Markos Zapiain

John Wilkins-en hizkuntza analitikoa idazkia 1952ko Otras inquisicionesen dago. John Wilkinsek XVII. mendean hizkuntza unibertsal bat asmatu nahi izan zuen, eta errealitate osoa sailkapen razional baten arabera antolatu. Gauza bakoitzari izena emateko moduak adierazko luke gauza horrek unibertsoan duen lekua.

Borgesek egitasmo horren arbitrariotasuna darakutsa, eta animalien sailkapen txinatar ospetsua aipatzen du: fabulakoak, enperadorearenak, baltsamatuak, sirenak, eta abar, sailkapen honetan sartutakoak, gamelu-ilezko pintzel mehe-mehe batekin marraztuak, loreontzia hautsi berri dutenak, urrutitik euliak diruditenak… Ezin ukatu ez duela antz handirik gure ohiko “ornogabeak, ornodunak, anfibioak, arrainak, narrastiak, hegaztiak, ugaztunak…” sailkapenarekin, “sailkapen” izaeran izan ezik.  

Bere sailkapenaren izaera fikziozkoa gorabehera, Borgesek aditzera ematen du mundua sailkatzeko era guztiek dituztela aurresuposizioak. Halaxe dio hain zuzen argentinarraren esaldi ospetsu batek:

No hay clasificación del universo que no sea arbitraria y conjetural.

Halatan, unibertsoa antolatzeko moduak baldin badira hizkuntzak, eta antolamendu horiek ez baldin badute zerikusirik unibertsoaren berezko eta behin betiko egiturarekin, eta, aitzitik, ez baldin badira giza adimenaren eta historiaren emaitza baizik, orduan ez dago hizkuntzarik beste hizkuntzak baino hurbilago edo urrutiago, ustezko eta balizko egitura unibertsal eta berezko horretatik.

Pentsaezina zaigun sailkapen txinatarrari tiraka, Foucaultek galdetu zuen ea zer baldintzatan bihurtzen den pentsagarri sailkapen jakin bat. Biziki galdera interesgarria, beste noizbait aztertu beharrekoa.

Jorge Luis Borgesek nik dakidala Wilhelm von Humboldt sekula aipatu ez arren, hauxe dio Conferencias reunidas-en:

Los jóvenes poetas dicen que el lenguaje es una traducción. Los diccionarios han difundido la idea de que los idiomas son juegos y sinónimos. Pero no es así. Yo diría que cada idioma es un modo de organizar todo lo que es más importante de sentir: el universo. Por eso hay ciertas palabras que se dan en ciertos idiomas y en otros no.

Hizkuntzak hortaz ez dira beste hizkuntzetako hitzen baliokideen bildumak, ezpada unibertsoa antolatzeko modu bereziak. Mundua ikusteko era propioa du hizkuntza bakoitzak. Esaldi horrek aukera ematen digu lotzeko batetik Humboldten eta Joxe Azurmendiren hizkuntzaren filosofiak, eta bestetik Borgesek hizkuntzaz adierazitakoa edota ipuinetan zeharka iradokitakoa. 

Esperimentu filosofikoak egiten ditu Borgesek zenbait ipuin eta saiakeratan goiko aipuko ideia horrekin. Hemen dugu hain zuzen Humboldten eta Borgesen arteko aldeetako bat: hizkuntza naturalen jarduera historikoa hartzen du Humboldtek batez ere kontuan; Borgesek, aldiz, hizkuntza artifizial baten bidez jartzen du azpimarra hizkuntzaren eta ontologiaren arteko loturan. Adibidez, Tlön, Uqbar, Orbis Tertius-en, erlijioa, metafisika eta literatura hizkuntzaren deribazioak direla iradokitzen du, eta hizkuntzak sortzen duela ontologia. 

Asmatua da noski Tlön izeneko mundua. Gramatikaren bidez irudikatzen du ipuinak Tlöndarren idealismo filosofikoa. Mundua ez dute objektuen bildumatzat espazioan, baizik eta gertaera independenteen serie heterogenotzat. Denborazkotzat dute mundua, segidazkotzat, ez espazialtzat. Horrela, Tlöngo Ursprache edo jatorrizko hizkuntzan ez zegoen sustantiborik; aditz inpertsonalak ziren nagusi. Proto-Tlöngeratik eratorririko gaur egungo hizkuntzek ere ez dituzte objektuak eta substantziak oinarri. Horrenbestez, gurea ez bezalakoa da Tlöngo hizkuntzen eta hiztunen mundu-ikuskera. Adibidez, ipuinean deskribatzen den hemisferio bateko hizkuntzetan, izenek baino gehiago aditzek antolatzen dute errealitatea. Beste hemisferio batean, ostera, adjektiboen pilaketak betetzen du eginkizun hori.

Esaterako, guretzat ilargia objektu bat da, eta ilargiak argia ematen duela esaten dugu, eta distira egiten duela. Tlönen, ordea, ez dago “ilargi” edo “moon” hitzekin bat letorkeen hitzik.

(Bidenabar esanda, ez al da polita berdinak izatea ilargiaren eta hilabetearen arteko harremana, zein moon eta month-en artekoa?)

Guk “ilargi” deritzoguna gertaera edo prozesu gisa ikusten eta adierazten dute Tlönen: “ilargitzen du” edo “ilargiaren gisako distira gertatzen da”. Borges:

No hay palabra que corresponda a la palabra “luna”, pero hay un verbo que sería en español lunecer o lunar. “Surgió la luna sobre el río” se dice hlör u fang axaxaxas mlö o sea en su orden: “hacia arriba (upward) detrás duradero-fluir luneció”. (Xul Solar traduce con brevedad: “upa tras perfluyue lunó”. Upward, behind the onstreaming it mooned.)

