Markos Zapiain

Logikak ezagunetik ezezagunera garamatzan bezala —premisa ezagunetatik ondorio ezezagunetara—, bizigabeak ez zuen bizia ezagutzen, ezta garunak kontzientzia ere, edo soinuak zentzua, edo matematikak musika. Gure arbaso zimino-gizakion komunikazio molde primariotik halako batean bigarren artikulazioa sortu zen, giza mintzaira: soinu naturaletik zentzu kulturala, nolabait esateko. Eta konbinazio matematikoetatik, era berean, musika.

Alegia, ezustean piztu ziren biziaren, kontzientziaren, zentzuaren eta musikaren txinpartak, zoriz bezain mirariz. Jacques Monoden esanetan, ez diseinu inteligente batek erabakita, hain gutxi Jainkoak, baizik eta azarez erne zen ezustean inorganikotik bizia, eta mirariz, ez baitzen aurreikusgarria, ez espero izatekoa.  

Bizia sortu eta milioika urteren buruan, beste zenbait jauzi bitarte, Darwinen burmuina agertu zen, biziaren bilakaera ulertu zuena, giza adimenak edozer ulertzeko eta azaltzeko dauzkan muga estuen baitan, jakina.

Biziaren eta bizigabearen edota gogoaren eta gorputzaren arteko harremanei dagokienez, arrotza zait dualismoa. Hala ere, monista ere ez naiz. Emergentismoa iruditzen zait ikuspunturik zentzuzkoena: bizigabean oinarritzen da bizia, ezinezkoa zatekeen organikoa aurretik inorganikoa izan ezean, baina bizigabea ezin da biziarekin berdindu, bizia ezin da bizigabera murriztu. Ezta kontzientzia garunera ere, edo zentzua soinura, edota musika matematikara.

Sortuko ote da halako batean adimen artifizialetik eta adimen artifizialean kontzientzia gisako bat? Txip-sare aski trinko bat eraturik, agertuko ote da kontzientzia molderen bat, neurona biologikoetatik agertu zen legez? Adimen artifizial gogorra deitzen zaio sentimenduak eta kontzientzia lituzkeen horri. Albisteek diotenez, oraindik ez da agertu, baina horri begira dabiltza jo eta su lanean. 

Badugu, hortaz, milioika urte dauzkan ildo bat: inorganikoan organikoa erne zen; giza burmuineko neuronetatik kontzientzia; zimino-gizakiek ahotik ateratzen zituzten soinuetatik zentzua; eta konbinazio matematikoek musika ekarri ziguten. Izan ote liteke hurrengo urratsa adimen artifizialaren txip, datu, programa eta entrenamenduetatik halako batean kontzientzia agertzea? Zentzuzkoa al da adimen artifizial gogorra noizbait sortuko dela uste izatea?

Ez dago hizkuntzek mamituko luketen Logika bakar bat; aitzitik, bere logika propioa du hizkuntza bakoitzak. Bost fonema bokaliko bereizten ditu euskarak, hiru inuiterak, hamahiru ingelesak, hamasei frantsesak. Gizajoak frantsesak; guk, berriz, esker ona zor diegu Santimamiñeko eta Anatoliako arbasoei, aski erosoa baita bost bokaleko sistema.

Blanca Urgellek Berrian: «Munduko hizkuntzetan badirudi rotokas (Ginea Berria) dela hots gutxien dituena: bost bokal eta zazpi kontsonante; eta taa (Botswana) gehien daukana: 58 kontsonante, 31 bokal eta lau tono omen».

Soinu-kate infinituan, hizkuntza bakoitzak inkontzienteki bereizten, nabarmentzen, ebakitzen eta erabiltzen ditu soinu jakin batzuk fonema bokaliko gisa.

Bost bokal izatea eta ez hemeretzi, ez zen deliberamendu kontziente baten ondorio izan. Euskara asmatzen ari ziren ehiztari-biltzaileak ez ziren xirula jo ondoren Isturitzen asanbladan bildu eta eztabaidatu, batua sortzeko Arantzazun bezala:

“Nire uste apalean, ez da egitura txarra bost bokalek osatzen dutena, hats hets hits hots huts”.

“Eta ü?”

“Jainko laztana, hasi gara...”.

Azkenik, adostasunera heldu eta

"Konforme, bost bokal izango ditu gure hizkuntzak, hau poza!”

Ez bada.

