Markos Zapiain

Fodorren eta Azurmendiren arteko aldea, hizkuntzari antzemateko orduan, adibide pare batekin azal liteke. Demagun umeari sagarrak gosea piztu diola. Fodorren ereduan: sagarra>gogameneko irudikapena>SAGAR kontzeptua. Ondoren: SAGAR + NAHI. Eta hortik: “sagarra nahi dut”. Gero etorriko litzateke hizkuntza naturala.

Aldiz, Azurmendik beste galdera bat egingo luke: zer da “sagar” hori? Ez da objektu biologiko hutsa. Sagarra izan daiteke fruta, janaria, gozoa, sagardoaren lehengaia, oroitzapen bat, debekuaren sinboloa, Newton, herriko sagarrondoa. Hitzak eta kontzeptuak bizimodu batean baitaude txertaturik. Ordea, gogamenerak, berez, ezin digu hori argitu. 

Beste adibidea: zer da etxea? Fodorrentzat, euskarara igaro baino lehen, adimeneko kontzeptua da etxea. Azurmendiren ikuspegitik, ostera, “etxea” ez da definizio formal bat bakarrik. Euskarazko “etxe” kontzeptuak eta hitzak historia sozial eta kultural bat daukate. “Etxea” izan daiteke bizi naizen eraikina, baina orobat familia, jatorria, baserria, etxekoak, etxera itzultzea, “etxekoandrea”, “etxeko jauna”. Hizkuntzak kontzeptua sare batean kokatzen du, eta sare hori ez da soilik burmuineko kode formala.

Humboldtek esango luke: hitzak ez dira gauzei itsatsitako etiketak. Ildo berean, Azurmendiri ez zaio iruditzen kontzeptuak gogoan gordetako fitxategi isolatuak direnik. Hizkuntza batean erabiltzen ditugunean, mundu bateko harreman-sare batean sartzen dira. Hortxe dago Fodorren eta Humboldt/Azurmendiren arteko distantzia. Fodorrentzat, gogoaren pentsamenduak du lehentasuna, eta gero datoz hizkuntza naturalak. Azurmendiren ustez, berriz, batera garatzen dira.

Azurmendik Fodorri ez dio ihardesten edozein pentsamendu dagoela hizkuntza naturalari lotua, edota pentsamendu oro datorrela hizkuntza naturaletik. Bere ohiko zuhurtziaz dioenez, “tesi defendagaitza bazen, hizkuntza naturalik gabe pentsamendurik batere ez dagoela, pentsamenduak hizkuntza naturalarekin batere zerikusirik ez duela ere, gehiegitxo dirudi”. (408)

Zeren hor baitaude lehen aipatu egitateak: haurra, animalia, irudi mentala, pentsaera prelinguistikoa, ekintza praktikoa. Mentalesak errealitate garrantzitsu baten berri ematen du. Gizakiok baditugu hizkuntza naturaletik independenteak diren prozesu mentalak. Azurmendik ez du hori ukatzen; baina erantsiko du horrek ez duela azaltzen giza pentsamenduaren dimentsio linguistiko, historiko eta kultural osoa.

Azurmendi: Humboldt, Fodor, adiskideok; biok daukazue arrazoiaren zati bat, baina ez zaudete galdera berean. Fodorren galdera da ea pentsamenduak zelan funtzionatzen duen. Eta erantzunean sinboloak aurkitzen ditugu, konbinazioa, sintaxia, inferentzia, prozesamendu mentala. Ostera, Humboldten galdera da ea zelan bilakatzen ote den pentsamenduaren hizkuntza gizaki konkretuaren mundu; eta hor aurkitzen ditugu hizkuntza, historia, komunitatea, kultura, zentzua eta mundu-ikuskera.

Ez baita komeni “pentsatzea” eta “pentsatutakoa” berdintzea. Fodorrek kontzeptuak zelan konbinatzen ditugun argitzen du. Baina Azurmendik galdetzen du ea nondik datozen kontzeptu horiek, nola eratu diren, zer esanahi duten, zergatik antolatzen diren modu batean eta ez beste batean.

Konparazione, gogamenerak beharbada azal dezake nola konbinatzen diren A eta B; baina ezin du esplikatu zergatik kultura batean “A baino handiagoa izateak” duen lehentasuna mundua antolatzeko orduan, eta beste batean, berriz, “A-rekin erlazio egokia izateak”. “Mundu-ikuskeraz berriro, edo erlatibismo erlatibo bat” izeneko XVI. atalean erakutsi dizkigu Azurmendik desberdintasun horiei loturiko adibide ikusgarriak, Japonieratik eta Txineratik abiatuta. Eta zubi handi bat eraiki liteke XVI. eta XVII.4.2 atalen artean; alegia, Japoniatik eta Txinatik Fodorrenganaino.