Halatan, guk ia ezinbestekotzat hartu izan dugun objektu iraunkorren ontologia bera gelditzen da airean zintzilik. Tlönen ez da soilik mundua beste era batera esaten; gainera, beste era batera pentsatzen da.

Hurbil dugu hemen Humboldt: hizkuntza ez da aurretik osaturik dagoen munduko gauzen etiketa-sistema, baizik eta mundua egiteko eta ulertzeko jarduera eratzailea.

Markus Wolf Alemaniako Errepublika Demokratikoaren kanpo-espioitzaren burua izan zen, Hauptverwaltung Aufklärung erakundearena, 1952tik 1986ra. Sare ikaragarri eraginkorra eraiki zuen Mendebaldeko Alemanian. Hain zen ezezaguna Mendebaldeko zerbitzuentzat, ezen urte luzez argazki fidagarririk ere ez baitzuten lortu. «Aurpegirik gabeko gizona» deitzen zioten.

Hainbat ziren Mendebaldeko Alemaniako zerbitzu sekretuetako goi-karguak, Ekialdeko Alemaniarentzat lanean zihardutenak. Aski ohikoa zen Gabriele Gast bezalako kontraespioitzaren goi-funtzionarioa, BNDko Sobietar Batasunari buruzko analista garrantzitsua, Ekialdeko Alemaniarentzat espiatzen ibiltzea.

Deigarriagoa izan zen Heinz Felfer-en kasua: BNDko kontraespioitzako goi-funtzionarioa zen —beraz,  sobietar espioiak atzematea zuen eginkizun nagusi— eta, aldi berean, KGBren agente. Alegia, sobietarren espioia zen, hain zuzen, Mendebaldeko Alemanian espioi komunistak harrapatzeko ardura zuen gizona.

Are oihartzun zabalagoa izan zuen beste kasu honek: Stasiren agentea zen Günter Guillaume, Willy Brandt kantzilerraren laguntzaile pertsonaletako bat. 1974an ohartu ziren, eta eskandaluak Brandten dimisioa ekarri zuen. Hanning auzia azaltzen duten kronikek Guillaumena aipatzen dute aurrekari historiko nagusi gisa.

Bestalde, 1989an argitaratu zuen Elkarrek John Le Carréren Hotzetatik etorri zen espia, Koro Navarrok euskaraturik. 1963koa zen ingelesezko jatorrizkoa. Britainiar zerbitzu sekretuetan zegoela idatzi zuen le Carrék. Alec Leamas da hotzetik etorririko espioi hori, MI6ko agente beterano eta nekatua. Eleberriaren hasieran, azken misio bat eskaintzen dio bere nagusiak: Ekialdeko Alemaniara desertatu duen itxura egitea, hango inteligentzia zerbitzuetan infiltratu eta barrutik deuseztatzeko. Leamas da “hotzean” —alegia, itzaletan, arriskuan eta babesik gabe— denbora larregi daraman eta “hotzetik etortzeko” —zerbitzu aktibotik erretiratzeko— aukeraren zain dagoen espioia.

Hans-Dieter Mundt du Leamasek antagonista. Ekialdeko Alemaniako kontrainteligentziaren zerbitzuburu gupidagabea da. Leamasen misioaren helburua Mundt harrapatzea eta boteretik kentzea da, Fiedler izeneko Mundten menpekoari informazioa emanez, eta informazio horrekin Fiedlerren susmoak sendotuz, gero eta argiago ikusten baitu Mundt britainiarrentzat lanean diharduen espioi traidorea dela.

Eta zuzen dabil! Erabat aldatzen da gertaeren perspektiba eleberriaren amaieran: Mundt zinez da britainiarren espioia, eta Leamasen misio osoa britainiarrek antolatutako tranpa izan da, ez Mundt erorarazteko, baizik eta Mundt babesteko. Fiedler Mundt susmagarritzat jotzen hasi denez geroztik, britainiar zerbitzu sekretuek Leamas erabili dute, berak jakin gabe, Stasikoek Fiedler bera traidoretzat jo eta garbitu dezaten. Goi-aldean salbu mantenduko dute Mundt horrela.

Luzaro esan izan da Markus Wolf izan zela le Carréren zenbait protagonistaren eredua, batez ere Tinker Tailor Soldier Spyko Karla ospetsuarena. Markus Wolfek berak uste zuen le Carrék bere ezaugarri batzuk erabili zituela Fiedlerren pertsonaia sortzeko. Eleberrian, inteligentzia-zerbitzu komunistako kide judua da Fiedler. Errealitatean, inteligentzia-zerbitzu komunistako buru Markus Wolf ere judua zen. Paralelotasun horrek ez ezik, susmoak piztu zituen halaber le Carrék Stasiren barne-funtzionamendua deskribatzeko erabiliriko zehaztasun harrigarriak. Markus Wolfek pentsatu zuen le Carrék Stasiko informatzaile baten bidez bere profila lortu eta Fiedler sortzeko erabili zuela.

Aldiz, idazleak hainbat elkarrizketatan aldarrikatu zuen kasualitate hutsa izan zela hura guztia. Bazekien espioien munduak nola funtzionatzen zuen, baina eleberriko pertsonaiak asmatu zituen. Eleberria idatzi zuelarik, ez ei zekien Markus Wolf bazenik ere. Mendebaldeko inteligentzia osoari zitzaion Wolf ezezaguna. Le Carrék adierazi zuen Wolf nor zen jakinez gero, ziur aski ez ziola Fiedlerri eite hori emango, gerora etorriko ziren nahaste eta interpretazio okerrak saihesteko. 

