Amatiño

Hogei urte inguru bai, Iñaki Perurenak eta biok elkarrekin hitzegin genuela, pasadizoan, “harriak” gurean merezi izango lukeen nolabaiteko parke tematikoaz. Ez, jakina, azken ehun (edo bostehun) urteotako harrijasotzaileei dagokien harri-motaz soilik, baita “harrizko herri honetan” harriaren inguruko kulturak betidanik izan duen protagonismoaz ere, Neolito Aroko trikuharrietatik hasi eta, Erdi Aroko hilarrietan zehar, XX. mendeko euskal eskulturaren harrilanduetaraino. Aipatu ere aipatu genuen, horrelako zerbait egitekotan Gipuzkoako ekialdea litzatekeela, besteak beste, kokalekurik aproposenatakoa.

Geroztik, ezinbestean, Iñakik berak eragin zuen Peru-Harri, Harriaren parkea Leitzan; iaz kaleratu zen Harria, azken 100 urteei aitortza liburua; eta beronen ondotik, orain, San Telmo museoan, Harrijasotzaile. Harriaren indarra izenburupeko erakusketa duina bezain murritza.

Batere zalantzarik gabe milaka lagun daude Euskal Herrian harrijasotzeaz hitzegiteko ni baino nabarmen aukerakoagoak. Eta, segurutik, erakusketa diseinatu dutenek nik baino dezente gehiago dakite zer egin eta zelan. Baina, ene irudiko, ikusle arrunt gisa, erakusketari didaktismo-punttua falta zaio eta epika apurren bat.

Eibar, harrijasotze modernoaren erreferentzia

Eibartarren ikuspegitik aipagarri honako erreferentzia hau, hitzez hitz: Harrijasotze modernoaren hasierako datatzat jotzen da “Arteondo” eta “Aritzak” 1925ko martxoaren 15ean Eibarren elkarren aurka jokatu zuten aposturako baldintzak adostu zirenekoa. Orduan ezarri ziren neurri zehatzeko harriekin jokatu beharreko lehietarako oinarriak, arroa (12,5 kilo) aukeratu zuten harri homologatuen erreferentziazko pisu-unitate, eta txanda-motak eta txanda arteko artsedenaldiak erabaki zituzten.

Harribitxiak

Herrialdez herrialde, kiloak zakar urteko eta biztanleko. Koloretan, berriz, zein neurritan birziklatzen (orlegiz) diren, errausten (horiz) edo zabortegitara (gorriz) botatzen

Ahalik eta gehiago birziklatu beharra ez dago zalantzan. Zalantzan ez dagoen bezalaxe errauste eta zabortegi-sistemak kontrajarriak direna. Eta Europar Batasunaren erronka zehatz argia da, erraustearen alde eta zabortegien aurka.

Bizkaiak eragiten du gaur egun Euskal Autonomia Erkidegoko zakar guztien %60 inguru. Eta kopuru horretatik, %39 birziklatu egiten du, %34 erraustu eta %27 zabortegitan metatu. Gipuzkoak, berriz, %33 birziklatu eta %67 zabortegitara bota. Eta Arabak, azkenik, %24 birziklatu eta %76 zabortegitan pilatu. Europar Batasunaren arauak beteko badira,  barrena %50 birziklatu beharko du orok, 2020 urtean,

Ez du ematen Euskal Autonomia Erkidegoak %50 baino askoz ere gehiago birziklatu ahal izango duenik sei-zazpi urte barru. Demagun %60 birziklatzera heltzen garela edo, asko jota, %70eraino. Zer egin, ordea, birziklatu ahal izango ez diren zaborrez?

Jakina, Euskal Autonomia Erkidegoan zakar-ardura osoa herri-administrazio bakar batek balu, arazoa samurra litzateke, teoriaz behintzat: hiru herrialdeontzat errauskailu bateratua eraiki eta kitto. Baina gurean gauzak ez dira horren errazak. Gurean ez dugu ezer partekatzeko ohiturarik. Denetarik nahi ditugu hiru, gauzak onak zein txarrak izan. Onak, inork ez duelako ezer onik inoren esku utzi nahi; eta txarrak, inork ez duelako inoren txarrik norberaren gain hartu.