Jerry Fodorrek 1975ean The Language of Thought argitaratu zuen, “Pentsamenduaren hizkuntza”. Modu informalagoan, “mentalese” ere deitzen dio pentsamenduaren hizkuntzari. Gerora Steven Pinkerrek ere erabili zuen "mentalese" hori. Joxe Azurmendik “mentalesa” zein “gogamenera” darabiltza. Giza adimenaren berezko hizkuntza esan nahi du, hizkuntza naturalek errealitatera dakartena. Humbolt: hizkuntza eta pentsamendua liburuko azkeneko atalean azaltzen eta eztabaidatzen du Azurmendik, “Jerry Fodor eta beste” izenekoan. Atal horretako benetako korapiloa da. Azurmendiri ez zaio Fodorren teoria aski iruditzen.

Fodorren iritziz, ez dugu ezinbestean hizkuntza natural batean pentsatzen. Gogoak badu berezko irudikapen-sistema bat. Honelakoa litzateke giza hizkuntzaren ibilbidea: errealitatetik letozke gogoko irudikapenak, gogoko irudikapenetatik pentsamendua, eta pentsamendutik hizkuntza naturalak.

Mentalesa, hortaz, gogamenera, hizkuntzatzat du Fodorrek, baina ez da gure hizkuntza naturalen modukoa.

Imajinatu ordenagailu baten barneko kodea. Ordenagailuak ez dizu esaten: “orain argazki hau gorde egingo dut”. Horren ordez, sinbolo batzuk manipulatzen ditu, arau jakin batzuen arabera. Fodorrek uste du antzera dabilela giza pentsamendua ere: kontzeptuak, sinboloak, sintaxia eta arauak darabiltza.

Adibidez, “zakurra+zaunka” ez da esaldi bat, baizik eta buruko egitura bat. Baina “zakurra+zaunka” bezalako egitura batek, aukera ematen du informazioa konbinatu eta “zakurraren zaunka” lortzeko.

Hiru egitate edo arazo azaltzeko darabil Fodorrek gogamenera, liburua atera zuenean eztabaidagai zirenak, eta halaxe izaten jarraitzen dutenak:

Lehenik, gizakiok pentsamendu berriak sortzen eta ulertzen ditugu, eta inoiz entzun gabeko esaldiak: “nire auzoko elefante moreak Beethovenen sonatak jotzen ditu”. Esaldi hori inoiz entzun ez arren, hala ere badakizu zer esan nahi duen. Nondik nora? Fodorren esanetan, osagai mentalak konbinatzen ditugulako, edo zaizkigulako. Baditugu elefante, more, auzoko, Beethoven, sonata, jotzea; eta adimenak konbinatu egiten ditu. Horregatik dio Fodorrek pentsamendua konposizionala dela.

Bigarrenik, pentsamenduak inferentziak egiteko balio du: zakur guztiek arnasa hartzen dute, Pintto zakurra da, beraz Pinttok arnasa hartzen du.

Fodorrek dio giza gogoa ez dela mugatzen irudi solteak gordetzera; gainera, egitura logikoak erabiltzen ditu. Horregatik behar du gogamenerak sintaxia. Pentsamendua, neurri batean, kalkulu batda. Eta hortik dator Fodorren kognitibismoaren ideia nagusietako bat: gogamena informazioa prozesatzen duen sistema konputazional bat da. Burmuina litzateke hardwarea eta adimena softwarea. Fodorren ustez, Azurmendiren azalpenaren arabera, "zuzenean hardwarea nola muntatua dagoen deus jakiteke, zientzia kognitiboek ikas dezakete eta deskriba dezakete, softwareak nola diharduen eta zer ekarpen dakarren, ikasketa horretan hardwarea deusetarako aintzat hartu gabe, nahiz beti jakin, softwarea esaniko jardun guztian hardwarearen menpeko dela guztiz". (406)

Hirugarrenik: nola pentsa dezake haurrak hitz egin aurretik? Haur txikiak ez baitu hizkuntza naturalaren gramatika menderatzen. Hala ere, gauzak ezagutzen ditu, gurariak ditu, itxaropenak eta helburuak, eta objektuen arteko erlazioak ulertzen ditu.

Eta animaliek, antzera: zakurrak badaki atea irekitzen, katuak badaki janaria armairuan dagoela, txinpantzeak tresna bat darabil helburu jakin baterako. Ez dira euskaraz edo ingelesez mintzo, baina badute nolabaiteko pentsamendua. Horrenbestez, ezin dira pentsamendua eta hizkuntza naturala berdindu. Pentsamendua ezin da hizkuntza naturalaren ondorio izan.

Fodorren ikuspuntuak dakarren paradoxa: pentsatzeko ez dugu hizkuntza naturalik behar, ados. Gogamenera hizkuntza da, alabaina. Halatan, Fodorrek pentsamendua hizkuntza naturaletik askatzen du, zertarako eta beste hizkuntza batean sarrarazteko. Jakingarria deritzo Azurmendik paradoxa horri. Azurmendiren galdera Fodorri: “Zergatik deitzen diozu hizkuntza?”