Maizetan bezala, fikzioak errealitatea aurreikusi zuen; edo, zehatzago, errealitatearen logikari antzeman zion. Antz handia dute Alemaniako zinezko espioitza-munduaren eta le Carréren fikzioaren oinarrizko egiturek. 1963an le Carrék Mundt asmatu zuen, Ekialdeko Alemaniako kontraespioitzaren buruzagia, etsaiarentzat lanean. Gerora baizik ez zuen publikoak jakin Gerra Hotzeko Alemanian horrelako infiltrazioak ez zirela mugatzen le Carréren asmazio literarioetara.

Poliespioien historian, beste katebegi bat da egunotan desestali den Hanningen kasua: 1963ko le Carréren nobelaren ostean jakin zuen jendeak Gerra Hotzeko agente bikoitz alemaniarren berri; 1983an aipatu zituen Sloterdijkek agente hirukoitzak; eta Hanning dugu oraingoan. Galdera bera dabil lau aferen azpian: zer gertatzen da zerbitzu sekretu batean, ez dakigularik norentzat ari den nor? Sloterdijkek estutzen du koska muturreraino: zer gertatzen da agenteak berak ere ez dakienean? Euskal zerbitzu sekretuetan lan egiteko, gure bilobei ez zaie batere gaizki etorriko le Carréren eta Sloderdijken irakaspenak aintzat hartzea.   

Isiltasun deserosoa sentituko bazenu gaur arratsaldean bikotekidearekin edo lagunekin, eztabaidagai interesgarri hau atera dezakezu. Abdulrazak Gurnah-ek plazaratu zuen “Paradisua” eleberrian.

Zezenak, lehoiak ala gorilak, zeinek ditu barrabil astunagoak?

Ez nuen adimen artifizialaren erantzuna espero:

“Gorilek dituzte barrabil astunenak hiru espezie horien artean. Hona hemen alderaketa batez besteko pisu zehatzekin:

• Gorila: ~30–35 gramo (gorputzaren pisu erraldoiari erreparatuta, proportzionalki oso txikiak dira)
• Lehoia: ~25–30 gramo
• Zezena: ~15–20 gramo (zezen heldu batean)

Primate guztien artean gorilen barrabilak oso txikiak badira ere (arren arteko lehia fisikoan oinarritzen delako ugalketa, eta ez espermaren lehiaketan?, lehoienak eta zezenenak baino pixka bat pisutsuagoak dira”.

Anthony Burgessek Language Made Plain bitxian dioenez, erro etimologiko bera dute, latinezko "nescius", nola ingelesezko "nice" (jatorra, atsegina), hala gaztelaniazko "necio" (inozoa, ergela) adjektiboek.

Deriba semantikoaren adibide jakingarritzat du. Hitz bera kontrakoa adieraztera darama zenbaitetan esanahiaren bilakaerak, aldaketa sakonak gertatzen baitzaizkio herririk herri eta menderik mende. Beste adibide bat: kontrakoa da “samur” Iparraldean eta Hegoaldean.

Erromatarren garaian, “ezjakin” esan nahi zuen “nescius" adjektiboak. Bi zatiz osatuta dago: "ne-" aurrizki negatiboa (ez), eta "scire" aditzaren erroa (jakin). Erro horretatik datoz “zientzia” edo “kontziente” bezalako hitzak.

Jatorri komun horretatik abiatuta, “necio” eman zuen espainolez “nescius”ek.  Ia bere horretan eutsi zion, horrenbestez, jatorrizko esanahi negatiboari. Ingelesean egin duen bidea da harrigarria, “nice” eman baitu. Ez da denboraren joanak iraina laudorio bilakatu duen kasu bakarra.

Erdi Aroan igaro bide zen Latinetik  frantsesera. XIII. mende aldera badago “nice” elearen lekukotasunik frantses zaharrean, "ergel", "memelo" edo "sinple" esanahiarekin. Frantsesetik ingelesera, berriz, XIV. mendean pasatu zen. Normandiarrek sartu zuten hitza Ingalaterran.

XV - XVII. mendeetan gertatu zen esanahiaren fintzea. Orduan pasatu zen “ergel” izatetik "lotsati” edo “delikatu” izatera. Gero, "delikatu"tik abiaturik, “zehatz”, “fin” edo “dotore” esanahia hartu zuen. Oraindik ere gordetzen da zentzu hori “a nice distinction” bezalako esapideetan, "oso bereizketa zehatz eta sotila" adierazten baitu, horrelako zerbait.

Azkenik, XVIII. mendetik aurrera erabaki zen gaur egungo esanahia: pertsona “fin eta dotorea” igaro zen izatera “atsegina”, “jatorra” edota “ona”.

Beraz, anglofonoak “very nice” zarela esaten badizu, espainolak “necio” deituko balizu adierazi nahi lukeenaren kontrakoa ari zaizu esaten, biek darabilten arren erromatarrek ekarririko hitz bera. Herrien psikologiak ere izango du zerikusia beharbada. Litekeena da ingelesentzat jatorra dena erdi memeloa izatea espainolentzat, zeinentzat bakarrik zakar antipatikoa izan bailiteke benetalaria eta autentikoa.

August Hanning atxilotu dute. 80 urte dauzka. BND Alemaniako kanpo-inteligentzia zerbitzuaren presidente izan zen.

