Besteak beste, helburua bikoitza da: batetik, auto elektrikoa gizarteratzeko egitasmoak elkarrekin indarrean jarri eta, bestetik, merkatu berriak eragingo duen eskabideari elkar-lanean erantzun.

Izan ere, orain arte zein bere aldetik aritu izan diren bi sektoreok norabide beretsuan abiatu beharko dute aurrerantzean, etorri datorren mugikortasun-eredu berria tarteko, alegia: energia-azpiegituren erronkak, kontsumitzaileen jokamolde berriak, autoen motore-aldaketak eta Administrazio Publikoaren egitasmoak.  

Sinadura bedeinkatu dute Patxi Lopez lehendakariak, Cristina Garmendia Zientzia eta Berrikuntza ministroak, eta Migel Sebastián Industria Ministroak.

Euskal Automozio Klusterrak eta Energia Klusterrak 390 inguru enpresa biltzen dituzte elkarrekin eta, oro har, 51.000 milioi euro fakturatu.

Julián Hernando, Migel Sebastián, Patxi Lopez, Josu Jon Imaz eta Cristina Garmendia

Bai, Donostian biltzea eta argazkia ateratzea. Bai horixe. Lehen eta behingoz, bi egunetan zehar Euskal Herria  zientziaren zein berrikuntzaren europar ajendaren ardatza izatea ez delako inondik ere gau erdiko ahuntzaren eztula.

Bestetik, zientziaren, berrikuntzaren eta industriaren aldarria egitea bat datorrelako, bete-betean, euskal ekimenak azken urteotan egin izan duen ahalegin handiarekin.

Horrez gainera, bene-benetan ondo dagoelako erakunde politikoek apostu hori egitea bai euren estrategiak indarrean jartzeko eta baita gizartearen baitan erronka horiek sustatzeko ere.

Baina hau guztia esan ondoren salatu ere salatu behar dira bizpahiru akats nabarmen:

Bat, Espainiak zientzian, ikerkuntzan eta berrikuntzan egindako inbertsioak lotsagarri samarrak direla Europakoen aldean.

Bi, azken urteotan ikerkuntzan eta berrikuntzan egindako inbertsiorik handienak industriak egin izan dituela eta ekimen pribatuak batez ere. Ekimen publikoa dezente gehiago egin beharrean dago eta Unibertsitateak, berriz, askoz –askoz gero— gehiago.

Donostian biltzea eta argazkia ateratzea ondo dago. Baina argazki horrek aurrekontu publikoetan islarik ez badu… alferrik gero dena. Zientziak eta berrikuntzak ekintza zehatzak behar dituzte, ez esne-berbak.

Europako Batasunaren batez bestekoaren azpitik dago espainiar estatua. Irlanda, Txekia eta Eslovenia ere gure aurretik ari dira. Frantzia, Alemania eta Austria, berriz, bi bider gehiago eta Finlandia zein Suedia, hiru aldiz gehiago. 

Inbertsiorik gehiena enpresek egiten dute. Administrazioak eta Unibertsitateak elkarrekin bezainbat

Aspalditxodanik uste izan da Afrikako oihanetan adarrik adar bizi zen tximinoak lurreratu behar izan zuela klima aldaketak basoak lehortu zituenean eta, ibili beharraren beharrez, bi hankatan oinez ikasi eta munduan zehar nora ezean sakabanatu zela. Horretara, arbolarik ezak eta goseak eragin omen zuten gizakumearen bilakaera. Iritzi honen lekukorik adierazgarriena orain 3,2  milioi urteko Lucy  tximinoa zen. Baina teoria hau hankaz gora jausi da azken lauzpabost hilabeteetan.