Segurutik, hotz-hotzean eta nolabaiteko ikuspegi tekniko hutsez, errazena eta merkeena litzateke Zabalgarbiko errauskailua premietara egokitu eta hiru lurraldeetako zakarrok bertara eraman, nahiz –aitortu beharko— Donostiatik zein Gasteiztik Bilboraino zakarrak garraiatu beharra ez izan, ingurumen aldetik, aterabiderik eredugarriena. Baina, behar bada, zailtasunik latzena ez litzateke hori izango.

Aurrenik, Gipuzkoako erakundeek nahi izan beharko lukete (herritarrek onartuko luketenik ez dut nik zalantzan), erabaki politiko horri leriokeenarekin; eta ondotik, Bizkaiak ere inorenak hartzeko gertu azaldu beharko luke, han ere ez baita giro. Ez dakit bietarik zein litzatekeen zailago.

Dena den, batean nahiz bestean, pedagogia dezente egin behar izango da aldez aurretik.

Urtez urte gehitu izan dira birziklatze (orlegiz) eta errauste (horiz) kopuruak eta maldan behera, berriz, zabortegiak (gorriz)

Ascensión Badiola ekonomilari eta historialariak kaleratu berri du Martina guerrillera (Txertoa, 2013) historia nobelatua, non Ibaibarriaga gerrillariaren (Berriz, 1788 – Oña, 1849) berri ematen digu, frantsesak Bilbon sartu  ostean (1808) gizonez jantzita gerrillatan esku hartu eta buruzagirik nabarmenenetakoa izatera iritsi arte.

Nahiz bere omenezko kalea (Coronela Ibaibarriaga) Gasteizen izan, Martina ez da oso ezaguna eta, han-hemenka hainbat agiri biltzeaz gainera, Ascensión Badiolak irudimenari amain eman behar izan dio, egiazko datuez baliatu eta abenturazko zein amodiozko kontakizuna osatu ahal izateko.

Etorri eta jario handikoa, Badiolak samur asko idazten du, pasarte eta pasadizo ezezagunen bilketan ikaragarri saiatu da eta irakurlea aspertuko ez duen arren, ezta lar zirraratuko ere. Edozein modutan, Antonio Zavala biltzaile amorratuak Camilo José Celaren ahotan jarri zuenez: “las leyendas cumplen con ser bellas”

Gerrillari euskaldunak

Eta Aita Zavala euskaltzaina aipatu dudanez, harrigarri samar egin zait Ascensión Badiola bilbotar euskaldunak zein erraz egin dion muzin euskarari, XIX. mendearen hasieran gertatzen diren hirurehun orrialdeetan zehar.

Seguru gero Martina berriztarrak gaztelaniaz zekiela, Bilbon hasia zenez gero. Eta beste horrenbeste Mallabiko “Longa” baserrian jaiotako Francisco Tomás de Anchia buruzagiak ere –gerrillari soil hasi eta jeneral izaten amaitu zuena--, Trebiñuko Argantzun errementari ikasi eta bertan ezkondu zenez gero. Baina seguru ere euskaraz zekitela aipatu biek, Gorostiza, “Makila”, “Txintxorta” zein “Gorri” gerrillariek edo Angela Telleria elgetarrak jakin lezaketen moduan.

Ez dut nik esango erdal merkatura begira euskal aldarri berorik egin edo aparteko zailtasunik ezarri beharrik zegoenik baina… frantsesez aipamenen bat edo beste egiteko betarik aurkitu badu nobelagileak, zergatik ez euskararen gaineko zertzeladarik?

Badiola historialari eta nobelagileak ez dakikeen arren, bada euskal memorian Gasteizko Gudua, Jose Bonaparte “Pepe Botella” eta Longa zein Mina gerrillariak gogoan dituen bertsorik (Antonio Zavala. Gasteizko burrukaldia. Oiñez eta jakin miñez. I alea, 29. orr.) 

Napoleonen anaia, errege botilla,

 traguak edateko, aura zan mutilla.

 Ondoren dituela, Longa eta Mina,

 basoan galdu ei du, bere espadina.

Kotxe ta karromato, litera ta burdi,

Bitorian gelditu da, ondasuna lodi.

Gainera artilleria, bertan dabe itxi,

 frantzesen erregeentzat, ezta lotsa gitxi.

