaur badut  orduan ez nuen susmoren bat edo beste.

Edozein modutan, zer gerta ere, beti euskararen mesedetan laguntzeko gertu.

Txillardegi. Oñati, 1976