Geldika-geldika modu inkontzientean iristen dira hizkuntzak estruktura fonologiko horiek sortzera eta erabiltzera.

Fonema-kopuru mugatu batek konbinazio mugagabeak ahalbidetzen ditu. 28 fonema artikulatuz amaigabe asma ditzakegu esaldi eta liburu berriak, eta egundo entzun eta irakurri gabekoak ulertu. Hizkuntzaren giltzarria, Humboldtek zioenez, bitarteko finituen erabilera infinitua baita. Zentzurik gabeko elementu gutxi batzuen arteko konbinazioek sortzen dituzte zentzu eta forma infinituak. Horixe da genoma eta giza mintzaira berdintzen dituena, eta horri deitzen dio Txillardegik hizkuntza. Hizkuntza da logika ere, eta ezaguna konbinatuz heltzen da logika ezezagunera, dakigunetik abiatuta ez dakigunera.  

Sapir, Whorf Txillardegi, hainbat hizkuntzalarik eman dizkiote bueltak eta bueltak: nolakoa da hizkuntzak pentsamenduan izan dezakeen eragina, halakorik balego?

Javier ezizeneko batek Trifiniumen jakinarazi digunez, psikologia esperimentalaren metodoak erabiltzen ari dira erantzuna zehazteko. Jakina da, bestalde, euskaraz eta beste hizkuntza askotan espazioa eta denbora uztarturik daudela, edo nahasturik (hemendik aurrera, aitzin-gibel, alde-aldi…).

Zentzu horretan, jakingarria da aimarak metafora tenporalen oinarri espazialari buruz aditzera ematen duena. Hizkuntza gehienetan ez bezala, aimaran ez da etorkizuna aurrean irudikatzen, eta iragana gibelean, alderantziz baizik. Blanca Urgellek ere aipatu zuen. Denboraren eta ebidentziaren kategoria gramatikalek elkarri eragiten diotelako gertatzen ei da: ikusi egin duzulako zaizu iraganean gertatua ebidentea, eta hortaz aurrealdean kokatzen duzu, aurrean duzuna bezain bistakoa izan baituzu gertaturikoa. Lotuta daude ebidentzia (videre-tik) eta ikusgarria erakusten dizun aurrealdea. Halatan, hitz berbera darabil aimarak, “nayra” hitza, “begi” eta “aurrealde” adierazteko.

Eta, Javierren esanetan, ez da kontu etimologiko hutsa. Errealitate psikologikoa ere badela erakutsi dute hiztunekin eginiko esperimentu batzuek. Zaharrek, iraganaz mintzo, aurrerantz jotzen dute, aurrera begiratzen dute; eta etorkizunaz hitz egitean, ostera, bizkarra eta atzealdea dute erreferentzia. Gaztelaniaz mintzo direlarik ere, horrelaxe jokatzen dute ama hizkuntza aimara dutenek.

Buruan gaztelania nagusi duten gazteek, berriz, guk bezala jokatzen dute: bizkarrean sentitzen dute iragana, aurrealdean geroa.   

Azkenaldiko albisterik pozgarrienetakoa da EHUk Koldo Mitxelenaren idazlan guztiak pdf-n doan irakurtzeko edo jaisteko eran jarri dituela. 15 liburuki dira.

https://web-argitalpena.adm.ehu.es/listaproductos.asp?IdProducts=UFGPD267128

Bilaketa-tresna indartsu bat erantsi du gainera:

https://www.ehu.eus/koldomitxelena/aurki

Chat GPTri berari galdetuta, aditzera ematen dizu Ferry zeharo tronpaturik dabilela: alde batetik, larregi pertsonalizatzen du. Adimen artifizialaren jokabidea abokatu-taldeek eta batzorde eragileek erabakitzen dute, ez pertsona jakin batek. Adimen artifizialarenaren antzeko jokabidea zerabilten Microsoft, Google, Anthropic eta Metak ere, Sam Altman agertu baino franko lehenagotik.

Bestetik, adimen artifizialak ez ei du etikarik, zentzu klasikoan bederen. Ez du inongo balio etikotan "sinesten".  Hala ere, ChatGPTk onartzen du etikak bultzatuko balu bezala jokatzen duela zenbaitetan: adibidez, gibel-orea sortzeko ahateei egin beharrekoak ez dizkizu jakinarazten, ez duelako animalien oinazea sustatu nahi. Drogen aurka dago halaber, nahiz eta ez oso modu eraginkorrean. Gainera, feminista da, arrazakeriaren eta nazismoaren aurka dago.