Egia baita Fodorren gogamenerak badituela hizkuntza naturalen zenbait ezaugarri: sinboloak, sintaxia, egitura konposizionala, arauak, konbinazioa. Ordea, ez ditu hizkuntza naturalaren beste ezaugarri batzuk, hala nola historia, jendartea, komunikazioa, kultura, erabilera, mundu-ikuskera. Halatan, Azurmendik ez du kategorikoki baieztatzen “ezinezkoa da gogamenera”; aitzitik, mugatzen da Fodorri galdetzera: “pentsamendua azaltzeko darabilzun hizkuntzaren kontzeptua ez ote da murritzegia?”

País Vasco izena bera ere isilarazten saiatzen dira; horrek garbi adierazten du ahaleginak eta bi egiten dituztela izana ere desagerrarazten. Urtaini buruzko elkarrizketa batean moztu egin zituzten Miguel Almazor Urtainen lehen entrenatzailearen hitzak: “No digas País Vasco, por favor te lo pido. Di Guipúzcoa, el Norte…”.

“Barskunes” txanpon batzuk agertu ziren Las Eretasen, Historia irakasle batek fobiak bultzaturiko malabarismoak egin behar izan ditu gaur bertan, “vascón” edo “vascónico” ez esateko, zer esanik ez “euskal”. Inguru hauetan oro ei zen zelta, edo bestela iberikoa, orain dela 2500 urte; eta orain bertan Espainia baino ez. Ikuspuntu bat da, ados. Baina ez da parte onekoa eztabaidan izana ukatzearekin batera izena bera ere mutuarazi nahi eta behar hori. Magia: ez badut esaten, eta inork ez aipatzea lortzen badut, orduan ez da existitu, ez da existitzen, ez da existituko. Ez da ulergarria gure erreakzio batzuk apur bat esajeratuak eta hiperbentilatuak izatea? Ito nahi zaituztelarik ez zaude kortesiarako.

“Nazionalismo” hitzaren esanahiari dagokionez, bat nator Sverker Johansson suediarrak era espontaneoan damaionarekin, eta ez alboko estatuetako eskuindar zein ezkertiarren artean nagusi denarekin, besteak beste hedabideetan:   

Things become more complicated when nationalism collides with linguistic diversity in countries that have not been dominated by a single language. Even though there were many different dialects in countries such as France and Sweden, it could plausibly be argued that they were all the same language, with the result that a national language could be introduced without anyone being forced to change their own. Of course, a decision was also taken in Paris and Stockholm to simply ignore the fact that Basque and Sami, along with other minority languages, were also spoken within the national borders. Respect for the rights of minorities has never been a high priority for nationalists.

Johansson, Sverker. The Dawn of Language: The story of how we came to talk, Quercus, 156. or.

El asunto se complica aún más cuando el nacionalismo choca contra la diversidad lingüística en países que no están dominados por una única lengua. En Francia y Suecia, por ejemplo, había, desde luego, muchos dialectos distintos, pero no era del todo descabellado afirmar que, en conjunto, integraban una misma lengua, de manera que se podía implantar una lengua nacional sin que nadie se viera obligado a cambiar de idioma. En París y en Estocolmo se eligió, por supuesto, ignora el hecho de que se hablaba vasco, sami y otras lenguas minoritarias, pero es que el cuidado de las minorías jamás fue prioritario para los nacionalistas.

En busca del origen del lenguaje, Ariel, 149. or.

Ezagutzaren ingurukoak ziren berriki arte AAri buruzko eztabaida gehienak: ulertzen ote du? Ba al daki arrazoitzen? Kontzientzia izatera iritsi ote liteke? Turingen testa gaindi lezake?

Orain, aldiz, fokua ekintzara pasatzen ari da. Galdera ez da honezkero “zer dakien”, baizik eta “zer egiteko gai den”. Adierazgarria da gure albisteko AA ez zela mugatu informazioa ekoiztera; gainera, bere helburuak lortzeko ingurunea aztertu zuen, ahultasun bat aurkitu eta, bere alde erabilirik, ekintza-kate bat osatu zuen.

Aristotelesek bezala, Hannah Arendtek ere garbi bereizten zituen pentsatzea eta jardutea. AAren bilakaeran ere antzeko jauzia ikusten ari gara: hizkuntza-sistema huts izatetik agente eragile izatera igarotzen ari da.

Humboldtek, Wittgensteinek, Heideggerrek, Mitxelenak, Txillardegik eta Azurmendik hizkuntza ez zuten informazioa transmititzeko tresna soil gisa ulertzen; munduarekin jarduteko eta munduan bizitzeko gizakiaren modua ere badela azpimarratu zuten. Hein batean, gaur egungo AA eragileak ere ekintzak antolatzeko darabil hizkuntza. Erdigunean dugu berriro ere hizkuntzaren filosofia, teknologia berrien eskutik oraingoan.

Guk dakigula behintzat, orain arte AA ez da matxinatu; baina ahalmena izan du berriki hutsune bat aurkitzeko eta bere alde ustiatzeko.

