Markos Zapiain

Descartesena eta Humerena ez bezalakoa da Kanten ikuspuntua, hirugarren bidea zinez. Descartesen tradizio razionalistak adimenaren kontzeptuan bilatzen du unibertsaltasunaren bermea. Humerenean, berriz, inpresioetatik dator azken batean pentsamenduaren edukia; ideia abstraktuak ere esperientzia partikularretatik abiatuta azaltzen ditu. Kantek bi muturrak lotu nahi ditu, hutsa baita intuiziorik gabeko kontzeptua, eta itsua kontzepturik gabeko intuizioa. Horregatik behar dute bitartekari bat. Eta eskemak egiten du hain zuzen adimenaren kontzeptuaren eta zentzumenen intuizioaren arteko bitartekaritza lana. Lana, ez ahaztu. 

Aurreko sarreran aipatu triangeluaren adibideak eskematismoa ulertzeko balio badu ere, eskematismoaren helburu nagusia ez da geometria argitzea. Matematikatik harago garamatza eskematismoak. Kanti benetan interesatzen zaiona kategorien eskematismo transzendentala da; eta horrexek jarriko gaitu garbi Humboldten bidean.

Adibidez, kausalitatea ezin dugu begiekin ikusi, ezin dugu hauteman. Ikusten duguna da A gertatzen dela, eta ondoren B, euria eta ile bustia. Orduan, zelan aplikatzen diogu esperientzia horri “kausa” kategoria?

Kanten erantzuna: apriorizko kontzeptu hutsa da kausalitatea, denbora baino lehenagoko kategoria. Aldiz, kausalitatearen eskema denborazko arau bat da: zerbait gertatzen denean, beste zerbaitek jarraitzen dio, arau baten arabera. Horregatik da hain garrantzitsua denbora eskematismoan.

Adimenaren kategoria eta zentzumenezko fenomenoa elkartu ahal izateko, bien arteko elementu komun bat behar dugu. Eta Heideggerrek nabarmendu sustrai komun hori da hain zuzen denbora: barne-zentzuaren forma eta, aldi berean, fenomeno guztien baldintza. Denborazko eskemak egiten du kontzeptu hutsaren eta fenomenoaren arteko lotura.

Bila gabiltzanari begira, alegia, eskemaren, irudimen sortzailearen eta Humboldten hizkuntzaren kontzepzioaren arteko loturari begira, komenigarria da Arrazoimen hutsaren kritikako lehenbiziko argitalpena kontuan hartzea, 1781koa, A-edizioa deitua. Hor definitu zuen Kantek eskema irudimen transzendental eta produktibo gisa. Kasu: ez irudimen erreproduktiboa, kontua ez da-eta aurretik ikusitako objektu baten irudia gogora ekartzea; baizik eta irudimen produktiboa, alegia, objektua prozedura baten arabera konfiguratzeko ahalmena.

Kantenean, irudimena ez da irudiak gordetzeko biltegia, baizik eta esperientziako mundua egituratzen laguntzen duen ahalmen aktiboa. Eta horrek ondorio interesgarriak dauzka bai Humboldtentzat eta bai Azurmendirentzat: unibertsaltasuna ez dago nahitaez edukien berdintasunean, baizik eta jarduera formatzailearen egituran: funtsean dira hizkuntzak desberdinak, mintzamena unibertsala den arren.

Kanten eskematismoaren arabera, hortaz, unibertsala ez da izaki abstraktu batean aurkitzen; aldiz, partikularrak sortzeko, antolatzeko eta ezagutzeko prozedurek erabakiko dute unibertsaltasuna. Eta erabakigarria da ikuspuntu hori Kantengandik hasi eta Humboldtengana daraman katean.

Kuestioaren segidetako bat: Kantentzat, subjektuak ez du errealitatea pasiboki kopiatzen: forma ematen dio esperientziari; Goethek jarduera formatzaile hori naturaren ezagutzara eramango du; Humboldtek hizkuntzara: hizkuntza ez da dagoeneko egindako mundu baten etiketa-sistema (ergon), baizik eta mundua artikulatzen duen jarduera (energeia); hogeigarren mendean, Cassirerrek ideia hori forma sinbolikoetara zabalduko du.