2005ean joan zen Hanning BNDtik. Baina haren bulegoburu izaniko Manfred D. zerbitzuan geratu zen, eta 2026ko udaberrira arte aritu da bertan. Fiskaltzaren susmoaren arabera, Hanningek 2010 inguruan hitzartu zuen Manfred D.rekin BNDren barne-informazioa diru-truke jasotzea. Urtea joan urtea jin, bi mila dokumentu inguru eman omen zizkion Manfred D.k.

Ez ziren dokumentu hutsalak. Batzuk Alemaniako Kantzelaritzan egiten den goi-mailako inteligentzia-bilerarako prestatutako txostenak ziren; besteak beste, Iranen programa nuklearrari eta Errusiako armadari buruzko informazio delikatua. Are larriago beharbada, Alemaniaren aliatuek BNDri emandako inteligentzia ere saldu zion Hannigek Manfred D.ri.

Fiskaltzaren arabera, Hanningek material sekretu hori erabili zuen, gutxienez behin, atzerriko inteligentzia-zerbitzu bateko funtzionario batentzat analisi bat prestatzeko. Gainera, urterik urte informazio politikoa partekatu omen zuen zerbitzu atzerritar horretako ordezkari batekin. Hala ere, oraindik ez dago argi analisia hartzailearengana iritsi zen ala ez.

Misteriorik handiena, oraingoz: Alemaniako Fiskaltzak ez du adierazi atzerriko zein estaturen alde jokatu zuten Manfred D.k eta Hanningek, eta, estatu hori zein den argitutakoan, beste zentzu bat hartuko du kasuak.

Hanningek Errusiarekin harremanak izan zituen eta Gerhard Schröderren ingurukoa zen; horregatik, Errusia izan zen lehenbiziko susmagarria. Baina WDR, NDR eta Süddeutsche Zeitung-en ikerketaren arabera, ez da Errusia. Orduan? Txina, agian? Oraingoz ez dakigu.

Istorioaren ezaugarri deigarrietako bat da Hanning ez zutela kontraespioitza-operazio klasiko baten bidez harrapatu: hariari tiraka hasi ziren Christina Block enpresaburuaren seme-alaben bahiketaren auziagatik. Block-House jatetxeen oinordekoa da Block andere izugarri aberatsa. Seme-alabak bahitzea leporatu zioten, dibortzioaren testuinguruan. Bahiketaren ikerketaren haritik miatu zituzten 2025eko irailean Hanningen etxea eta bulegoak. Eta orduan aurkitu zuten BNDren dokumentu sekretu berriak zituen euskarri elektroniko bat. Ordea, hogei urte zeramatzan Hanningek BNDtik kanpo.

Horrek eraman zituen Manfred D.rengana; eta, 2026ko maiatzean, Fiskaltza Federalak ezkutuko ikerketa abiatu zuen. Atzo atxilotu zituzten biak.

Gainera, Block auziko adarra bera ere harrigarria da: ikertzaileen esanetan, Hanningek eta beste segurtasun-aditu zenbaitek operazio bat planifikatu zuten, bahituriko umeen aita, Christina Blocken senar-ohia, pedofiliarekin faltsuki lotzeko, material kriminala gizonaren esku utzita. Hanningek aurretik ukatu ditu Block auziari lotutako akusazioak; edozelan ere, ikerketa ez dago amaituta.

Sloterdijken munduan gabiltza, kontua ez baita bakarrik Alemaniako espioi-burua beste herrialderen batentzat espiatzen ibili izana; konplikatuagoa da: BNDko buru ohiak, erretiratu ostean, sekretuak erosi dizkio bere lankide ohi aktibo bati. Gero, informazio hori aholkularitza pribatuan darabil, atzerriko inteligentzia-zerbitzu batentzako analisia egiteko.

Alegia, estatu-sekretua merkantzia bilakatzen da. Dirudienez, leialtasun ideologikoa baino gehiago, zinismo profesionala genuke hemen, Sloterdijken zentzuan: «Badakit zer den informazio hau, badakit zergatik den sekretua —ni neu izan naiz sekretu horiek babesteko arduradun gorena—, eta hain zuzen horregatik dakit ederki zer balio duen merkatuan».

Eta azken ironia bat: Hanningek, BNDko presidente izan aurretik, Alemaniako segurtasun-aparatuan egin zuen karrera, eta ondoren Barne Ministerioko estatu-idazkari ere izan zen. Beraz, salaketak egiaztatzen badira, ez geundeke edozein espioiren aurrean, baizik eta estatuak bere sekretuak babesteko sistemaren gailurrean jarritako gizon baten aurrean. Deutsche Welle hedabideak dioenez, maila horretako Alemaniako goi-funtzionario ohi baten aurkako traizio-susmoak ez du pareko aurrekaririk Errepublika Federalaren historian. Dena den, Sloterdijk ez ezik, lagungarri dakizkiguke John le Carré eta Koro Navarro ere, espioien munduaren hainbat ezaugarri ulertzeko.  

August Hannigen atxiloketak Peter Sloterdijken Arrazoimen zinikoaren kritika dakar gogora. Espioiak aipatzen zituen liburuan, espioi bikoitzak, hirukoitzak, eta benetan noren alde espiatzen zuten ahaztu zitzaien espioiak. “Teoría del agente doble” izeneko atalean zituen aipagai, ez “Saber bélico y espionaje” atalean.