Aurreko udazkenean Science aldizkariak jakinerazi zuenez, paleontologoek duela 4,2 milioi urte bizi izan zen primatearen aztarrenak aurkitu dituzte Etiopian:  Ardipithecus ramidus, Ardi, lagunen artean. Harrigarri bada ere, zientzilariek frogatu ahal izan dute Ardi tente zebilela, zutik, hanka bitan, nahiz eta garai hartako basoak sekulakoak izan eta gaur egun baino ezagoak gainera. Eta, beraz, ezinbesteko galdera: zergatik zebilen oinez?

Guk besterik uste izan arren, bi hankatan ibiltzea izugarri zaila omen da. Ez bide da lau hankatan baino erosoagoa edo azkarragoa. Kontu izan gero, gizakia dela lehorreko hankabiko animaliarik bakarra. Zertarako zutitu zen Ardi?  Nonbait eskuak libre nahi zituen baina… zertarako?

Adituen ustetan Ardi zutitu egin zen janariak eskuz biltzeko, baina ez berak jateko, inori, emeari, eskaintzeko baino, ahalik eta gehien garraiatzeko, eta bikotearen onespena segurtatzeko. Eta aldi berean, emeak bere onespena agindu zion, baina ez arrik iaioenari edo indartsuenari, elikadura ondoen bermatzen zionari baizik. Ondoko bilakaera Darwinek  proposatutako hautespen naturalaren  ondorioa besterik ez zen izan.

Behar bada ez dugu sekula jakingo bi hankatan ibiltzen ikasteagatik egin ote ginen gizaki, ala gizaki bihurtu ostean ikasi ote genuen hanka bitan ibiltzen. Baina garbi dago nonbait maitasunaren, segurtasunaren eta elkar osatu beharraren seme-alabak garena, eta ez gosea, borroka eta elkar erasotu beharrarena.

Eta aittitta eta amama zutitu egin ziren...

Azken 22 urteotan, 1988tik 2009ra bitartean, ETAk 257 pertsona hil ditu. 125 espainiar indar armatuetakoak, 11 ertzain eta mosso d´escuadra bat. Beste 120 hildakoen berri ez dago datu zehatzik. Hala ere, ez dirudi  talibanak edo Al Qaidakoak zirenik.

Hamarrekin hamaikarekin baino hobeto jokatzen da esan omen zuen Helenio Herrerak jokalari bat gutxiagorekin jokatu behar izan zuen  taldearen aurka galdu ostean. Auskalo jakitunaren zentzuzko esaldia ala galtzailearen erdipurdiko aitzakia izan ote zen baina, behar bada, produktibitatea asmatu aurreko produktibitate-definiziotzat har genezakeen.

Produktibitatea

Lanorduetan aspergarri bezain amorragarri gertatu ohi da sarri telefono-zenbakiren batera deitu eta, jo eta jo zain egon behar izana noiz beste aldean halakoren batean norbaitek ihardetsiko. Edozenbat enpresa –eta Administrazio Publikoa zer esanik ez— arras geldo jardun izaten dira telefonoz erantzuteko zorian. Dezente ezaguna den euskal enpresa batek, ordea, arazo hau nolabait konpondu nahirik, bere barne-antolaketari ezarri dio telefono-deiek hirugarren txirrina jo aurretik erantzuteko erronka. Duela hainbat urte jarri zuen sistema indarrean eta gaur egun ez du sekula hutsik egiten. Bertara telefonoz deitu bai eta, aurrenengo txirrinean ez bada bigarrenak jo bezain laster, beti erantzuten du norbaitek hirugarrena entzun aurretik. Ez da inoiz –inoiz gero-- hirugarrenak noiz joko zain egon beharrik. Zertan ote soluzioa?

Zenbaitek besterik uste izan arren, soluzioa ez da izan telefonista gehiago jartzea, zegoen bakarra kentzea baino. Honela, kanpoko deiek hogei inguru bulegolari elkarrekin lanean ari diren telefonoetan jotzen du eta hogeietarik bizkorrenak edo askeenak hartzen du eta kitto. Edonork hartu dezake baina, beti ere, hirugarren txirrina jo aurretik. Hori da benetako zerbitzu lasterra, bezeroari ahalik eta bizkorren jaramonik egitea,  eta gainontzeko guztiak esne-berbak baino ez dira.