Kantengandik Humboldtengana igarotzeko zubirik sendoenetako bat parez pare jartzea da Kanten eskema eta Humboldten energeia. Hizkuntza, esan bezala, ez baita “ergon”, “Werk”, jadanik eginiko obra, baizik eta “energeia”, ekimena, “Thätigkeit”, zerbait berria sortzeko ahalmena; hiztegia baino gehiago, irudimen sortzailea.

Txillardegik azkenik Pan euskaratu ez bazuen ere, Hamsunen maisulanaren zenbait oihartzun nabari dira Leturian, bai teknikari eta bai sentimenduei lotuak.

Batetik, Pani buruzko lehenbiziko testuan aurreratu bezala, Leturiaren egunkari ezkutuaren kapitulu-banaketan dago beharbada oihartzunik argiena. Panen naturaren zikloek, eguzkiak eta urtaroek Glahnen gogo-aldartea eta obsesioa gidatzen dituzten era berean, Txillardegik lau ataletan banatzen du Leturiaren bizitza, lau urtaroei lotuta: Udaberria-n maitemintzen da Mirenekin eta pizten da itxaropena; Uda da ezkonberri zoriontsuen aroa: Leturiak ez du egunkarian ezer ere idazten; Udazkena atalean, kontrara, etsipenak eta desengainuak jota, Parisera ihes egingo du; eta Negua kapituluak, azkenik, ilunpea dakar, bakardadea eta hondamendia; alegia, Mirenen heriotza eta Leturiaren suizidioa.

Bestetik, berdina da halaber narratzaile mota, formula bera erabiltzen dute istorioa aurkezteko: lehenbiziko pertsonan idatzitako egunkari edo paperen aurkikuntza. Panen amaieran Glahnen dokumentuak aurkezten dituen “beste” narratzaile bat dagoen bezala (Indian gertatutakoa kontatzen duen Glahnen ehiza-laguna), Leturiaren egunkari ezkutuan ere biltzaile ezezagun batek ematen du Joxeba Leturiaren egunkariaren berri, eta berak kontatzen du Leturiak bere buruaz beste egin duela.

Hirugarrenik, antiheroia da protagonista, eta nabarmena du hybriserako joera. Antiheroitzat jo izan da Glahn, eta Leturia da euskal literaturako lehenbiziko antiheroia. Biak dira sentiberegiak, neurotikoak, etenik gabeko gatazkan bizi dira beren buruarekin. Gehiegikeriarako joera dute, eta ezin dira jendartean eroso bizi. Pairagaitzak zaizkie kortesia bezalako konbentzioak.

Kontraposizio batek erabakitzen du hurrengo oihartzuna, laugarrena: Hamsunek Glahn basoan isolatzen duen bitartean gizarteari ihes egiteko, Txillardegik Leturia hiri-ingurune moderno eta industrializatu batean kokatzen du, parkeekin eta paisaia urbanoekin. Kokaera desberdina izan arren, hala ere, berdintsua da biek sentitzen duten bakardade existentziala: Glahn jendez inguratuta dagoenean itotzen da, eta Leturia hiriko kaleetan dabil galduta eta isolatuta.

Azkenik, nola Panen hala Leturiaren egunkari ezkutuan, suntsitzailea da maitasuna, eta suizidiora darama. Salbabide izatetik urruti, suntsipen psikologikorako motorra da amodioa. Horretan, zerikusia du amodioaren hasierako maitearen idealizazioaren biolentziak, errealitatea ez baita gai halako zoragarriak berdintzeko. Glahnek Edvarda maite eta gorroto duen dinamika toxikoaren oihartzuna ageri da Leturiak Mirenekin duen harremanean: ezkontzean desengainua dator, ondoren Parisera ihesa, eta azkenik, maite duten emakumearen galerak buruaz beste egitera daramatza bi protagonistak.

Gosean eta Leturiaren egunkari ezkutuan legez, bat eta bera dira narratzailea eta protagonista Panen ere. Azken honetan Thomas Glahn tenientea, hogeita hamar urte inguruko ehiztari bakarti txit erakargarria. Kontraesanek bizi dute: harro bezain lotsatia da, samurra eta bortitza, maitasun-premia izugarria du baina, maitasuna jasotzen duenean, maitea suntsitzeko joera pizten zaio.