Antonio Zavala (Tolosa, 1928 - Xabier, 2009)

Udal-zakarren trataera Europar Batasunean: birziklapena (orlegiz), errausketa (horiz) eta zabortegiak (gorriz)

Datuok ezin adierazgarriagoak dira. Lehen eta behingoz, gehien birziklatzen dituzten (%48-62) estatuak (Suedia, Belgika, Herbehereak, Alemania, Danimarka eta Austria) dira, batere salbuespenik gabe, gehien errausten dutenak (%35-51) eta zabortegitara gutxien botatzen dutenak (%1-3).

Goiko taula horretan Europar Batasunaren 27 estatuak biltzen dira. Ez dira agertzen Norvegia eta Suitza, Batasunaren kide ez direnez. Hala ere aipagarri euren datuak: Norvegian %40 birziklatzen dute, %57 errausten eta %3 zabortegitan pilatzen. Suitzan, berriz, erdi bana birziklatzen eta errausten, eta alerik ere zabortegitara botatzen.

Alegia, laburbilduz eta esne-berbetan galtzeke: Gipuzkoaren zakar-arazorik handiena ez da atez atekoa bai ala ez, atez atekoaz ezkutatu nahi dena baino. Hau da:

 Bizpahiru hamarkadatan buru-belarri aritu ondoren, Europako herrialderik aurreratuenak %43-62 birziklatzera heldu dira, Gipuzkoan txitean pitean aipatu eta urte batetik bestera helburu normaltzat jo nahi den %70-80 horretatik lar urruti.

 Gipuzkoan izurritea bailitzan txarretsi nahi den errauste-sistema beste inon baino gehiago erabiltzen da Europako herrialderik garatuenetan. Alegia, zenbat eta herrialde aurreratuago hainbat eta errauskailu gehiago.

Euskal Autonomia Erkidegoan oraindik ere %47,5 botatzen da zabortegitara. Lurraldez lurralde, %27 Bizkaian (Frantzian bezala), %67 Gipuzkoan (Hungarian moduan) eta Araban %76 (Eslovakian pare).

Auskalo zein bilketa-sistema ote den hobea, atez atekoa ala bosgarren zakarrontzia. Baina hori ez da arazorik nagusiena. Gipuzkoako zakarrok hiru etorkizun besterik ez dituzte: pilatu, erraustu ala esportatu. Eta zenbat eta lehenago hartu erabakia, hainbat hobe.

Udal-zakarren batez besteko  trataera Europar Batasunean. 2011

Paragrafoak 65 urte ditu. Europar Mugimenduen Nazioarteko Kontseiluak onartutako “europar politikaren hastapenetako” bat, aurrena hain zuzen ere. Bruselan izan zen bilera --Churchill, Spaak eta De Gasperi mahaiburu zirela-- eta 150 biltzarkideetako bat, Jose Antonio Agirre lehendakaria.

Maiatzak 9, Europa Eguna Europar Batasunean, Robert Schuman-en lehen adierazpenaren gomutagarri. Hirurogeitaka urte geroago, etsipen-kanpaiak jotzen ari diren bolada honetan, bada ahaztu ezinezko hainbat zertzelada:

 Aurreko ehun urteetan hiru gerra izugarri jasan zituen Europak bakean dirau 1945etik hona.

 Estatuen Europa da, bai, baina zail gero adieraztea munduko zein beste lekutan estaturik gabeko nazioek eta herriek duten Europar Batasunaren baitan besteko garapenik.

 Europar Batasuna osatzen duten 27 estatuok ez dira, agian, behar bezain ondo konpontzen, baina ez da inon 27 estatu elkarrekin batzeko gauza izan den beste egitasmorik.

 Europar estatuen arteko elkartasuna eta euren barruan lortutako gizarte-eskubideak ez dira segurutik nahi genituzkeen bezainbatekoak. Baina, oro har, beste inon aurki daitezkeenak baino nabarmen hobeak.

 Europar Batasunak azken sei hamarkadotan erdietsi duen ongizatea kinka larrian bide dago, baina honek ez du esangura, inondik ere, larrialdi hori Europar Batasunaren partaide izateari datxekiokeenik.

 Egungo Europa ez da, behar bada, nahi genukeen bezain aberatsa eta solidarioa, baina, antza, sartu gurarik ate joka ari diren estatuek uste bezain aberatsa eta solidarioa.