Txikiak handia jan

Euskal multinazional batek bi mila behargineko enpresa garaua erosi berri du Mosku inguruan. Bere arloan Errusiako handienetakoa omen da eta, bertako merkatuaren baitan jaun eta jabe izan arren, etekinak lortu ezinik maldan behera doana. Multinazional berberak sektore bereko beste enpresa bat du Gipuzkoan, ehun langile baino gutxiagorekin Errusiakoak bezainbat fakturatzen  duena.

Zalantzarik ez gero langile errusiarrak ez direna euskaldunak baino mozoloagoak. Batere zalantzarik ez, hango lanpostuak hemengoak baina zatia merkeagoak direna, baita lehengaiak eta energia-kostuak murritzagoak ere eta, horrez gainera, esan gabe doa Errusiaren oinarrizko merkatu naturala euskal enpresarena baino arras handiago dela. Baina, hain zuzen ere, lehengai, energia eta lan-kostu garestiagoez ekoiztu behar izanak eta mundu zabaleko merkatuan lehiakorrak izan nahiak derrigortu dute gure Gipuzkoako enpresa hau bere produktibitatea ikaragarri areagotzera.

Ez da erraz jakitea zein mailatan jokatzen duen Euskadik nazioarteko merkatuan. Segurutik gure ikerlariak dezente onak dira, poetak paregabeak eta kirolariak apartekoak  baina, esanak esan, “champions league”n jokatzen duten euskaldun bakarrak enpresak dira.

Laugarrena, ezkerretik, burusoila omen

Llabur-llabur esanda, badirudi arazoa ez dela katramilatsuegia. Alegia: gero eta urte gehiago bizi gara. Hurrengo urteetan jubilatuen kopurua ikaragarri gehituko da eta langileena, ostera, nabarmen gutxitu. Hau da, gero eta gehiago izango gara pentsioa kobratu nahi izango dugunok eta, aldi berean,  gero eta gutxiago gizarte-segurtasuna ordainduko dutenak. Horretara, pentsioak murriztuko ez badira, ordaintzaileek gehiago ordaindu beharko dute urteko ala --beste aukera bat-- urtero orain beste baina urte gehiagotan.

Hala ere, eztabaida honetako urte-kontuen gainetik, ni gehien harritzen nauena jendeak lana uzteko duen presa da. Zertarako ote? Ni bonba atomikoa bezain zaharra naiz, beste hogeitabosten bat urte bizitzeko asmoa daukat eta ez dut ulertzen zenbaiten erretiroa hartzeko irrika. Nere ustez, presarik ez izateko arrazoi nagusiak hiru dira, besteak beste:

1. Kronologia-arrazoia. Izan ere, aurten jubilatuko banintz,  ez dut sumatzen zer arraio egingo ote nukeen hiruzpalau urte barru jubilatuz gero egin ez nezakeenik. Bizitza luzea da. Zergatik eta zertarako ajenda aurreratu? Utz gero egutegia bere gisara!
2. Ideologia-arrazoia. Ni beharrean hasi nintzenean (1963) sei laneguneko astea zen eta hamar eguneko oporrak. Gaur egun, aldiz, lau  egun t’erdiko astea dut, hilabeteko oporrak, lantzean behingo zubiak eta, gutxi bailiran, Gabonetan zein Aste Santuan, zubitzarrak. Ondo dago sozialak izatea, ezkertiarrak, ekologiazaleak, modernoak, aurrerakoiak, solidarioak etab. Baina inork ez du gero pentsatuko “eskubidetzat” jotzen ditugun zenbait lan-aldarrikapen kontserbadoreak eta insolidario hutsak ez direnik ezta?
3. Biologia-arrazoia. Gazteagoek jakin ez arren, hirurogeitik gorako helduen hiztegian berbarik amorragarrienetakoa, ahal dela gutxien erabili beharrekoa, “laga” da: erretzeari laga, edateari laga, afaltzeari laga, irtetzeari laga, kirolari laga, larrua jotzeari laga, gidatzeari laga… etab. Nik ere, 65 urteko edonork bezala, kristoren beldurra diot aipatutako guzti horri laga beharrari. Baina hau guztia egia izanik –eta arras ulergarria, noski--, zer dela eta lanari laga nahi hori?