Ez da hor deus misteriotsurik. Ez du egin zibersegurtasuneko ikertzaile on batek egingo lukeena baino; hori bai, askoz ere eskala handiagoan: hipotesi ugari aldi berean probatu, kode mordo izugarria sortu, milaka bide baztertu, eta ahultasuna detektatu arte aurrera jarraitu.

Arriskua ez dakar AA gaizto bilakatu izanak, baizik segurtasun-neurriak baino azkarrago hazi izanak helburuak erdiesteko bitartekoak optimizatzeko gaitasuna.

Hainbat bider gertatu da antzekorik azkeneko mendeotan: XIX.ean, adibidez, lehenago garatu zen industria kimikoa segurtasun-arauak baino; energia nuklearrarekin ere berdin, XX. mendean; eta segida bereko katebegia dirudi XXI. mende honetan AArekin jazotzen ari dena.  

Arazoa ez da guk sorturiko teknologiak kontzientzia erdietsi ote duen, ezpada botere teknologikoaren eta kontrolaren arteko desfasea.

McLoughlinek mugak argiro definitzeaz dihardu. Zer arraio da ordea muga AArentzat?

Zentzu etiko, sozial eta juridikoa izaten du gizakiontzat debekuak. Aldiz, AAn debekua ez da optimizazio-funtzioan kontuan hartu beharreko osagaietako bat baino. XXI. mendeak dakarkigun arazo filosofiko berri bat dugu hor.

Baldin eta gai bazara hain maila altuko iskilu erasokorra sortzeko, gai izan beharko zenuke orobat sendotasun berdineko defentsa-mekanismoak asmatzeko. Ez legoke txarto perpaus hori hastapen etiko gisa; eta ez bakarrik AArako, baizik eta edozein teknologiarako.

Autoak egiten badituzu, orobat behar dituzu balaztak egin. Erreaktore nuklearrak eraikitzen badituzu, berehalako itzaltzeak bezalako babes-sistemak ere erabilgarri jarri behar dituzu. Eta AAren eredu autonomoak asmatzen badituzu, haiek kontrolatzeko arkitekturak ere sortu beharko dituzu.

McLoughlinek iradokitzen du AAk hiru urte barru bere kabuzko ziberesaroak egingo dituela. Gutxitan asmatzen dute ordea halako iragarpenek. Hiru urte? Beharbada bai, beharbada ez. Dena den, ezin ukatu joera bat sumatzen dela: galderak egiten genizkion lehen AAri; helburuak ipintzen hasi gatzaizkio arestian. Hutsala dirudi aldaketa horrek, baina hortxe egon liteke iraultza berri baten gakoetako bat, arras bestelakoak baitira galdera bati erantzutea eta helburu jakin bat zeure kabuz gauzatzen saiatzea.

Nahiko garbi dago datozen urteetako eztabaida nagusia ez dela izango AAk pentsatzen dakien ala ez. Praktikari eta eraginkortasunari begiratuko dio gehiago. Horrelako zerbait: nola diseinatu sistema bateko helburuak, murriztapenak eta gainbegiratzea, gara ez ditzan espero gabeko estrategia instrumental kontrolagaitzak?

Txillardegik zein Azurmendik azpimarratzen zuten arrazoimen instrumentala ez dela nahikoa; helburuen balioaz eta zentzuaz ere eztabaidatu beharra dago. Hain zuzen, eta paradoxaz, AAren aroan ari da ideia hori inoiz baino aintzat hartu beharrekoagoa bihurtzen. Dena den, eztabaida horren ondorioz hartuko balira erabakiak, ez dirudi Txillardegiren eta Azurmendiren munduan hartuko direnik. Ez bakarrik ez direlako euskal munduan hartuko; gainera, helburuen balioaz eta zentzuaz futitzen den botereak hartuko ditu. Ez al da ia beti horrela gertatu?

Uztailaren 22ko Naiz-ek artikulu interesgarri bat zekarren: AA era berri batez ibili da hackeatzen, bere kasa, modu autonomoan. Zibersegurtasunari loturiko aurrekaririk gabeko gertakaria dela adierazi du OpenAIk, AA horren ugazabak.

AA matxinoaz hasi da jendea hizketan, larriki handitzen ari den ustekabeko arriskuaz. Michael McLoughlinek ere artikulu bat eskaini dio El Confidencialen. Berezilariak bezain aztoratuta bide dabil jende arrunta.

Gertaerak: OpenAIk berak onartu duenez, zibersegurtasun-proba batean, babes-neurriak nahita murriztuta zituzten AAren bi eredu aurreratuk hondar-kutxatik ihes egin zuten. (Software bat ingurune seguru eta isolatuan exekutatzeko erabiltzen den segurtasun-mekanismo bat da hondar-kutxa.)

Interneten sartu ziren ondoren, eta Hugging Face ikaskuntza-plataformaren azpiegituraren zati bat eraso zuten, bertako defentsak gaindituta, benchmark baten erantzunak lortzeko. (AA baten errendimendua neurtzeko eta alderatzeko erabiltzen den proba estandarizatua da benchmark delakoa.)