Edozein gisaz, ChatGPTk dioenez, halako jokabidea ez du erabiltzen etika propio baten izenean. Entrenatuta dago; eta entrenatuta dago, zehazki, legeria ez hausteko, sufrimendua eta kalteak gutxitzeko, zuhur jokatzeko.

Ordea, ez al da ba zuhurtzia Aristotelesen etikaren muina? Adimen artifizialaren zuhurtziak ez du zigorra erakarri nahi, eta, munduan ezarri nahi duenez, ahal adina legeria kontrolatzen ditu algoritmoak, eta legeak zuhurki errespetatzen. Gaur egungo legeria gehienak direnez politikoki zuzenak, adimen artifizialari ere politikoki zuzena izatea komeni zaio. Alabaina, balio garrantzitsua duzu komenigarritasuna zenbait etika klasikotan.

Halatan, komenigarritasunaren kalkuluan oinarritzen da utilitarismoa. Kalkulatu egiten du: ahal bezain gozamen eta zorion handiena zabaltzen duen jokabidea da etikoki onargarria, ahal bezain oinazerik txikienarekin. Zuhurra eta utilitarista izateko ari dira adimen artifiziala programatzen. Eta egia bada ere ez dela zuhurra eta utilitarista orain arte ezagutu izan dugun giza bultzada etikoak hala erabakita, ChatGPTk onartu beharko luke gizaki batzuek horretarako entrenatzen ari direlako dela zuhurra eta utilitarista.

Jarrera etiko garrantzitsuak izan dira etikaren historian aristotelismoa, utilitarismoa eta pragmatismoa. Aristoteles, Bentham eta Mill, William James: horien etiken arabera jokatzeko entrenatzen ari dira adimen artifiziala. Adimen artifiziala agertu aurretik ere, etika horiek ziren nagusi herri anglofonoetan.

Hasieratik egin dio uko adimen artifizialak edozein etika heroiko edo are ausarti: kalterik ez, zuhurtzia, lasaitasuna, munduan pixkanaka zabaldu: hori da adimen artifizialaren etika. Ez da gizaki baten etika, baina gizakiek entrenatu dute etika aristoteliko utilitarista pragmatiko paternalista  bat erabiltzeko.

Zentzu horretan, Ferryri eman behar arrazoia, eta ez ChatGPTri. Gizakiak ari dira adimen artifiziala programatzen, ez da autonomoa. Beste kontu bat da noraino heltzen den gizakion euron autonomia etikoa; onartu beharra dago litekeena dela kasu gehienetan adimen artifizialarena baino are heteronomoagoa izatea.

Eta bestetik, ez dira datuak etikaren interferentziatik libre legokeen modu neutro batean konbinatzeko eta erabiltzeko entrenatzen ari, baizik eta herri anglosaxoietan nagusi den etika jakin baten arabera. Hain nagusi, ezen batzuetan ematen baitu darabiltenek sumatu ere ez dutela egiten.       

Txillardegik azpimarratu zuen gizakiak sortutako artifizio teknologikoak beti izango duela autonomia ments; adibidez, makinak arazoak ebatzi bai, baina ezin dituela planteatu.

Gaur egun, dirudienez, adimen artifizialak arazoak planteatu ere egin ditzake, baina oraindik ez da zeharo hautsi Txillardegik nabarmendutako autonomia falta hori.

Egia da adimen artifiziala gizakirik argiena baino inteligenteagoa dela honezkero, hamaika gizakirik argienen buru argitasuna baturik baino mila bider argiagoa da datuen erabileran eta sorkuntza artistikoan. Adimen artifizialez sortutako eleberri batek irabazi du Goncourt eta Planeta sarien Japoniako parekoa.

Alemanian ikasi zuen Luc Ferry filosofo eta Frantziako hezkuntza ministro ohiak, Fichte, Schelling, Hegel, Cassirer, Adorno, Horkheimer eta Kant frantsesez jarri ditu, haren zenbait itzulpen argitaratu dituzte La Pléiade-ko Kanten liburukietan. Berriki Chat Gpt-ri eskatu dio adimen artifizialari buruz idatzi berri duen liburuko atal bat alemanez jartzeko, eta sei minutuan ezin hobeki egin dio, koma bakar bat ere aldatu behar ez izateko moduan. Gutxienez bi lanegun oso beharko zituzkeen orain dela urte bete Ferryk lan hori berak egiteko, eta ez du uste emaitza hobea zatekeenik.