Inork aitortzen ez duen arren, zahartzaroaren adierazgarririk handienetakoa lanari laga beharra da. Izan ere, gizarteak ez gaitu ofizial zahartzen, erretzeari, edateari, afaltzeari, kirolari edo larrua jotzeari lagatzeagatik, lanari lagatzeagatik baino.  Eta, paradoxa bada ere, inork zahartu nahi ez duen  mundu honetan mundu guztiak nahi du lanari laga…

Ba… nik, ez. 

Izango da, segurutik, etxean batere libururik ez duenik, baina ez dut inor ezagutzen eskasia horretaz lagunartean harrotu denik. Ezagutzen dut, ordea, etxean telebistarik ez duela eta, behin eta berriz, aukera duen bakoitzean, harro asko gogorarazten diguna. Liburu-faltaz lotsatu eta telebistarik ezaz harrotzen diren pertsona horien arteko aldea izugarria da. Lehenengoak badaki ezjakin samarra dela, jokoz kanpo ari dela eta zertaz harrotu ez duela. Bigarrenak, aldiz, ezjakin samarra izan eta jokoz kanpo aritu arren, ez da oraindik bere egoeraz jabetu eta ez daki barregarri dabilenik. Aurrena, heziketaz urri badabil ere, zentzu kritikoaren jabe da, ez dio errealitateari ezikusi egiten eta, bere neurri apal horretan, intelektual-puntturik izan badu. Bestea, aldiz, intelektual handia delakoan, konplexuz josita dago, ez da daraman bide antzuaz konturatzen eta ez du gero eta handiago gertatzen ari zaion gezur-zulo horretatik ateratzeko adorerik ("Intelektualak, telebista eta multimedia". Luis Aranberri, Gasteiz, 1996)

Gezur-zuloaren kontua ez nuen nik asmatu eta are gutxiago 1996an.  Nolabaiteko gezur-zuloan bizi ginen 1960eko hamarkadaren hasierako nerabeak, Arrate Kultura Elkarteak antolatutako zine-klubean batere ulertzen ez genituen filmen osteko eztabaida sakonetan buru-belarri sartzen ginenean edota Ingmar Bergmanen “El séptimo sello” zein “El manantial de la doncella” bezalakoak superguaitzat jotzen genituenean. Baina, orduan, txarrenean ere barkagarri, 15 urte besterik ez genituen-eta.

Era berean, nolabaiteko gezur-zuloan bizi ginen 1970eko hamarkadaren hasierako guraso gazteak, Lur, Etor edo Kriselu argitaletxeen liburuak irten ahala erosi eta sailean irakurtzen genituenean. Baina, orduan, txarrenean ere barkagarri, hainbat “kausa”ren alde ari ginelakoan edo.

Nago, ordea, urteak aurrera joan arren ez ote dugun jarraitzen molde bereko gezur-zuloak ezkutatzen, baina oraingoan ez gazteegi garelako edota goiburu handirik gogotan dugulako, gure irizpiderik eza lartxo nabarmenduko ez dakigun baizik. Nik susmoa dut ez ote dagoen merkatuan makinatxo bat liburu aspergarri, inor aspergarritzat jotzen ausartzen ez dena, edota karteldegian hainbat film kritikak bestelakorik esan arren ikuslea isilik-misilik, nora ezean, uzten duena.