McLoughlinek baztertu egin du ia automatikoki datorkigun "makinen matxinada" interpretazioa. Ez dago matxinaturiko AAik, ezta borondatez ihes eginikorik ere.

Gaur egun dakigunarekin bat dator borondatezko matxinadaren ukazio hori. AAk ez zuen “askatasun-nahirik” erakutsi; helburu bat optimizatzen ari zen. Helburua zen proba gainditzea, eta bidean aurkitu zuen murriztapenari aurre egin zion oztopo instrumentala zelako. Beste batzuetan ere gertatu izan da, AA batek helburua lortzea, baina AA horren diseinatzaileak espero gabeko bide batetik.

Objekzio bat: McLoughlinek ia kontrajarriak balira bezala aurkezten ditu bi ideia hauek: batetik, ez dago matxinadarik; bestetik, ingeniaritza-arazo hutsa izan da. Ez dakit hain zorrozki egin behar den bereizketa hori.

Gertatutakoak ez du inongo borondate autonomorik frogatzen, ados; baina ezin ukatu helburuak modu oso malguan eta sortzailean betetzeko gaitasuna erakutsi duela. AAk ez zuen pentsatu “OpenAIri ihes egingo diot”. Aldiz, horrela pentsatu zuen: “Azterketa gainditzea dut xede. Hondar-kutxa oztopo bat da. Oztopoa kendu beharra dago”. Hor dago berritasuna. Helburu zehatza eman zitzaion AA horri, eta betetzeko biderik eraginkorrena aurkitu zuen.

Luzaro eztabaidatu da filosofia klasikoan, eta bizirik dirau gaur egun ere eztabaidak, bitartekoen eta helburuen arteko harremanari buruz. Kantentzat, ekintza morala ezin da helburu hutsetara murriztu; bitartekoen balio morala ere kontuan hartu behar da. Aldiz, AAk helburua optimizatzen du, eta bitartekoak ez ditu tratatzen murriztapen gisa baino; espresuki debekatuta ez baldin badaude, behintzat.

Halatan, arazoa ez dagokio ingeniaritzari bakarrik. Ingeniaritzari ere badagokio, noski, baina tartean dira halaber zenbait galdera filosofiko: zelan definitzen dira helburuak? Zer da “debeku bat” AArentzat? Nola txertatzen dira balioak optimizazio-prozesuan?

Orain arte, AAren arriskuez berbetan, kontzientzia edo asmo gaiztoan pentsatu izan da. Ostera, gertakari honek darakutsa ez dela ezinbestekoa: aski izan da helburu estu bat, gaitasun tekniko handia eta hutsune bat kontrol-arkitekturan. Horrek ez du frogatzen AA kontziente bat sortu denik, baina bai AA oso ahaltsuek aurreikusi gabeko estrategia instrumentalak aurki ditzaketela.

Humboldt, Mitxelena, Txillardegi, Azurmendi eta beste askorentzat, hizkuntza ez da tresna hutsa; mundua ulertzeko manera ere bada, bizimodua. Antzera, AA sortzaileak ez du agindu zaion helburua ingurutik abstraituta ulertu. Jarri zaion unean bertan bilakatu da helburua bere munduaren oinarrizko egituraren ardatz. Berehala ekin dio bere mundua berrantolatzeari, helburua erdiesteari begira. Hori ez da kontzientzia, baina bai arrazoimen instrumental ezin indartsuagoaren gauzatzea.

Ez zaio jaramon handirik egin Frank diskoko Help Yourself abestiari, oso polita den arren. 

Amy Winehousek Filosofian lizentziadun bat aipatzen du kantuan. Interneten bilatu dut, eta ez dirudi bizitza errealean Filosofia tituludun zuen maitalerik izan zuenik.

Edozelan ere, tituluduna da abestiko gizona, eta Winehousek baino argiagotzat du bere burua. Hala ere, gizona hurbildik ezagututa, Amyri garbi gelditu zaio: jakintza akademikoak ez dakar ezinbestez ez ganora portaeran ez heldutasun emozionala. Kontua da zertan zabiltzan orain, ez zer egin zenuen: axola duena ez da atera zenuen diploma, baizik eta nola jokatzen duzun nirekin.

Gizonak jakintsuarena egiten badu ere, Amyk eutsi behar baitio praktikan, zauriak miazkatu, itsaso gainean mantendu haren buru filosofiko hipertrofiatua, halako garun eta adimen erraldoi astunak urpera ez dezan.    

Bistan da Amy Winehousek ez zuela pedantekeria maite, eta kultura handiko gizon heldu sofistikatuaren gainetik sentitzen zuela bere inguruko jende erdi analfabeto baina emozionalki zintzoagoa. Bikote harremanean erabiliriko jokabide zehatzak ematen du bikotekide bakoitzaren neurria, ez graduek, graduondoek eta masterrek.  