 Bai, egia da, egungo Batasunetik atera nahi omen duela zenbait estatuk. Daitekeena. Baina ezin gero esan atera nahi dutenik gizarte-eskubideen defentsan eta solidaritatearen izenean.

 Eta, euskal ikuspegitik… Europar Batasunetik atera? Nora joateko?

Europar Batasunaren "gurasoak": Konrad Adenauer, Alcide de Gasperi eta Robert Schuman

Mugalarien fruitua

Bada dioenik Europaren Batasuna mugalarien aldarria eta fruitua izan zela. Hau da, ez dela inondik ere ezustea Europar Batasunaren hiru eragilerik garrantzitsuenak mugaldean jaioak izana. Alegia, Robert Schuman, Alcide De Gasperi eta Konrad Adenauer.

Robert Schuman-en aita Frantziako Lorrenan sortua zen. Semea jaio orduko (1886), ordea, Alemania zen Lorrena. Frantzia, aldiz, 1918an. Berriro Alemania, 1940an. Eta, frantsesa, ostera ere, 1944tik aurrera.

Jakinekoa da De Gasperi Italiako presidentea izan zena, 1945tik 1953ra bitartean. Baina inork gutxik du gogoan Trentino-Adigen jaio zenez, herrialdea Austria zen garaian, 1911an diputatu izan zela Vienako legebiltzarrean.

Azkenik, Konrad Adenauer ere mugalaria, renaniarra. “Separatista” zenbaiten ustez eta alemaniar federalista gehienen iritziz.

Lurraldetasunik eta gardentasunik eza. Hona egungo kapitalismoak proposatzen dizkigun erronkak (“La gobernanza del capitalismo global”, Daniel Innerarity. HERMES aldizkaria, 43 zbk, 2013).

Batetik, kapitalismoa globala da gaur egun, tokian tokiko estatu-nazioen erabaki eta ahalmen “leuntzaileen” gainetik. Azken urteotan erabat mugatu dira estatuen erabaki-ahalmemak baina, aldi berean, ez zaizkie eskuduntza horiek erakunde globalei luzatu. Plano bitan ari dira: barrenean, estatuak, ezinean, euren lurralde mailako ahalegintxoetan. Eta, gorenean, kapitalismoa hegan, muga guztien gainetik.

Bestetik, finantza-sistemaren arkitektura gero eta konplexuagoa, beti ere estatuen kontroletik at. Gardentasuna gero eta urriagoa, eta arriskuak gero eta lausoagoak. Nazio mailako banketxeak ez dira inondik ere gauza kapitalismo globalaren jarduera behatzeko eta zelatatzeko.

Irtenbidea, teoriaz, bat baino ez: lurralde-erakundeen eta kapitalismo globalaren arteko tartea murriztu; eta, burokrazia antzuaren gainetik, egoera berria arautzeko moduko eredu aproposagoak asmatu eta indarrean jarri.

Nafarroako Kultura Kontseiluak eman berri dio Daniel Innerarity filosofoari 2013ko Kulturaren Vianako Printzea Saria

Hasi zen, 1938an, Euskaldunen Adiskideen Nazioarteko Elkartea sortzen; ondoko sei urteetan parte hartu zuen nazismoaren kontrako Euskal Erresistentzian, eta Bigarren Mundu Gerra amaitu bezain laster ekin zion ondoren sortarazi ziren europar mugimendu federalistetan parte hartzeari.

Munduko Federalisten Biltzarrean izan zen Luxenburgon (1946), “Nouvelles Equipes Internationales” sortzaileetakoa (1947) eta Europako Batasunaren alde osatutako lehen biltzarraren (1948) partaide, Konrad Adenauer, Winston Churchill, Harold Macmillan, François Mitterrand, Paul-Henri Spaak, Alcide De Gasperi eta beste ehundaka biltzarkiderekin batera. Ildo beretik, 1949an esku hartu zuen Europar Mugimenduaren Espaniar Kontseilu Federalaren sorreran eta 1951an antolatu zuen Europar Mugimenduaren Euskal Kontseilua (egungo Eurobask). Hil baino urtebete lehenago parte hartu zuen frankismoaren kontra  eratutako Municheko Kongresuan (Contubernio de Munich, espainiar diktaduraren esanetan).