Edvarda maite du Glahnek, Sirilundeko merkatari aberats eta figura nagusiaren alaba gazte, bizi, aldakor eta apetatsua. Zerbait basatik eta misteriotsuk darama Glahnengana. Bortitza dute hasierako erakarpena eta lilura. Glahnen txabolara joaten da Edvarda. Une zoriontsuak igarotzen dituzte elkarrekin natura betean. Glahnek Edvarda idealizatzen du, Leturiak Miren bezala. Seinale txarra, noizbait etorriko baita errealitate gordinarekin talka. Glahnek ez baitu zinezko Edvarda maite, berak gogoan sortu duen irudi idealizatu kuttuna baizik. Glahn naturaren semea da, bulkada biolentoak mendean hartzeko ezgai; Edvarda, berriz, gizarte burgesaren eta joko sozialen produktua. Kontraste horrek Glahnen obsesioa elikatzen du: ezin ditu Edvardaren manipulazio zirikatzaileak ulertu, eta horrek maskulinitatea zauritu eta etsipen handia eragiten dio.

Glahn, gai bada ere naturarekin harmonian bizitzeko, ez daki beste pertsona bat maitatzen. Eta Edvardak Glahn bereganatu nahi duen arren, haren izaera basatia mespretxatzen du, Glahnek ez daki-eta gizarteak eskatzen dizkion arauak betetzen, ezta politezia ñimiño bat erakusten ere. Halatan, Glahn harroak baldar sentitzen du bere burua Edvardaren aurrean.

Glahn bezain harroa da bestalde Edvarda, eta etengabeko hurbiltze-urrutiratze neurotikoak erabakiko du harremana. Edvarda Glahnengana hurbiltzen da batzuetan; beste batzuetan, Glahn erakarri orduko, arrazoi barik, hotz jokatzen du, uko egiten dio. Ostera, Glahn urrutiratzen denean, Edvardak berriro bilatzen du. Joan-etorri estrainio horrek Glahnen obsesioa handitzen du. Desira ez da betetzen, eta horrek larridura eta mendekotasun emozional gogorra sortzen dio tenienteari.

Edvardaren arreta galtzeko beldurrez, gero eta bitxiagoa eta kezkagarriagoa da Glahnen jokabidea. Harrokeriaren, jelosiaren eta umiliazioaren joko-zelai bihurtzen da harremana, botere-borroka sadomasokista, gaur egun “toxiko” gisa sailkatuko genukeena.  

Edvardarekikoa okertzen denean, Glahnek Evarengan bilatuko du aterpea. Edvardaren kontrapuntua da Eva: herriko neska soila, zuzenagoa, beroagoa eta instintiboagoa Edvarda baino, gozoagoa harreman fisiko zein afektiboetan. Naturalago erakusten ditu gorputza eta desira. Ez du noski Edvardaren sofistikazio psikologikorik.

Edozelan ere, Glahnek ezin du Edvarda burutik kendu. Orain, gizon batzuk ageri dira gainera Edvardaren inguruan: besteak beste, baroia. Etsaitzat jotzen ditu Glahnek, eta areagotu egiten zaizkio jelosia eta harrokeria.

Azkenik, hondoratu egiten da. Egun batean, tiro egingo dio bere oinari, Edvardari bere sufrimendua erakutsita neskaren errukia pizteko. Horixe baita Glahnen ezaugarri nagusietako bat: ezin du bere sentimendua mintzoz modu ulergarrian adierazi; ekintza deigarri, bortitz edo sinboliko bilakatzen du.

Edvarda ere, berdintsu: Glahn maite edo desira duen arren, ezin dio maitasun hori zuzenean eman. Komunikazioaren ordez, etenik gabeko probokazioa dago bien artean.

Trebea da Hamsun sinesgarri egiteko orduan nola jokatzen duten protagonistek beren interesen aurka: Glahnek Edvarda maite du, eta aldi berean baztertu eta min ematen dio; edo bere burua barregarri uzten du Edvardaren aurrean.

Istorioa are gehiago iluntzen da. Gero eta larriagoak dira Glahnen tentsioak Edvardaren aitarekin eta inguruko beste gizonekin, bereziki baroiarekin. Bestalde, Eva ezin da Edvardaren benetako ordezkoa izan, eta Glahnen eta Edvardaren arteko joko maltzurraren biktima bilakatuko da. Itsasontzi baten irteerarekin lotutako erakustaldi batean, tenienteak lehergailuak erabiltzen ditu harkaitz batean eztanda eragiteko, eta eztandaren ondorioz hilko da Eva.