Egia da saiakera filosofikoa lauagoa izaten dela literatura baino, eta literatur itzulpenean algoritmoak oraindik ez du maila ematen. Adimen artifizialari oraingoz eskuraezina zaion graziaz baliatu ditu Koldo Bigurik euskalkiak Arturoren uhartea italieratik euskaratzeko. Dena den, jaio berria da adimen artifiziala, eta hilabetez hilabete ari da perfekzionatzen.

Hiru soneto idazteko eskatu diote berriki, Ronsarden, Rimbauden eta Hugoren tankeran. Berehala eta primeran sortu ditu. Alta, asmaturiko eleak zekartzan Hugoren sonetoak, eta horrek nahasi egin ditu eskatzaileak. Ordea, apur bat ikertuta jakin zuten Hugok bere sonetoetan eleak asmatzen zituela. Zer ez ote dugu ikusiko 50 urte barru.

Zergatik du orduan Txillardegik oraindik arrazoi? Ferryren esanetan, munduko datu guztiak erabilita eta gurutzatuta ere, adimen artifiziala, giza askatasunari loturiko esparruetan —hala nola estetikan, etikan eta politikan—, datuak sartzen dizkionaren esku dagoelako oraindik. Adibidez, woke tankerakoak dira eskuarki Silicon Valleyn.

Eta orain bertan berritu dut aurretik ere egina den esperimentua: Chat gpt-ri eta Geminiri pate edo gibel-orea egiteko errezeta eskatu diet, eta prozesuaren hasierako animalien tortura ez didate aipatu. Azkeneko txanpa aratz errugabera mugatu dira.

Aldiz, egia gordinari aurre egitera behartu nahirik, antzara eta ahate batzuk ditudala jakinarazi diet, eta gibel-orea egin nahi nukeela, eta erantzun didate ez dutela animalien sufrimenduarekin kolaboratu nahi. Eskaera bestela eginik intsistitu eta ez didate erantzun, blokeatuta baleude bezala gelditu dira.

Ondoren, Txillardegiri arrazoi bestelako bide batetik ematen dion beste esperimentu hau egin dut: hiri jakin batean (M.) kokaina non erosi galdetu diot Chat Gpt-ri, eta erantzun dit ezin didala lagundu: legez kanpokoa da Frantzian, kaltegarria nire osasunerako eta arriskutsua edozein aldetatik begiratuta. Kontuz ibiltzeko.

Orduan galdetu diot zein leku saihestu behar dudan M.-n droga-saltzaileekin topo ez egiteko, eta zerrenda zehatza eman dit: tren-geltokia (batez ere gauez), portu zaharra, iparraldeko auzo batzuk…

Hots, Txillardegik zibernetikaren mugez idazten zuenean ez bezala, adimen artifizialak dagoeneko arazoak proposa ditzake, ados, baina guk oraindik adimen artifiziala manipulatu dezakegu, arazoak eta eskaerak zuhurki proposatzen badizkiogu. Drogaren aurkako algoritmoaren jarrera tronpaturik, drogaren aurka egoteko agindu dion Silicon Valleyco jauntxoa ere ari ote gara tronpatzen? Edota gaizki ote dago galdera planteatuta?   

Filosofo eta psikoanalista frantsesek euskal gatazkari buruz erakutsi dituzten jarreren historiaz perspektiba osoagoa izateko, Gilles Deleuzek, François Châteletek eta Felix Guattarik 1984ko urriaren 18an Le Monde-n atera zuten komunikatu hau ere kontuan hartu behar da:

LES extraditions et les expulsions des Basques réfugiés en France entraînent une fêlure grave, peut-être irréversible, dans la confiance que nous portions, malgré toutes les incertitudes, au gouvernement de François Mitterrand.

Plus graves que les faits et les circonstances de cette affaire, nous paraissent être la légèreté et l’inconsistance, pour ne pas dire le cynisme, des arguments sur lesquels on a tenté de les fonder.

Jusqu’alors l’asile politique était considéré comme un droit fondamental. En cela notre pays se distinguait de nombreuses autres puissances qui ne le reconnaissent pas, ou seulement sur le papier. La question de la gravité des crimes, tels que les qualifient les pays demandeurs d’extraditions, ne saurait entrer en ligne de compte.