La causa del pueblo vasco

Javier Landabururen idazlanak, txostenak, artikuluak eta gutunak laurehunaka orrialdeko bost aletan bildurik daude (Obras completas de F. Javier de Landaburu. Idatz Ekintza, 1980) baina, batere zalantzarik gabe, frankismopean hasi eta hezi ginen gazte askorentzat behintzat, La causa del pueblo vasco (Paris, 1956) saiakera izan zen haren emaitzarik irakurriena.

Landaburu giza-balorez jantzitako demokrata agertu zitzaigun: “nuestra doctrina es de generosidad y nuestros adjetivos han de ser de solidaridad”;  bere Herriaren historia ezagutzen zuen: “los vascos habían carecido de sentido nacional, tal como hoy se entiende”; euskara estimutan zuen arabar erdalduna genuen: “atribuyo al idioma el carácter de cualidad distintiva eminente”; eta indarkeriaren kontra zegoen: “no puedo comprender que haya hombres que estén continuamente en peligro por culpa de otros hombres. No digas que es por la patria”.

Aldi berean, abertzale praktiko eta errealista zen: “no podemos dejarnos en el camino de la libertad los instrumentos de nuestra personalidad futura, y uno de ellos es el de la relativa riqueza de nuestro pueblo”; etorkizuna iragartzen zuen: “hoy ningún Estado es ya dueño absoluto del valor de su moneda, de su ejército, de la orientación de su política exterior”; eta euskal itun-tradizioa zein erabaki-ahalmena uztartzen zituen: “cualquier modificación de esos contratos públicos bilaterales debería ser hecha con el consentimiento de los vascos”.

Orain dela berrogeita hamar urte luze idatzi zuen: "Un Estado no puede, por fuerte que sea, hacer partícipe del mismo a un pueblo si no es por su propia voluntad. La convivencia no se impone, se busca". Are gehiago: "si los vascos han de seguir perteneciendo al Estado siendo nacionalmente vascos, y en ello no hay ninguna contradicción, ha de permitírseles tener una idea de cómo debe ser eso que se ha dado en llamar hogar común". Eta ezarri: "hoy, el criterio de la reconstrucción del Estado no puede ser ya el de la uniformidad de los ciudadanos y de los pueblos; hoy el Estado es, además de los individuos, Cataluña, Galicia, Euskadi y todos los demás pueblos peninsulares. Quien desaproveche la oportunidad de unirlos, no de unificarlos, acaso pierda la oportunidad que no se volverá a dar".

Javier Landaburu 1963an hil zen. Ez dirudi geroztik haren oinarrizko ideiak  gainditzeko gauza izan garenik.

Javier Landaburu, Manu Robles-Arangiz eta Jose Antonio Durañona

Erdian Jose Antonio Agirre lehendakaria eta bere eskuinean, Javier Landaburu. Jesarrita, umea altzoan duen betaurrekoduna, Jesus Maria Leizaola

Ez, Oblivion-ek (2013) ez digu 2077ko sasi-errealitaterik sumarazi nahi, eta galaxien arteko gerrarik itxaro lezakeenak hobe luke etxean geratu. Funtsean, maitasun-istorioa baino ez da filma, gizadiaren epikaren baitan. “Oblivion” hitzak ahaztea, ahanztura, esangura du ingelesez eta bada kritikarik ahaztu beharreko pelikulatzat jo duenik. Hala ere, filmak badu, ene irudiko, behar besteko xarma eta lilurarik.

Aurrenengo ordu erdian ikusle arruntak pentsa dezake: “zer egiten dut nik hemen?" Baina aurrera egin ahala, matazak uste gabeko mutur berriak hariltzen ditu… ez beti, egia esan, ñabardura guztiak bat-batera ulertzeko besteko gardentasunez.

Irudi ikusgarriak, zinez, eta ez nolabaiteko efektu bereziengatik, Islandiako paisaia paregabeak eta gauerdiko eguzkiak eskaintzen dituen egokiera eta abagunei esker baizik. Teknologia-diseinua, berriz, eraikinen eiteak nahiz ibilgailuen moldeak, behingoz argiak, zuriak, garbiak, txukunak… 2001: una odisea en el espacio (Stanley Kubrick, 1968) aitzindariaren ildotik.