Modernitateko subjektu zatituaren metafora gisa ikusarazi digu Sloterdijkek espioitza. Dioenez, "agente bikoitz eta hirukoitzen berri izan dugu, azkenean beraiek ere ez zekitenak zehazki norentzat ari ziren lanean". Eta Sloterdijken galdera segidan: zer da norberaren interesa, pertsonak dagoeneko ez badaki bere «ni» hori non dagoen?

Beraz, norentzat diharduen ahaztu duenarena, ez da espioiei buruzko txiste edo anekdota hutsa. Aitzitik, Sloterdijken esanetan, agente bikoitz bihurtua dugu modernitateko gizabanako tipikoa, batik bat intelektuala: barre egiten dio sistemari, baina sistemaren barruan dago; bere lana egiten du, baina ez du horretan sinesten; ideologia salatzen du eta, aldi berean, ideologia horren markoan bizi da, ideologia horren arabera. 

Halatan, zinikoa ez da engainatuta dagoena, baizik eta, jakinik ere zertan dabilen, hala ere egiten duena. Sloterdijkentzat, «kontzientzia faltsu ilustratua» da iritzi-emaile garaikidearena. Filosofoaren webgune ofizialeko liburuaren aurkezpenak ere definizio hori jasotzen du.

Espioi historikoen artean, hainbat kasu dira biziki deigarriak. Kim Philbyrena duzu interesgarrienetakoa. Britainiar MI6ko goi-mailako kidea zen, baina luzaz lan egin zuen Sobietar Batasunarentzat. Harrigarriena da KGBko arduradunek ere, une batean, ez zutela sinesten Philby zinez beraientzat ari zenik: susmoa zuten, ez ote zen britainiarrek bidalitako agente hirukoitza. Mesfidantzaz hartzen zituzten Philbyk bidalitako dokumentu errealak ere, zuhurtziaz eta era efektiboan erabiliz gero erabakigarriak izan zitezkeen arren.

Are, Philbyk Erresuma Batua utzi eta Moskura ihes egin ostean ere, inoiz baino indar handiagoz zabaldu zen hipotesi hori: litekeena zen britainiarrenganakoa izatea Philbyren sakoneko leialtasuna; hortaz, KGB barruan muturra sartzeko operazio ikaragarri luze baten katebegi izan zitekeen. Gaur egungo historialariek diotenez, oso hipotesi espekulatiboa da hori, ez dago froga sinesgarririk, baina hain zuzen ere horrek erakusten du Sloterdijken araberako espioitzaren logika: agente bikoitz bati buruzko informazioa bera ere agente bikoitz bilakatzen da.

Beste kasu eder bat Nikolai Skoblin errusiar jeneralarena dugu. Errusiako emigratuen buruzagitzan zebilen Parisen, baina sobietarrentzat ere lan egiten zuen. Hain zen nahasia Skoblinen leialtasunen inguruko panorama, non Éric Rohmerrek haren historian oinarritu baitzuen 2004ko Agente hirukoitza, Triple Agent. Rohmerrek berak azaldu zuen bere ustez Skoblin boltxebikeentzat lan egiten zuen agente bikoitza zela. Dena den, Skoblinen  desagertzeak are enigmatikoago bihurtu zuen auzia. 

“Wilderness of mirrors” edo “ispiluen basamortu” deitzen zion CIAko kontraespioitzako buru James Jesus Angleton-ek espioitzaren munduari. Zergatik eta nondik nora? A-k B engainatzen du; B-k badaki A engainatzen ari zaiola eta A engainatzen du; A-k susmatzen du B-k badakiela... Une batetik aurrera, arazoa ez da bakarrik «norentzat egiten du lan?», baizik eta «ba ote dago oraindik benetako leialtasunik geruza horien guztien azpian?».

Sloterdijken ustez, esan bezala, azken leialtasuna ahaztu duen espioiaren kasua ez da bakarrik bitxikeria historikoa: bada halaber subjektu ziniko modernoaren alegoria. Maskara bat darama, eta azpian maskara horren maskara, eta azpiago hirugarren bat; azkenean, maskarak kentzen hasi eta ez dago batere argi, oinarrian «benetako aurpegirik» geratzen ote den. Nietzschek aipatu interpretazio eta mozorro amaigabeak datoz gogora: interpretazioak daude, eta interpretazioen interpretazioak, eta ez dago azken oinarri egiazkorik, hori ere interpretagarria bailitzateke.

Sloterdijken agente galduek eta Angletonen ispiluen basamortuak ez dituzte oroitarazten  gaur egungo identitate digitalak, eta sare sozialetakoak? Nor da Pagoaitz Urbeltza Metalure?

Descartesena eta Humerena ez bezalakoa da Kanten ikuspuntua, hirugarren bidea zinez. Descartesen tradizio razionalistak adimenaren kontzeptuan bilatzen du unibertsaltasunaren bermea. Humerenean, berriz, inpresioetatik dator azken batean pentsamenduaren edukia; ideia abstraktuak ere esperientzia partikularretatik abiatuta azaltzen ditu. Kantek bi muturrak lotu nahi ditu, hutsa baita intuiziorik gabeko kontzeptua, eta itsua kontzepturik gabeko intuizioa. Horregatik behar dute bitartekari bat. Eta eskemak egiten du hain zuzen adimenaren kontzeptuaren eta zentzumenen intuizioaren arteko bitartekaritza lana. Lana, ez ahaztu. 

Aurreko sarreran aipatu triangeluaren adibideak eskematismoa ulertzeko balio badu ere, eskematismoaren helburu nagusia ez da geometria argitzea. Matematikatik harago garamatza eskematismoak. Kanti benetan interesatzen zaiona kategorien eskematismo transzendentala da; eta horrexek jarriko gaitu garbi Humboldten bidean.