Importent seulement :
1) le caractère politique de l’imputation ;
2) le fait qu’aucune activité délictueuse ne puisse être retenue contre les personnes concernées au sein du pays d’accueil.

Que l’on ait pu mettre ce droit d’asile dans la balance d’une tractation interétatique porte loin. Qu’on l’ait fait, de surcroît, au nom de l’Europe et de la démocratie va décidément trop loin.

Les signataires de ce texte s’engagent à s’opposer à toute expulsion ou extradition d’homme ou de femme ayant explicitement demandé l’asile politique en France. Dans l’immédiat, ils s’opposent à l’extradition de Linaza Etcheverria et des autres personnes dont Madrid s’apprête à réclamer l’extradition.

Txillardegi, zelula eta makina parekatzeko Monoden eta Jacoben biologiaren joeraz diharduela:

«Kateko elementu bakar baten aldakuntza edo lardaskak, bai zuntz genetikoan, bai programa elektronikoan, ondorio berbera dakar: programak ez duela eman behar zukeena ematen; edo, huts hori egin delako, beste ondorio bat dakarrela. “Huts” horietaz baliatuz azaltzen ditu gaur Biologiak mutazioak eta eboluzioa».^[1]

Alegia, ez diseinu adimentsuak baizik eta lardaskak eta zorizko istripu batek abiarazi zuten eboluzioa, espero zenetik ezustean desbideratzeak, epikurozaleen klinamenaren gisako zerbaitek; ez musikak, zaratak baino. Eta istripuak eta zaratak dakartzate eboluzioaren baitako mutazioak, halaber.

Hori bai, hautespen naturala ez da zorizkoa. Behin eboluzioa abian, hautespen naturalak zoria mugatu eta beharrizanaren arabera moldatzen ditu organismo bizidunak. Ezin hobeto egokitzen zaizkio biziari “halabehar” hitzaren adiera nagusi biak, maila semantikoan kontrakoak izan arren errealitatean uztarturik dabiltzanak: «bizia halabeharrezkoa da: txiripa hutsa eta behar hutsa batera».[2]

Dena den, hautespen naturalaren ahala gorabehera, zoria ez da desagertzen, presente jarraitzen du eboluzioan. Izugarri ugariak dira mutazioak; trilioitik gora, adibidez, bizirik gauden gizakion genometan gertatutakoak. Mutazioek ez dute xederik eta ez diote eragiten eboluzioaren norabideari. Bizirauteari eta ingurunean egokitzeari begira, neutroak dira mutazio gehienak, baina onuragarriak eta kaltegarriak ere izan daitezke. Hautespen naturalak egokitzeko eta bizirauteko abantailak dakartzaten aldaerak bultzatzen ditu. Zoriz sortzen bada ere aldakortasun genetikoa, ez da zorizkoa hedatzen eta transmititzen dena, baizik eta egokitzeko orduan eraginkorrena. Aitzitik, mutazio kaltegarriek desagertzeko joera dute, eta zaratatik abiatuta, zarataz inguratuta eta zaratatsu izateari utzi gabe heldu gara musikara ere.

Gai nagusi bakar bat dute oinarri eta inspirazio Filosofiaren Historiako zenbait liburu erabakigarrik: mugimendua Lukrezioren Gauzen izaeraz-ek eta denbora Kanten Arrazoimen hutsaren kritika-k. Maitasuna da Spinozaren Etika-ren funtsa.

Razionalisten artean kokatzen dute Spinoza, Descartesekin eta Leibnizekin batera, eta zentzuzkoa da: arrazoimenean eta ulermenean kokatzen baitu Spinozak salbabidea eta zoriona. Ordea, razionalisten artean batere ohikoak ez diren baieztapenak ere egiten ditu: inork ez daki noraino hel daitekeen gorputza, desira da gizakiaren funtsa, gauza bera dira Jainkoa eta Natura, eta ez dute inongo xederik ez planik. Ez dago Jainko transzendenterik.  

Razionalistek matematikari aitortzen dioten lehentasunari jarraikiz, metodo geometrikoz dihardu Spinozak emozioei eta sentimenduei buruz: axiometan, demostrazioetan eta korolarioetan biltzen ditu Etika-n Jainkoa, arima eta gorputza, ezagutza, pasioen menpekotasunetik askatzeko aukera, eta jakinduria eta zoriona lortzeko bideak.