Glahnen mundua desegiten ari da. Natura, hasieran paradisu erotikoa zirudiena, heriotzaren agertoki bilakatu zaio. Jasangaitza zaio gainera Edvarda baroiari salduta ikusi beharra. Halatan, Norlandetik alde egitea erabaki eta Edvardari jakinarazten dio. Edvardak Aesop txakurra eskatzen dio. Glahnek oraindik maite du Edvarda, baina hain dago harremana gorrotoz, harrokeriaz eta oinazez kutsatua, non, Edvardari ahalik eta minik handiena egiteko asmoz, Glahnek Aesop tiroz hil, eta ondoren txakurraren gorpua Edvardari bidaltzen baitio. Ekintza hori da Glahnen obsesioaren adierazpenik bortitzena.

Opari makabro horrek baitarakutsa Glahnen psikologiaren muina: biziki maite dute txakurra nola Glahnek hala Edvardak. Alta, ezin dio bizirik eman, eta maitasunaren ordez heriotza bidaltzen dio. Aldi berean, Glahnek bere bizitzaren eta buruaren zatirik ederrena ere hiltzen du horrela, Aesop izan baita tenientearen alde instintiboaren eta basoko bizimodu zoriontsuaren laguna eta ikurra, nobelako izakirik fidelena eta garbiena. Ordea, Edvardari erakutsi nahi dio haren erruz edozer suntsitzeko gai dela.

Aesop hil ostean joango da Glahn Nordlandetik. Hor buka zitekeen eleberria: uda amaitu da, Edvarda galdu du, Eva hil da, Aesop hil du eta paradisua desegin zaio. Hala ere, Hamsunek epilogo harrigarri bat erantsiko dio.

SEI URTE IGAROTA

Sei urte igaro dira Aesopen hilketatik, 1861ean gaude. Nobelaren azkeneko orrialdeek Norvegiatik ihes eginiko Glahn erakusten digute, Indiako oihanetan, beste europar batekin ehizan. Ehiza-kide hori dugu orain narratzailea, berak kontatuko dizkigu Glahnen azkeneko egunak.

Betiko arazoa errepikatzen zaio Indian ere Glahni: berriro ageri da gizon erakargarri, misteriotsu eta probokatzaile gisa, emakume batek interesa erakusten dio, eta horrek  ehiza-lagun narratzailearen jelosia pizten du. Aurrerantzean, gero eta arriskutsuagoa da Glahnen portaera.

Pixkanaka ulertzen dugu zertan dabilen: bere heriotza prestatzen ari da. Ehizaldietako batean, Glahnek behin eta berriro probokatzen du ehiza-kidea. Azkenean, lagunak tiro egin eta Glahn hiltzen du.

Ehiza-istripu edo liskar baten antza daukan arren formalki, kontakizunak argi iradokitzen du Glahnek berak bilatu duela, suizidio disimulatua izan dela. Indiako oihanetan ere, Edvardaren itzalak gidatzen ditu tenientearen azken ekintzak.

Esanguratsua: Glahnek ez du bere buruaz beste zuzenean egin. Beste norbait behartu du bera hiltzera. Jokabide hori bat dator Nordlanden erakutsitakoarekin. Glahnek ezin du sentitzen duena zuzenean adierazi, eta beste muturreraino joko du: Edvarda maite du eta beraz min egiten dio. Aesop maite du eta beraz Aesop hiltzen du. Azkenik, Indian, sakonki maite du bizitza eta beraz bere heriotza eragiten du.

Glahnen tragedia ez da soilik Edvarda galdu izana. Beste alde hau ere barnebiltzen du: naturarekin komunikatzeko gaitasun ia magikoa duen gizonak ez du gizakiekin komunikatzen asmatzen. Basoko bakardadean harmonia aurkitzen du; jendartean, berriz, senezko bulkadek agintzen diote. Arazoa ez da bakarrik Glahnen izaera basatia. Animalia da —beste guztiok bezala—, baina astunegia zaio kontzientziaren pisua. Bat dator Glahn naturarekin, baina ez dator bat ez beste gizakiekin ez bere buruarekin. Glahnen patuaren bitartez, ederki adierazten du eleberriak naturaren eta kulturaren arteko gatazka, eta maitasunak zelan eraman dezakeen jendea eromenera eta burua suntsitzera.