Adibidez, kausalitatea ezin dugu begiekin ikusi, ezin dugu hauteman. Ikusten duguna da A gertatzen dela, eta ondoren B, euria eta ile bustia. Orduan, zelan aplikatzen diogu esperientzia horri “kausa” kategoria?

Kanten erantzuna: apriorizko kontzeptu hutsa da kausalitatea, denbora baino lehenagoko kategoria. Aldiz, kausalitatearen eskema denborazko arau bat da: zerbait gertatzen denean, beste zerbaitek jarraitzen dio, arau baten arabera. Horregatik da hain garrantzitsua denbora eskematismoan.

Adimenaren kategoria eta zentzumenezko fenomenoa elkartu ahal izateko, bien arteko elementu komun bat behar dugu. Eta Heideggerrek nabarmendu sustrai komun hori da hain zuzen denbora: barne-zentzuaren forma eta, aldi berean, fenomeno guztien baldintza. Denborazko eskemak egiten du kontzeptu hutsaren eta fenomenoaren arteko lotura.

Bila gabiltzanari begira, alegia, eskemaren, irudimen sortzailearen eta Humboldten hizkuntzaren kontzepzioaren arteko loturari begira, komenigarria da Arrazoimen hutsaren kritikako lehenbiziko argitalpena kontuan hartzea, 1781koa, A-edizioa deitua. Hor definitu zuen Kantek eskema irudimen transzendental eta produktibo gisa. Kasu: ez irudimen erreproduktiboa, kontua ez da-eta aurretik ikusitako objektu baten irudia gogora ekartzea; baizik eta irudimen produktiboa, alegia, objektua prozedura baten arabera konfiguratzeko ahalmena.

Kantenean, irudimena ez da irudiak gordetzeko biltegia, baizik eta esperientziako mundua egituratzen laguntzen duen ahalmen aktiboa. Eta horrek ondorio interesgarriak dauzka bai Humboldtentzat eta bai Azurmendirentzat: unibertsaltasuna ez dago nahitaez edukien berdintasunean, baizik eta jarduera formatzailearen egituran: funtsean dira hizkuntzak desberdinak, mintzamena unibertsala den arren.

Kanten eskematismoaren arabera, hortaz, unibertsala ez da izaki abstraktu batean aurkitzen; aldiz, partikularrak sortzeko, antolatzeko eta ezagutzeko prozedurek erabakiko dute unibertsaltasuna. Eta erabakigarria da ikuspuntu hori Kantengandik hasi eta Humboldtengana daraman katean.

Kuestioaren segidetako bat: Kantentzat, subjektuak ez du errealitatea pasiboki kopiatzen: forma ematen dio esperientziari; Goethek jarduera formatzaile hori naturaren ezagutzara eramango du; Humboldtek hizkuntzara: hizkuntza ez da dagoeneko egindako mundu baten etiketa-sistema (ergon), baizik eta mundua artikulatzen duen jarduera (energeia); hogeigarren mendean, Cassirerrek ideia hori forma sinbolikoetara zabalduko du.

Kantengandik Humboldtengana igarotzeko zubirik sendoenetako bat parez pare jartzea da Kanten eskema eta Humboldten energeia. Hizkuntza, esan bezala, ez baita “ergon”, “Werk”, jadanik eginiko obra, baizik eta “energeia”, ekimena, “Thätigkeit”, zerbait berria sortzeko ahalmena; hiztegia baino gehiago, irudimen sortzailea.

Txillardegik azkenik Pan euskaratu ez bazuen ere, Hamsunen maisulanaren zenbait oihartzun nabari dira Leturian, bai teknikari eta bai sentimenduei lotuak.

Batetik, Pani buruzko lehenbiziko testuan aurreratu bezala, Leturiaren egunkari ezkutuaren kapitulu-banaketan dago beharbada oihartzunik argiena. Panen naturaren zikloek, eguzkiak eta urtaroek Glahnen gogo-aldartea eta obsesioa gidatzen dituzten era berean, Txillardegik lau ataletan banatzen du Leturiaren bizitza, lau urtaroei lotuta: Udaberria-n maitemintzen da Mirenekin eta pizten da itxaropena; Uda da ezkonberri zoriontsuen aroa: Leturiak ez du egunkarian ezer ere idazten; Udazkena atalean, kontrara, etsipenak eta desengainuak jota, Parisera ihes egingo du; eta Negua kapituluak, azkenik, ilunpea dakar, bakardadea eta hondamendia; alegia, Mirenen heriotza eta Leturiaren suizidioa.

Bestetik, berdina da halaber narratzaile mota, formula bera erabiltzen dute istorioa aurkezteko: lehenbiziko pertsonan idatzitako egunkari edo paperen aurkikuntza. Panen amaieran Glahnen dokumentuak aurkezten dituen “beste” narratzaile bat dagoen bezala (Indian gertatutakoa kontatzen duen Glahnen ehiza-laguna), Leturiaren egunkari ezkutuan ere biltzaile ezezagun batek ematen du Joxeba Leturiaren egunkariaren berri, eta berak kontatzen du Leturiak bere buruaz beste egin duela.

Hirugarrenik, antiheroia da protagonista, eta nabarmena du hybriserako joera. Antiheroitzat jo izan da Glahn, eta Leturia da euskal literaturako lehenbiziko antiheroia. Biak dira sentiberegiak, neurotikoak, etenik gabeko gatazkan bizi dira beren buruarekin. Gehiegikeriarako joera dute, eta ezin dira jendartean eroso bizi. Pairagaitzak zaizkie kortesia bezalako konbentzioak.