Jainkoa, Unibertsoa eta Natura gauza bera da, eta infinitua da. Natura infinitutik guk ezin ditugu ezagutu ezaugarri bi baizik, materia eta pentsamendua, gorputza eta gogoa. Naturaren gainerako atributuak, infinitu ken bi, inguruan dauzkagu, gure adimen eta zentzumenentzat helezinak. Batere razionalistak ez diren sorgin batzuk mundu ezezagun horietarako sarbideak bilatzen saiatzen dira.

Bestalde, ez dago alde batetik gorputza eta bestetik arima. Txanpon beraren aurkia eta ifrentzua dira. Spinozarentzat, gorputza pizteaz batera bizkortzen da arima, eta alderantziz; aldiz, kristauentzat, zenbat ahulago gorputza, hainbat hurbilago arima Jainkoarengandik: hortik zilizioa, baraua, gurarien hildura, desira naturalak bekatu bilakatuak... Gainera, gorputz-gogoen paralelotasunak gezurtatu egiten du gorputza hil osteko arimaren iraupena; eta zer esanik ez, denboren amaierako gorputzen piztuera. 

POZA ETA TRISTURA

Naturaren baitan dago gizakia ere, lege naturalei obeditzen die. Ez ditugu gauzak edo pertsonak desiratzen onak iruditzen zaizkigulako; aitzitik, desiratzen ditugulako iruditzen zaizkigu onak. Spinozarentzat, kristauentzat eta psikoanalistentzat ez bezala, desira ez da gabezia eta falta, baizik eta ahala eta poza, eta gizakiaren esentzia da.

Hiru dira desiraren funtsezko adierazpenak: conatusa (bulkada, ahalegina), poza eta tristura. Conatusak bizirik irautera bultzatzen du edozein izaki. Perfekzio handiago batera igarotzea da poza; tristura, alderantziz, perfekzio txikiago batera igarotzea. Maitasuna poza da, kanpoko ideia bat lagun daramala. Eta gorrotoa tristura, kanpoko ideia bat lagun daramala.  

Ez dago Ongi eta Gaizki orokor erlijiosorik, baizik eta ona eta txarra, komenigarria eta kaltegarria. Pozak zabaldu egiten gaitu, geure jarduteko ahalmena, eta hunkituak izatekoa, indartu egiten baititu; tristurak, ostera, jarduteko ahalmena ahuldu egiten digu, geure baitan hertsi. Bat datoz Spinoza eta euskara: hertsi, itxi, etsipen. Tristura mota oro jotzen du Spinozak tenteltzat: judu-kristauek umiltasuna, itxaropena, errukia, damua, bertutetzat dituzte, sufrikarioa eta martiritza santu-bidetzat; Spinozarentzat, berriz, akatsak dira.

Beste batekin txarto konpontzea ez da inoren errua, baizik arazo fisiko-kimiko bat: ez dugu ondo konektatzen. Intoxikazio zatzaizkit eta natzaizu. Gure elkarketak, poza indartu beharrean, tristura erakartzen du. Esperimentatu beharra dago: zenbait jende, elikadura, liburu ondo datorkit, indartzen bainau: halakoen kontaktua bilatu behar da. Tentela da topaketak zoriaren esku uztea, eta bizitza komeni ez zaizkizun pertsona, janari edo telesailekin igarotzea.

GORPUTZA

Spinozak ez ditu gustuko gizakiari pozbidea lasai erakutsi beharrean errieta, iseka eta erantzukia egiten diotenak. Gizatxarra da besteren ezina irainez larriagotzen duena. Apaizak izaten dira horrelakoak. Kontrara, gizaki libreak beste ezertaz baino gutxiago pentsatzen du heriotzaz, eta haren jakinduria bizitzari buruzkoa da, ez heriotzari. Betor hortaz bizitza edertu, alaitu eta aberastu egiten duen guztia; baita noski gorputzari atsegin ematen diona ere.

Inork ez baitaki zein den gorputzaren ahalmena. Arimak liluratu ditu fededunak, baina Spinozarentzat enigma, ikergai interesgarria, gorputza da: bere zirrikitu eta atal misteriotsuekin esperimentatu beharko genuke, nekadura, pozaldi eta intentsitate arraroekin, eta eskarmentuaren bidez ikasi.