Hortxe dago Hamsunen aitzindaritza: Pan ez da bakarrik XIX. mendeko maitasun tragiko bat. Protagonista, kontraesankorra ez ezik, zatiturik du barrualdea: badaki zer nahi duen, baina, Leturiak bezala, behin eta berriro egiten du kontrakoa.

Pan eleberria nahi zuen Txillardegik soldaduskan euskaratu. Zertan da donostiarra liluratu zuen nobela? Eta izan ote zuen eraginik Leturiaren egunkari ezkutuan?

Leturiaren egunkari ezkutua bezala, eleberri laburra da Pan, maitasun istorio tragiko bat du kontagai, eta naturaz, desiraz, bakardadeaz eta gizakia darabiltzaten barneko indar irrazionalez ere dihardu. Oso lirikoa da.

1855eko udaberritik udazkenera bitarteko hilabete batzuk hartzen ditu kontakizunak (1859an jaio zen Hamsun, eta 1894an argitaratu zen Pan). 

Norvegiako iparraldean dago kokatua eleberria, Nordlanden, itsaso, fiordo, mendi eta oihanen artean. Sirilund izeneko merkataritza-gunea da Nordlandeko gizarte-bizitzaren erdigunea. Garbi dakar Pan-ek ohiko oposizioa: batetik, basoa, natura, instintua; bestetik jendartea, zibilizazioa eta konbentzioa.

Protagonista, Thomas Glahn tenientea, ez da Sirilunden bizi, basoan baizik, txabola batean, Aesop txakur fidelarekin. Ehizetik eta arrantzatik bizi den gizon bakarti hipersentikorra da. Sirilunden ezagutuko du Edvarda gaztea, eta berehala erakarriko dute elkar. Glahnen eta Edvardaren arteko maitasun ezinezkoak osatzen du kontakizunaren ardatza.

Gertaeretatik zenbait urte igaro ostean idazten ditu Glahnek liburuaren mamia osatzen duten oroitzapenak. Hasieratik dakigu galdutako mundu bati buruz diharduela. Uda berezi bat gogoratzen du tenienteak. Kontakizuna, dena den, ez da gertakarien kronika objektibo hutsa; aldiz, sentsazioak gogoratzen ditu Glahnek batik bat: usainak, argiak, hostoak, animalien mugimenduak, gau zuriak. Naturarekiko lotura erdi mistikoan bizi da, bertan aurkitzen ditu bakea eta askatasuna, gizarte modernoaren arauetatik urruti.

Glahnentzat basoa ez da-eta paisaia hutsa, izaki biziduna baizik: zuhaitzak, hegaztiak, zomorroak, itsasoa, haizea, argia eta gaua kontzientziaren barruan sartzen zaizkio. Hamsunek modu poetikoan deskribatzen du iparraldeko eguzkia eta naturaren indarra.

Horri lotuta hartzen du hain zuzen zentzua izenburuak: basoen, artzainen, sexuaren eta natura basatiaren jainkoa baita Pan greziar mitologian. Ez bakarrik natura lasai ederrarena; natura erotiko, emankor, bortitz, irrazional eta hilkorraren jainkoa ere bada. Eta Glahnek badu panikotik franko: naturaren argi-itzalekin bat egiten du, eta traketsa bezain autosuntsitzailea da giza harremanetan.

Urtaroen bilakaera funtsezkoa da nobelan: uda iparraldeko argitasun ia amaigabearekin hasten da, natura ernatu egiten da, Glahnen desira bezala; uda amaitutakoan, berriz, gauak itzultzen dira, natura zimeltzen hasten da eta Edvardarekiko harremana hondatzen da. Paraleloak dira, hortaz, denbora psikologikoa eta naturaren denbora, Leturiaren egunkari ezkutuan bezalaxe.

Halako batean, emakume bat ezagutzen du. Idazleak, bere golkorako, Ilaiali izen fantastikoaz bataiatzen du. Joko erotiko-sentimentala sortzen da Ilaialiren eta idazlearen artean.