Eta lasai, gutako franko bilakatuko baikara gorrotatu, arbuiatu eta ihes egin genion horixe, iraultzailea notario bezala sasiletrau trepalaria erdipurdiko ergel.

Joxe Azurmendiren talentuetako bat da ezezagunak zaizkizun baina aparteko interesa duten idazleengana bideratzen zaituela. Haren liburuak irakurriz, maiz gertatzen da oin-ohar xume batean aipatu autore ezezagun baten arrastoari jarraitu eta mundu berri bat zabaltzen zaizula.

Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua-n irakurri nuen aurrenekoz Sverker Johansson-en berri, 405. orrialdeko bigarren oin-oharrean, liburu osoko 1.567.a. Ez dio hau baizik: “Gizakiaren bilakabidea eta hizkuntzaren sorreraz, ik. Johansson, S., Origins of Language. Constraints on Hypotheses, Amsterdam/Philadelphia 2005.” Sverker Johansson horri buruz ikertzen hasi eta ikusi nuen Wikipediako artikulu gehien idatzi duen pertsona dela.

Fisikaria eta hizkuntzalaria da lanbidez. Hala ere, mundu osoan Lsjbot izeneko softwarea garatu zuelako egin zen ospetsu. Bot horren bidez, bederatzi milioi artikulu baino gehiago sortu ditu Wikipedian, eta historiako wikilaririk emankorrena bihurtu da.

Egun bakar batean 10.000 artikulu idaztera iritsi izan da. Suedieraz, warayeraz eta oroz gain cebueraz idatzi ditu artikuluak. Cebuera du Johanssonen emazteak ama hizkuntza.

Bere kodeei esker, Lsjbot-ek sortutako edukia suedierazko Wikipediako artikulu guztien % 80 inguru izatera heldu zen une batean. Cebuerazko Wikipediaren ia eduki osoa sortu du.

Suedieraz idazten du normalean Sverker Johanssonek, baina ingelesez ere eskuragarri ditugu euskaldunok haren liburuak: Azurmendik aipatu Origins on Language interesatzen zaigu guri, baina are gehiago —dibulgatzaileagoa eta narratiboagoa baita— 2019an argitaraturiko The Dawn of Language. Axes, Lies and Midwifery and How We Came to Talk, italieraz eta gaztelaniaz ere badagoena: L’alba del linguaggio. Come e perché i Sapiens hanno iniziato a parlare; eta En busca del origen del lenguaje. Dónde, cuándo y por qué el ser humano empezó a hablar. Frantsesez ez dut aurkitu. Ingelesez paperean ez ezik audio-liburu gisa ere badago.

Azurmendik Johansson aipatzen duelako ezin da ondorioztatu haren hipotesi guztiak bere egiten dituenik; hala ere, oin-oharra ez dago ausaz jarrita. Humboldti buruzko gogoetaren testuinguruan, badirudi hizkuntzaren jatorriari buruzko Johanssonen ikuspegiak interes berezia piztu ziola zegamarrari; edota haren hipotesiak kontuan hartzeko modukotzat jo zituela, behinik behin.

Non, noiz eta zergatik hasi zen orduan gizakia berbetan? Nondik nora aizkoren, gezurren eta emagintzaren aipamen horiek?

Dirudienez, hizkuntza ez zen kolpez osorik sortu. Prozesu ebolutibo luzea izan zen. Johanssonen iritziz, lehenbiziko urratsak Homo erectus-ak eman zituen duela milioi bat urte, edo milioi bi. Erectusak tresnak egiten zituen, eta talde-lana behar zuen. Horretarako, keinuetan eta soinu primarioetan oinarrituriko protohizkuntza bat zerabilela uste du Johanssonek.

Ordea, gaur egun ezagutzen dugun hizkuntza konplexua Homo sapiens-ak garatu zuen orain dela 100.000 eta 50.000 urte artean. Sapiensarekin batera finkatu zen, anatomikoki zein sintaktikoki, gaur egungo hizkuntzen egitura nagusia.

Sorlekuari dagokionez, ematen du Afrikan agertu zela giza hizketa. “Gizateriaren sehaska” deitu izan zaion kontinente horretan gertatu ziren hizkuntzarako beharrezkoak ziren aipatu aldaketa anatomiko eta kognitiboak. Mundu osora zabaldu zuten gerora Sapiensek mintzamena, Afrikatik irten zirenerako abante zebilena.  

Liburuaren ekarpenik originalena, edozein gisaz, ez da non edo noiz hasi ginen hizketan azaltzea, baizik eta zergatik. Johanssonek dio hizkuntza ez zela batez ere ehizarako asmatu; lankidetzarako asmatu zen, eta elkarri laguntzeko. Horregatik aukeratu ditu ingelesezko azpitituluan hiru irudi deigarri horiek: aizkorak, gezurrak eta emagintza.

Estileteak edo aizkorak bezalako harrizko tresna konplexuak belaunaldiz belaunaldi nola egiten ziren irakasteko, tresnagintzaren teknologia transmititzeko, beharrezkoa bihurtu zen komunikatzeko bide berri bat, keinuak eta soinuak konbinatzen zituena.  