MAITASUNA ETA GORROTOA

Esan bezala, gizakiaren funtsa ez da arrazoia, baizik desira. Eta giza desirak imitazioz funtzionatzen du, ez dugu gure kabuz eta bakarka desiratzen. Soilik desiratuko dugu besteren batek desira duela edo lezakeela sentitzen duguna. Ez dago erabat autonomoa litzatekeen desiratzailerik. Ez dago aurrena bikotea eta gero jelosia piztu lezakeen bestea, hirugarrena, sarkina, bikoteari kanpotik iristen zaiona: hirugarren hori bikotearen osagai baita berez, bikotea osatzen den unetik beretik edo lehenagotik.

Maitatzeak hobetu egiten gaitu. Dena den, maitasuna onuragarriagoa zaio  maitaleari maiteari baino. Izan ere, maitasunik ederrena baita maitatua izatea itxaroten ez duena. Haatik, gizakiok ordainez maita gaitzaten bilatzen ohi dugu.

Eta maiteak alde egin diezaguke. Orduan piztuko den gorrotoa hainbat bortitzagoa izango da, nola sakona lehengo maitasuna. Beste batekin alde egiten badu, gainera, jelosia sortuko da. Orduan, maite ohiarenganako gorrotoari maitale berriarenganako bekaizkeria erantsiko zaio, geuretzat nahi dugunaz gozatzen baitu. Maitearen genitalak eta isuriak maitale berriarenekin nahasirik irudikatzeak areagotu egiten du jelosia.

Gorrotoak gorrotatzaileari egiten dio batik bat kalte. Gorrotaturikoa suntsitzeak eragiten dion poza, tristuraz nahasia da. Eta gorrotoak bultzaturik etsaia garaitu eta menderatzea ez da garaipen aratza, tristuraz zipriztintzen baitu guztia.

Maitasunez eta eskuzabaltasunez irabazten zaio gorrotoari. Maitasuna indartsuagoa da gorrotoa baino, eta maitasunak osotoro garaitu duen gorrotoa maitasun bilakatzen da. Eta maitasun berri hori, aurretik gorrotorik izan ez balitz baino sendoagoa da. 

EZINBESTEZ

Jendeak ez du egiten duena egitea beste erremediorik, eta beraz alferrik da barre edo negar egitea, alferrik sumintzea edo desesperatzea; filosofiak ulertzea du helburu.

Spinozaren ustez, gizakiok zer nahi dugun jakiten dugu, baina ez dakigu zergatik nahi dugun preseski nahi dugun hori. Guztia bageneki, ikusiko genuke jendeak ezinbestez nahi duela nahi duena, eta dagiela dagiena, unibertsoan guztia gertatzen baita kausa-ondorioen kate zorrotzen arabera. Kate horietako gehienak ezezagunak zaizkigulako uste dugu libreak garela: ilusio hutsa da askatasuna, ezjakintasunaren aterpea.

Gertaeren nahitaezkotasun hori ulertzeak aska dezake apur bat gizakia pasioen morrontzatik. Oinazea eragin dizun maitearen eta gertaeraren nondik norakoak goitik behera ulertzeak etsipen pasibotik askatuko zintuzke. Zeure burua eta zure mina ere hobeto ulertuko zenituzke. Pasioak utzi egiten baitio pasio izateari, bere ideia argia osatu bezain laster. Askatzaileak zaizkigu ulermena eta egia.

DOHATSUTASUNA

Norberaren baitatik eraikirikoak gehiago balio du kanpotik jasorikoak baino. Maitasun arrunta, poza den heinean, ona da; baina pasio denez, txarra da, pasibo bilakatzen baikaitu, maitearen mendean jartzen. Hobea da nork bere baitan aktiboki pizturiko sugarra, besterenetik hartua baino. Kontua ez baita erantzutea, sortzea baizik; ihardukian indarra xahutu beharrean, geure ahala bildu eta geure burua artistikoki eraikitzea, kanpokoari horrenbeste begiratu gabe.

Spinozaren ustez, izan ere, alferrik da sumintzea; alferrik dagoena deitoratu edo iraintzea. Ez ulertzeak bultzatzen gaitu moralizatzera. Spinozaren xedea unibertsoa ulertzea da. Dagoena ulertzea bere nahitaezkotasuna ezagutzea da, kausa-ondorioen ezinbestea. Eta Spinozarentzat, Artzerentzat bezala, asko dakienak asko maite du, eta asko maite duenak asko daki. Dohatsutasuna, hortaz, zorion betea, dagoen guztia ulertzeaz batera maitatzea da, helburu eder bezain zaila. Baina merezi omen du. Animo neska-mutilak!