Kontraposizio batek erabakitzen du hurrengo oihartzuna, laugarrena: Hamsunek Glahn basoan isolatzen duen bitartean gizarteari ihes egiteko, Txillardegik Leturia hiri-ingurune moderno eta industrializatu batean kokatzen du, parkeekin eta paisaia urbanoekin. Kokaera desberdina izan arren, hala ere, berdintsua da biek sentitzen duten bakardade existentziala: Glahn jendez inguratuta dagoenean itotzen da, eta Leturia hiriko kaleetan dabil galduta eta isolatuta.

Azkenik, nola Panen hala Leturiaren egunkari ezkutuan, suntsitzailea da maitasuna, eta suizidiora darama. Salbabide izatetik urruti, suntsipen psikologikorako motorra da amodioa. Horretan, zerikusia du amodioaren hasierako maitearen idealizazioaren biolentziak, errealitatea ez baita gai halako zoragarriak berdintzeko. Glahnek Edvarda maite eta gorroto duen dinamika toxikoaren oihartzuna ageri da Leturiak Mirenekin duen harremanean: ezkontzean desengainua dator, ondoren Parisera ihesa, eta azkenik, maite duten emakumearen galerak buruaz beste egitera daramatza bi protagonistak.

Gosean eta Leturiaren egunkari ezkutuan legez, bat eta bera dira narratzailea eta protagonista Panen ere. Azken honetan Thomas Glahn tenientea, hogeita hamar urte inguruko ehiztari bakarti txit erakargarria. Kontraesanek bizi dute: harro bezain lotsatia da, samurra eta bortitza, maitasun-premia izugarria du baina, maitasuna jasotzen duenean, maitea suntsitzeko joera pizten zaio.

Edvarda maite du Glahnek, Sirilundeko merkatari aberats eta figura nagusiaren alaba gazte, bizi, aldakor eta apetatsua. Zerbait basatik eta misteriotsuk darama Glahnengana. Bortitza dute hasierako erakarpena eta lilura. Glahnen txabolara joaten da Edvarda. Une zoriontsuak igarotzen dituzte elkarrekin natura betean. Glahnek Edvarda idealizatzen du, Leturiak Miren bezala. Seinale txarra, noizbait etorriko baita errealitate gordinarekin talka. Glahnek ez baitu zinezko Edvarda maite, berak gogoan sortu duen irudi idealizatu kuttuna baizik. Glahn naturaren semea da, bulkada biolentoak mendean hartzeko ezgai; Edvarda, berriz, gizarte burgesaren eta joko sozialen produktua. Kontraste horrek Glahnen obsesioa elikatzen du: ezin ditu Edvardaren manipulazio zirikatzaileak ulertu, eta horrek maskulinitatea zauritu eta etsipen handia eragiten dio.

Glahn, gai bada ere naturarekin harmonian bizitzeko, ez daki beste pertsona bat maitatzen. Eta Edvardak Glahn bereganatu nahi duen arren, haren izaera basatia mespretxatzen du, Glahnek ez daki-eta gizarteak eskatzen dizkion arauak betetzen, ezta politezia ñimiño bat erakusten ere. Halatan, Glahn harroak baldar sentitzen du bere burua Edvardaren aurrean.

Glahn bezain harroa da bestalde Edvarda, eta etengabeko hurbiltze-urrutiratze neurotikoak erabakiko du harremana. Edvarda Glahnengana hurbiltzen da batzuetan; beste batzuetan, Glahn erakarri orduko, arrazoi barik, hotz jokatzen du, uko egiten dio. Ostera, Glahn urrutiratzen denean, Edvardak berriro bilatzen du. Joan-etorri estrainio horrek Glahnen obsesioa handitzen du. Desira ez da betetzen, eta horrek larridura eta mendekotasun emozional gogorra sortzen dio tenienteari.

Edvardaren arreta galtzeko beldurrez, gero eta bitxiagoa eta kezkagarriagoa da Glahnen jokabidea. Harrokeriaren, jelosiaren eta umiliazioaren joko-zelai bihurtzen da harremana, botere-borroka sadomasokista, gaur egun “toxiko” gisa sailkatuko genukeena.  

Edvardarekikoa okertzen denean, Glahnek Evarengan bilatuko du aterpea. Edvardaren kontrapuntua da Eva: herriko neska soila, zuzenagoa, beroagoa eta instintiboagoa Edvarda baino, gozoagoa harreman fisiko zein afektiboetan. Naturalago erakusten ditu gorputza eta desira. Ez du noski Edvardaren sofistikazio psikologikorik.

Edozelan ere, Glahnek ezin du Edvarda burutik kendu. Orain, gizon batzuk ageri dira gainera Edvardaren inguruan: besteak beste, baroia. Etsaitzat jotzen ditu Glahnek, eta areagotu egiten zaizkio jelosia eta harrokeria.

Azkenik, hondoratu egiten da. Egun batean, tiro egingo dio bere oinari, Edvardari bere sufrimendua erakutsita neskaren errukia pizteko. Horixe baita Glahnen ezaugarri nagusietako bat: ezin du bere sentimendua mintzoz modu ulergarrian adierazi; ekintza deigarri, bortitz edo sinboliko bilakatzen du.

Edvarda ere, berdintsu: Glahn maite edo desira duen arren, ezin dio maitasun hori zuzenean eman. Komunikazioaren ordez, etenik gabeko probokazioa dago bien artean.