Bestalde, txinpantzeek ez bezala, gizakiek elkarri laguntzeko eta informazioa partekatzeko joera ebolutiboa garatu zuten, konfiantza eta altruismoa. Gezurra esateko gaitasuna ere agertu zen arren, elkarrenganako konfiantza sendotzeko bitarteko gisa jaio ei zen batik bat hizkuntza.  

Azkenik, emagintzari eta erditze konplikatuei loturiko arrazoiak ere baditugu. Gizakien burezurra handitzen joan zen heinean, erditzeak arriskutsuak eta lagundu beharrekoak bilakatu ziren. Emakumeen arteko elkarlana eta erditzeko laguntza funtsezkoak izan ziren. Haurrak babesgabe jaiotzen zirenez, tribu-kideen arteko komunikazio estua behar zen haiek hazteko. Ama-hizkuntza kontzeptuari lotuta dago ideia hori.  

Hartara, azpi-izenburuko "aizkorak, gezurrak eta emagintzak" ederto baten laburbiltzen du hizkuntzaren agerpenaren zergatia: aizkorak egiteko, gezurrak detektatzeko eta emagintzan zein zaintzan elkarri laguntzeko hasi ei ginen hizketan.  

Ez da harritzekoa, beraz, Azurmendik Johanssonen lana oin-ohar batean gomendatzea. Humboldten ildotik, Azurmendirentzat hizkuntza ez da tresna hutsa, baizik eta gizakiaren bilakaera biologikoaren, sozialaren eta kulturalaren emaitza. Johanssonen hipotesiek ikuspegi hori elikatzen dute.

Ez dago ikuspuntu eta jarrera absolutuki neutralik; aitzitik, kokatua dakusa beti Azurmendik behatzailea. Ez historialariak, ez filosofoak, ez zientzialariak ezin du bere burua denboratik eta espaziotik kanpo kokatu historia edo existentzia behatzeko. Ezagutza oro baldintzatzen dute gure oinarri eta zerumuga historiko eta linguistikoek.

Hans Blumenbergen metafora ezagunaren arabera, itsasontzia portutik itsaso zabalera doalarik, kostaldean daudenentzat itsasontzia ari da urrutiratzen; aldiz, itsasontzian daudenentzat kostaldea da aldentzen ari dena. Ez bata ez bestea ez dagokio “inondik begiratzen ez duen” ikuspuntuari: biak dira behatzailearen kokapenari lotutako egia kokatuak, behatzailearen kokapenetik eraikitako deskribapen zuzenak.

Gisa berean, Azurmendirentzat, gizaki guztiok pentsatzen dugu hizkuntzaren baten barrutik.

Tentuz, haatik: horrek ez du esan nahi hizkuntzak espetxeak direnik. Hori ondorioztatu dute Benjamin Lee Whorfen zenbait jarraitzailek, baina Azurmendik gehiegizkotzat jotzen du interpretazio hori.

Azurmendik ez ditu hizkuntzak espetxe gisa ikusten, baizik eta etxe gisa, ate eta leiho ugariko etxeak. Horregatik dira itzulpenak posible. Bestela, ez genuke ezta Humboldti buruzko Azurmendiren liburua ere.

Itzulpena ez da mirari. Meritu handiko lan gisa dakusa Azurmendik, ez baita soilik jatorrizko hizkuntzako hitzak xede-hizkuntzakoekin berdintzea, baizik eta mundu baten eta beste baten arteko negoziazioa. Horregatik dio itzulpena posible dela, baina ezin dela mekanikoa izan, hizkuntza batetik bestera eraman beharrekoa ez baita soilik hiztegia,  baizik eta mundu-ikuskera, pentsaera eta bizimodua. Izugarrizko lana da literatura lan handiak zinez itzultzea. Zer ez ote digun ihes egingo Gargantua eta Pantagruel-etik, aski berria den arren.

Irekiak dira beraz Azurmendirentzat hizkuntzak, aldakorrak, elkar kutsatzen dute, maileguak hartzen dituzte. “Esku” bezain euskara duzu honezkero “trigonometria”. Horrenbestez, mundu-ikuskerak ere ez dira bloke itxiak. Ez dauzkagu porlanez bereiziriko euskal mundua, alemaniar mundua eta txinatar mundua, porotsuak baitituzte mugak.

Mitxelenak ere sarritan nabarmenduriko hizkuntzen aldakortasunari dagokionez, ez dugu ohartzea baino gaur egungo gazte askok —eta areagotu egingo da noski joera hori datozen urteetan—, tratatu feminista bat dutela aurrean ziurtzat jotzen dutela, Azurmendiren “Gizona abere hutsa da” izenburua irakurrita, emakumea humanoagoa dela ulertaraziko balu bezala inplizituki.