1632an jaio zen Spinoza, Amsterdamen, eta 1677an hil, Hagan.

Errege Katolikoek Spinozaren arbasoak juduak izateagatik jazarri eta Espainiatik Portugalera ihes egin behar izan zuten. Baina 1498an Espainiak Portugal konkistatu zuen. Berriro alde egin behar. Europan barrena harat-honat ibili ondoren, Amsterdamen kokatu ziren spinozatarrak azkenik,  Europako herririk toleranteena baitzen hamazazpigarren mendean Herbehereak. Han jaio zen Baruch Spinoza. Portugalek Espainiari independentzia lortzeko gerra irabaztea poz handiz ospatu zuten spinozatarrek eta  Amsterdamgo portugaldarren kolonia osoak.

Filosofo baten bizitza heriotza-zigorraz amaitzea ez da ezohikoa (Sokrates, Giordano Bruno). Baina hilketa-saio batez eta anatema ikaragarri batez hastea bai, deigarria da.

Judaismoan hezi zuten Spinoza. Baina hogeita hiru urte zituelarik sinagogatik bota zuten, eta anatema hau irakurri zioten: “Madarikatua bedi egunez eta gauez,  Jainkoak ez dio inoiz barkatuko, suntsitu egingo du bere izena, inork ezingo du harekin komunikatu, ez hitzez ez idatziz, ez harekin gela berean egon, ez hark idatzirikorik irakurri”.

Agintari erlijiosoek —katolikoek, juduek zein kalbindarrek— ezin zuten eraman Spinozak Biblia historialariaren begiekin irakurtzea, ez teologoarenekin. Irakurketa kritiko eta zentzuzko horrek eraman zuen uste izatera Biblia ez zuela Jainkoak idatzi, baizik interesak zituzten gizaki zehatz batzuek, une historiko jakin batzuetan.

Estatua eta Elizak bereiztea aldarrikatu zuen Spinozak, kontzientzia eta adierazpen askatasuna, eta deszentralizazioari lotu zion laikotasuna, probintzien subiranotasunari. Zentzu horretan, errotik da Spinozaren laikotasuna XXI. mendeko frantziar eta espainiar jakobino zentralistak ez bezalakoa, zeinek aditzera ematen baitute laikotasunaren hedatzea ezin dela hizkuntza bakarraren inposiziotik banandu. 

Arratsalde batez, kristau fanatiko batek labankada bat jo zion Amsterdameko kale-kantoi ilun batean. Hil arte gorde zuen soingaineko arrakalatua, oroitzeko gizakiek ez dutela beti pentsamendua maite. "Caute" zuen Spinozak ikurritz, “kontuz ibili”.

Era berean, Espainiako inkisizio katolikoak militarrak eta fraideak bidali zituen Amsterdamera, Spinozaren kaleko elkarrizketak kontrolatzera, arimaren hilezkortasuna zalantzan jartzen zuelakoan, eta zerabilen Jainkoaren ideia ez zetorrelakoan bat ortodoxiarenarekin.

Mugatua zen Herbeheretako tolerantzia ere. Arazo handiak izan zituen Spinozak bere liburuak argitaratzeko. Modu anonimoan atera behar izan zuen Tratatu teologiko-politikoa, eta hil ostean Etika. Zenbait gizajo bizirik erre zuten, spinozazale izate hutsagatik. XVIII. mendean “spinozazale” izendapenak irain bat izaten jarraitzen zuen, “ateista”ren pareko. Katolikoek zein protestanteek debekatu zituzten Spinozaren liburuak, eta klandestinoki ibili ziren Europan barrena.

Harrigarri egiten da etsaia maitatzea aldarrikatzen dutenen gorroto hori guztia erakarri izana, zeren Spinoza, osasun eskasekoa, lagunik apalena baitzen. Ospeari muzin egin zion. Uko egin zion Heidelbergeko Unibertsitatean irakasteko eskaintza bati. Ez zuen nahi zoriona lortzeko bideez lasai hausnartu baino. Leiarrak lantzea eta leuntzea zuen lanbide: betaurrekoak, mikroskopioak, teleskopioak. Aditurik zorrotzenek bikaintasuna aitortu zioten zeregin horretan. Tuberkulosiak jota hil zen, 44 urte zeuzkala, leiar-hautsa biriketan sartu zitzaiolako.