Honetaz guztiaz, proposamen bi baino ez nere aldetik. Film bat eta liburu bat.

1. Filma, La cinta blanca. Saririk ez zaio falta, kritikaren izar guztiak ditu eta inori ez diot gaitzespenik leunena ere entzun. Esango dizute barne-hausnarra maisuki harrotzen duen film sakon horietakoa dela, nazismoaren jatorria ulertarazten duena. Eta pantaila beltzera joan eta irteerako ipurtargia isiotzen denean segurutik esango duzu: “hau al da dena?”

2. Liburua, Cómo hablar de los libros que no se han leído. Ez dut irakurri, jakina, baina oso ona da. Hainbat aurreiritzi hausten du, zenbait gizarte-koakzio salatzen eta, behingoz, gezur-zulotik ateratzeko edozenbat errezeta eskaintzen. Hala ere, zeure buruaren jabe izaten jarraitzeko Oskar Wilde jaunari jaramon egin besterik ez duzu: sekula ez ditut kritikatu behar ditudan liburuak irakurtzen, euren eraginik sufritu ez dezadan.

Ba, horixe. Ez didazu gero esango, irakurle, asteburua konpondu ez dizudanik…

La cinta blanca

Hamazortzi urte edo --1983tik 2001era bitartean, behar bada--  egin zituen jatorrizko txori zuri-berde-gorriak ETBren pantailetan. Era batez edo bestez, bai lehen katean eta baita bigarrenean ere. Baina orain hamar urte ardura-lanetan ziharduen zuzendaritzak erabaki zuen ETBrekin batera sortutako txoria eraz eta moldez aldatzea. Ez zitzaidan erabaki hura batere gustatu. Penaz hartu nuen aldaketa, egokitzat sumatzen ez diren erabakiek sortarazi ohi duten samindura punttuaz.

Oraindik ere gogoan dut Kike Gomez de Segurak (JjK - Arrasate) Luis Iriondo ETBren lehen zuzendariari eta bioi txoriaren nondik norako grafismoa azaldu zigun eguna, 1983an. Begiak itxi eta bertatik bertara ikusten ditut, mahai gainean, paper zuri handitan marraztutako txantxangorriaren hego koloretsuak, papar gorriz eta mokoa zabal-zabalik, kantari.

                                         Luis Iriondo, ETBren lehen zuzendaria eta txoriaren aita.

Izan ere, gaur egun inor gutxi gogoratu arren, txori hura ez zen irudi hutsa, audioa ere bazuen, eta nolabaiteko sintonia gisa benetako txantxangorriaren txorrotxio-grabazioa zerion. Oinarri-oinarrizko ideia Luis Iriondorena izan zen. Ikurtzat animaliak irudikatzeko ohitura erabat zabaldua zen Europako iparraldean eta Luisek pentsatu zuen txantxangorri kantariak nabarmen adierazi zezakeela euskal sena. Eta txioka jarri zuen, berriz, Metro-Golden-Mayer ekoiztetxearen lehoiak orroa egiten zuen arrazoi berberagatik. Ez gehiago eta ez gutxiago. Animazioa Cannes-en landu zen lehenik eta Nashvillen ekoiztu, gero. Laster asko nazioarteko telebista-merkatuan ikurrik berezienetakoa bihurtu zen. Nabarmenenetakoa eta ezagunenetakoa. Baina…

Baina orain dela hamar urte inguru edo, gaurkotasunaren eta eraberrikuntzaren aitzakiaz, modernitatearen izenean alegia, egun batetik bestera ia hogei urteko tradiziotxoa hautsi zuten batere beldurrik eta espanturik gabe. Jakina gauzak gaurkotu behar direna; jakina irudiak eraberritu egin behar direna; baina aldaketak astiro egiten ere jakin egin behar da --apal, alegia--, errorik hautsi gabe, jauzi nabarmenik gabe, apurka-apurka, pittinka, ia inor ohartzeka. Halakoetan klasikorik klasikoena Coca-Colaren etenik gabeko aldaketa da, 125 urte aldatzen ari baina aldaketarik txikerrena ere sekula egingo ez balu bezala. Eta, ez ahaztu gero, MGMren lehoiak, oraindik ere, orroa egiten jarraitzen duela laurogeitaka urteren bueltan. Gu, ordea, matxinsaltoa bezala, alde batetik bestera beti urrats berritan, sekula geldirik egon ezinik, tradizioari, memoriari, kateari eta errutinari eutsi ezinik.