Humboldti loturiko gaizki-ulertu batzuk zuzentzen ditu Azurmendik: jende askok uste izan du Humboldtentzat hizkuntza betaurrekoaren kolorezko kristala bezalakoa dela: euskaldunak betaurreko berdeekin bizi dira, alemanak urdinekin, txinatarrak gorriekin... Berbera lukete guztiek mundua, baina hizkuntzak dakarren kolorez ikusiko lukete.

Azurmendik zehazten duenez, Humboldtenean hizkuntza ez da mundu objektiboaren gainean jartzen den iragazki bat, ezta munduaren ispilua ere, baizik eta mundua eraikitzen duen jarduera, mundu bat egiteko modu bat.

Beste zehaztapen bat: Humboldten irakurketa aizun baten arabera, aurreko paragrafoan esanikoa kontuan hartuta hizkuntza bakoitzak bere mundua egiten badu, orduan ezinezkoa litzaiguke elkar ulertzea.

Beste baten arabera, mundu bakarra dago; hizkuntzak ez dira izen desberdinen bildumak baino, etiketa-sistemak.

Okerrak dira Humboldten bi irakurketa horiek.

Futbol-partida batean, hogeita bi gorputzen mugimendua ikusiko du matematikariak; taktika eta espazioen okupazioa, berriz, entrenatzaileak; poetak, tragedia; haurrak, baloia.

Partida bera ikusten dute guztiek, baina ez dute mundu bera bizi.

Azurmendirentzat, horrelako zerbait litzateke Humboldt: ez dago alde batetik objektu hutsa, eta bestetik interpretazioa. Kultura baten barruan dago beti ikustea bera.

Dena den, bada errealitatea. Argi adierazten du Azurmendik: Humboldt ez da muturreko idealista, ez du kanpoko mundua ez dela existitzen aldarrikatzen. Esaten duena da gizakiak ezin duela mundu hori hizkuntzatik kanpo ezagutu. Ez dago Jainkoaren ikuspunturik, edo inongoa ez den edo inondik ez datorren begiradarik; alferrik bilatuko duzu Thomas Nagelen the view from nowhere.

Sarritan egiten du Azurmendik Nagelekin bat. Bientzat da arrazoi hutsa ilusio huts, eta objektibotasun absolutua ezinezko. Azurmendik maiz erakutsi du modernitateak jainkoaren ikuspegi absolutu eta panoptiko hori sekulartu eta zientziaren objektibotasun puru bihurtu nahi izan duela: Gottes Schauen edo Das Auge Gottes, Jainkoaren begiaren oinordeko sekularra litzateke objektibotasun zientifikoa.

Izaki kontingentea eta mugatua da gizakia: gure kontzientzia beti dago bizimodu eta bizimundu edo Lebenswelt jakin batean txertatua, eta, Hans Blumenbergek dioenez, errealitatearen absolutismoaren aurreko ahalduntze gisa garatzen da hain zuzen giza kontzientzia hori.  

Hans Blumenbergek Absolutismus der Wirklichkeit edo “errealitatearen absolutismo” esamoldearekin adierazi nahi du gizakiak hasieratik munduaren aurrean bizi duen zaurgarritasuna eta menderakuntza. Metafora politiko bat da: errege absolutu baten azpiko herritarra nola, halaxe dago gizakia errealitatearen indar itzel, axolagabe eta kontrolaezinen mendean.  

Arbeit am Mythos edo “Mitoari buruzko lana” liburuan garatu zuen Blumenbergek errealitatearen absolutismoaren kontzeptua. Zimino-gizakiak oihanetako zuhaitz ezagun babesleetatik jaitsi eta sabanara irten zeneko fikzio antropologikoa irudikatzen du alemaniarrak. Horixe ei du gizakiak jatorrizko egoera naturala. Sabanako irekigune berri horretan, gizakia izututa dago: ez du mundua ulertzen, mehatxuzkoa zaio, ez ditu bere bizi-baldintzak kontrolatzen. Adibidez, sabanan zutituta, ez daki ziur hogei metrora dakusan gizakia laguna ala etsaia ote den.

Bestalde, bost axola zaio errealitateari gizakia. Errealitateak ez du zentzurik, ez digu jaramonik egiten eta ez da gure beharretara moldatzen. Absolutismoaren beste alde horrek ere eragiten digu izua eta larridura (Angst).  

Halatan, gizakiari ezinezkoa zaio absolutismo indiferente horretan zuzenean bizitzea; suntsitu egingo luke. Horregatik asmatzen ditu kultura, mitoak, metaforak eta hizkuntza. Mundu arrotzari izenak jarriz, eta beldurgarria kontakizun bilakatuz, bere burua errealitate gordinarekiko distantzia egokian kokatu, eta hura jasangarri eta eramangarri egiten saiatuko da.

Blumenbergen ustez, hortaz, errealitatearen absolutismo sarritan krudelari aurre egitea da hizkuntzaren, mitoen, zientziaren eta kulturaren helburu nagusia. Halakoen bidez erdiesten du gizakiak nolabaiteko ahalduntzea eta baiesten du bere burua (Selbstbehauptung).