Trebea da Hamsun sinesgarri egiteko orduan nola jokatzen duten protagonistek beren interesen aurka: Glahnek Edvarda maite du, eta aldi berean baztertu eta min ematen dio; edo bere burua barregarri uzten du Edvardaren aurrean.

Istorioa are gehiago iluntzen da. Gero eta larriagoak dira Glahnen tentsioak Edvardaren aitarekin eta inguruko beste gizonekin, bereziki baroiarekin. Bestalde, Eva ezin da Edvardaren benetako ordezkoa izan, eta Glahnen eta Edvardaren arteko joko maltzurraren biktima bilakatuko da. Itsasontzi baten irteerarekin lotutako erakustaldi batean, tenienteak lehergailuak erabiltzen ditu harkaitz batean eztanda eragiteko, eta eztandaren ondorioz hilko da Eva.

Glahnen mundua desegiten ari da. Natura, hasieran paradisu erotikoa zirudiena, heriotzaren agertoki bilakatu zaio. Jasangaitza zaio gainera Edvarda baroiari salduta ikusi beharra. Halatan, Norlandetik alde egitea erabaki eta Edvardari jakinarazten dio. Edvardak Aesop txakurra eskatzen dio. Glahnek oraindik maite du Edvarda, baina hain dago harremana gorrotoz, harrokeriaz eta oinazez kutsatua, non, Edvardari ahalik eta minik handiena egiteko asmoz, Glahnek Aesop tiroz hil, eta ondoren txakurraren gorpua Edvardari bidaltzen baitio. Ekintza hori da Glahnen obsesioaren adierazpenik bortitzena.

Opari makabro horrek baitarakutsa Glahnen psikologiaren muina: biziki maite dute txakurra nola Glahnek hala Edvardak. Alta, ezin dio bizirik eman, eta maitasunaren ordez heriotza bidaltzen dio. Aldi berean, Glahnek bere bizitzaren eta buruaren zatirik ederrena ere hiltzen du horrela, Aesop izan baita tenientearen alde instintiboaren eta basoko bizimodu zoriontsuaren laguna eta ikurra, nobelako izakirik fidelena eta garbiena. Ordea, Edvardari erakutsi nahi dio haren erruz edozer suntsitzeko gai dela.

Aesop hil ostean joango da Glahn Nordlandetik. Hor buka zitekeen eleberria: uda amaitu da, Edvarda galdu du, Eva hil da, Aesop hil du eta paradisua desegin zaio. Hala ere, Hamsunek epilogo harrigarri bat erantsiko dio.

SEI URTE IGAROTA

Sei urte igaro dira Aesopen hilketatik, 1861ean gaude. Nobelaren azkeneko orrialdeek Norvegiatik ihes eginiko Glahn erakusten digute, Indiako oihanetan, beste europar batekin ehizan. Ehiza-kide hori dugu orain narratzailea, berak kontatuko dizkigu Glahnen azkeneko egunak.

Betiko arazoa errepikatzen zaio Indian ere Glahni: berriro ageri da gizon erakargarri, misteriotsu eta probokatzaile gisa, emakume batek interesa erakusten dio, eta horrek  ehiza-lagun narratzailearen jelosia pizten du. Aurrerantzean, gero eta arriskutsuagoa da Glahnen portaera.

Pixkanaka ulertzen dugu zertan dabilen: bere heriotza prestatzen ari da. Ehizaldietako batean, Glahnek behin eta berriro probokatzen du ehiza-kidea. Azkenean, lagunak tiro egin eta Glahn hiltzen du.

Ehiza-istripu edo liskar baten antza daukan arren formalki, kontakizunak argi iradokitzen du Glahnek berak bilatu duela, suizidio disimulatua izan dela. Indiako oihanetan ere, Edvardaren itzalak gidatzen ditu tenientearen azken ekintzak.

Esanguratsua: Glahnek ez du bere buruaz beste zuzenean egin. Beste norbait behartu du bera hiltzera. Jokabide hori bat dator Nordlanden erakutsitakoarekin. Glahnek ezin du sentitzen duena zuzenean adierazi, eta beste muturreraino joko du: Edvarda maite du eta beraz min egiten dio. Aesop maite du eta beraz Aesop hiltzen du. Azkenik, Indian, sakonki maite du bizitza eta beraz bere heriotza eragiten du.

Glahnen tragedia ez da soilik Edvarda galdu izana. Beste alde hau ere barnebiltzen du: naturarekin komunikatzeko gaitasun ia magikoa duen gizonak ez du gizakiekin komunikatzen asmatzen. Basoko bakardadean harmonia aurkitzen du; jendartean, berriz, senezko bulkadek agintzen diote. Arazoa ez da bakarrik Glahnen izaera basatia. Animalia da —beste guztiok bezala—, baina astunegia zaio kontzientziaren pisua. Bat dator Glahn naturarekin, baina ez dator bat ez beste gizakiekin ez bere buruarekin. Glahnen patuaren bitartez, ederki adierazten du eleberriak naturaren eta kulturaren arteko gatazka, eta maitasunak zelan eraman dezakeen jendea eromenera eta burua suntsitzera.

Hortxe dago Hamsunen aitzindaritza: Pan ez da bakarrik XIX. mendeko maitasun tragiko bat. Protagonista, kontraesankorra ez ezik, zatiturik du barrualdea: badaki zer nahi duen, baina, Leturiak bezala, behin eta berriro egiten du kontrakoa.