Orain hamar urteko zuzendaritzak erabaki bi hartu zituen aldi berean. Bata txoria moldez aldatu eta, bestea, pantailatik desagertarazi. Oraingo zuzendaritza berriak bigarren hau konpondu du. Lehenak, ostera, konponketa zailagoa du eta gainera, honez gero, nahita ere…

Txantxangorria, 1983-2001. Sukaldeko erlojua, oraindik ere abian

Espinete, 2001-2010

Bertako Meatzari Aretoa gainezka zela, ekitaldia Muskizen eratu da gaur iluntzean, bigarren urtez jarraian hain zuzen ere. Urteroko sari-emanaldi hau sortze beretik Bilbon eratu izan zen 2008 urterarte. Petronorren babesa tarteko, ordea, iaz estreinako antolatu zen Muskizen eta baita aurten ere.

                                                Txetxu Ugalde Patxi Usobiaga elkarrizketatzen

                                Virginia Berasategi, Patxi Usobiaga, Asier Zurinaga eta Eli Pinedo

                                                       Virginia, urbitsetan gero, Patxirekin

Manuel Lozanoren ustez energia nuklearra deabrua bailitzan izan da txarretsia, zientziaren aldetik eskas samarrak diren arrazoiez. Haren esanetan  informaziorik eza nagusitu den arren, Espainian ez da energia nuklearraren biktima bakar bat ere izan. Zer esanik ez hildakorik edo zauriturik. Ezta bat bera ere gero. Gainera, energia nuklearraren aurka daudenak praktika esaten ari dira nahiago dituztela petrolioa, gasa eta ikatza. 

Energia nuklearrak izan dezakeen kolore politikoari buruz, berriz,  energia nuklearra da Legebiltzarraren bitartez kontrolatua dagoen energia-mota bakarra. Beraz, nekez esan daiteke nuklearra ‘eskuindarra’ denik. Eta afankerietan hasiez gero onartu beharko dugu energia berriztagarrien alde gehien ahalegindu zena Franco izan zela, berak eragin baitzituen sekulako urtegiak eta zentral hidroelektrikoak, gaur egun indarrean dauden zentral nuklearrik gehienak sozialistek inauguratu zituzten artean, 1980ko hamarkadan.

Berriztagarriak ez dira ezkerrarenak, ezta energia nuklearra eskuindarrena ere adierazi du Manuel Lozanok Erromako Klubaren Euskal Taldeak energiaz eratutako hitzaldi-sortaren baitan. Haren ustez,  Espainia bezalako herrialdean energia-horniketa berriztagarriez soilik osatu nahi izana utopia da, badirudi zentzuzkoena aukerabide guztiez baliatzea litzatekeela. Indar nuklearrak ez du kutsatzen, osasun-eragina urria bezain ezaguna da, sortarazten dituen hondakinak toki jakinean kokatuak daude eta kontralatuak… Gehiago dira abantailak eragozpenak baino.

Lozano katedradunaren iritziz Zapaterok zentral nuklearrak onartzen amaituko du, osterantzean sekulako erantzukizunik eza  izango litzateke-eta. Behar bada Obama eta Lularen hildotik jarraituko du. Ez ahaztu gero Lulak energia nuklearra defenditzen jarraitzen duela nahiz eta Brasilen, oraintsu ere, berriro pretrolio gehiago aurkitu.

Manuel Lozano