Sendo gero Tom Cruise, Jack Harper astronautarenak egiten; eta nabarmen aparteko, azpimarragarri, Andrea Riseborough, bere buruaren jabe ez izan arren –edo horregatik-- denerako lankide-otsein-maitale eraginkor den Victoria Olsenen zereginetan.

Kontakizuna, gertatu, 2077an gertatzen da. Baina, istorioa hasi, 2017an hasi. Lau urte barru alegia. Horretara, zientzia fikzioa ote? Benetan? Halabiz.

Jack Harper (Tom Cruise) komandantea

Victoria Olsen (Andrea Riseborough), funtzio orotarako lankide eraginkorra

Burbuila-ontzia (bubbleship)

Apokalipsiak ez du efektu berezirik behar, Islandiara joan baino

Oinezko osterarik politenetakoa da Donostiatik Pasai San Pedrora bitarteko bidezidorra. Gora-beheran zortzi kilometro eskas, bi ordu eta erdi bizkorregi ibili beharrik gabe, eta seme-alaba koskortuxeekin batera zailtasunik gabe egiteko modukoa. Buelta, berriz, autobusez, ordu laurdenen batean.

Bidea Zemoria kalean barrena hasten da (Okendo Kultura Etxe albotik) eta hamar-hamabost minututan aldapan gora abiatu ostean, berehala Donostiako ikuspegi ederra gibelean eta, aurrez aurre, Getaria eta mendebaldeko itsasbazter guztia Matxitxakoraino. Labarpean, berriz, 1908an Estatu Batuen aurkako gerran eraiki zen lau kanoitako bateriaren hondakinak, Monpas muturrean.

Izatez, norabide beretsuan edo, lau bidezidor doaz elkarren parean. Barrengoa, labarrean zehar, itsasotik hurbil. Gorengoa, Ulia gainera doana. Eta erdialdetik, bi: Santiago Bidea eta GR-121 delakoa, Talaibidea deritzona, aukerakoena. Zail da horratik galtzea, edo erraza asmatzea, jendea uholdeka baitoa eta etenbako kaixo-agur-eeepaka gogaitzeko bestekoa.

Gaur egun, kaio astrapalatsuen paradisua baino ez den arren, Ulia mendiak zer esan askorik izan du Donostiako historian zehar. Bertatik atera ohi zen Donostiako etxeak eraikitzeko hareharri tipikoa. Bertan kokatzen zen baleak kirikatzeko behatokia eta bertatik igaro, Donostiaraino ura eramateko urbidea. Bai, Uliakoa izan zen –Igeldokoa baino hamar urte aurretik— Donostiako lehen mendi-parkea (1902), eta bertatik bertara egin zen Bulebarretik Ulia gainera bitarteko aurrenengo trenbide elektrikoa (1903).

Ordu bi t’erdiren ondotik, berriz, Platako itsasargia eta, eskaileretan behera, azkenik, Seneko Zuloa eta Pasaiako bokalea.

Autobusa hartu aurretik ez ahaztu, gero, pare bat txakolin jotzen.

Donostiatik Pasai San Pedrora bitarteko bidezidorra

Ezkerrean, goian, Igeldo. Eskuinean, behean, kanoi-bateriaren hondakinak. Barren-barrenean, Getaria

Pasai San Pedroko bokalea eta Seneko Zuloko eskailerak

Ahaztuxeak diren beste datu bi honako hauek dira. Batetik, 1981etik 1995ra bitartean Euskal Autonomia Erkidegoko langabezia Espainiakoa baino handiagoa izan zela, urtez urte. Eta, bestetik, azkenengo hogeita hamabi urteotan, hamahirutan baino ez dugula izan %15etik beherako langabeziarik.

Espainiako lanik eza %27,2 bestekoa zen martxoaren 31an. Hau da, 1981etik honako daturik eskasena eta, behar bada, 1936-39ko gerraostean sekula izan den larriena. Euskal Autonomia Erkidegoaren datua, berriz, 1998tik hona izandako handiena baina, ahaztu zaigun arren, 1981tik 1997ra arteko hamazazpi urteetan izandakoa baino urriagoa.

Hauek dira 2013ko lehen hiru hilabeteko lan-datuak, Espainiako Estatistika Nazio Institutuak argitara eman berri dituenak.