Idazleak emakumea idealizatzen du. Sinetsita dago Ilaialirekiko harremanak beste mundu baterako atea irekiko diola, maitasunez, sexualitatez, intimitatez ondua. Dena den, traban daude hemen ere pobrezia eta harrokeria: idazleak ezin du normal samar jokatu. Bere zinezko egoera ezkutatzen du, gezurrak edo fantasiazko azalpenak asmatzen ditu eta jokabide aldakor gorabeheratsua darakutsa.

Eleberriko pasarte garrantzitsuenetako batean, azkenik Ilaialirekin bakarrik egoteko aukera erdietsi du. Goraka doa orduan erotismoaren beroa, baina idazlearen egoera fisiko-psikologikoak harremana zapuzten du. Agerian geratzen da zer egin dion goseak: idazlea ez da bakarrik gazte pobre bat; gainera, gorputza eta nortasuna bera ere desegiten ari zaizkio.

Ilaiali ere ohartzen da gizon hori ez dela berak imajinatzen zuen pertsona misteriotsu eta erakargarria soilik: ataka itogarrian dago, eta ez da harremanari etorkizuna bermatzeko gai. Gero eta larriagoak dira narratzaileak ostatua ordaintzeko dituen arazoak.

Idazteko gaitasuna ere kolokan dauka. Batzuetan, egundoko inspirazioa sentitzen du, eta hainbat orrialde idazten ditu jarraian; beste batzuetan, hitz bakar bat ere ezin du sortu.

NI BANOA

Azken zatian protagonistak ia ez dauka ezer: ostatua galtzeko arriskuan dago, idaztea gero eta zailagoa egiten zaio eta hirian ez du benetako loturarik. Hamsunek ez dio estualdiari irtenbide erromantikorik ematen: ez du editore zoli batek idazlearen talentua ustekabean deskubritzen, ez du Ilaiali berreskuratzen, ez da aberasten, ez du bere bokazio artistikoaren garaipena lortzen. Beste zerbait gertatzen da, askoz ere arruntagoa.

Kaialdera iristen da idazlea, non hiru mastako itsasontzi bat ikusten duen, errusiar banderakoa; kapitaina, hala ere, suedieraz da mintzo. Idazleak lana eskatzen dio. Ontzi-mutila behar dute. Leedsera joango da lehenbizi “Coéraga” itsasontzia, Cadizera gero. Idazlea ados. Eta Kristiania atzean uzten duela amaitzen da eleberria. Ez dakigu idazle bilakatuko den, Norvegiara itzuliko den, zer gertatuko ote zaion. Itsasoari loturiko bizimodu berri bati ekingo dio menturaz. Litekeena da, halaber, Leedseko harategi batean gelditzea lanean, Pettiren aitzindari. Ziur dakigun bakarra da hiritik alde egin duela. Beraz, amaierak ez dakar inongo konponbiderik; ez da ihesa baizik.

Hilabeteak eman ditu bere buruari errepikatuz idazlea dela eta idaztetik biziko dela. Baina azkenean gorputzak irabazi du: jan egin beharra dago, bizirik iraun. Hainbat euskal sortzaileren gisa berean, artistaren bizimodua aldi baterako behintzat abandonatu eta soldatapeko lanari ekin beharko dio.

Hamsunek gosea esperimentu psikologiko bihurtzen du. Ez da mugatzen “idazlea gose da” adieraztea. Aurrekoan esan bezala, gorputza gose delarik kontzientziako barrualdeari zer gertatzen zaion ere pintatzen digu.

Idazlea ez da inondik inora txiro pasibo bat, ikaragarri harroa baizik. Behin baino gehiagotan sentiarazten dio goseak diruaren beharra, baina harrokeriak laguntza baztertzera bultzatzen du. Bere-berea du idazleak mekanismo psikologiko hori. Adibidez, txanpon batzuk lortu orduko, beste pobre bati ematen dizkio batzuetan, bere buruari frogatu nahi diolako ez dela behartsua. Hori da idazlearen paradoxa mingarrienetako bat: zenbat eta pobreago, orduan eta gehiago behar du bere duintasuna sentitu, nabarmendu eta erakutsi.

Laguntza onartzea umiliagarria zaio; baina laguntza baztertzeak gosea areagotzen dio. Bere miseria ez da ekonomiko hutsa. Neurri batean, idazlearen beraren izaerak ere elikatzen du bere hondamendia. Hiltzeko irrikaz egoten da zenbaitetan.

Ideia zoragarriak dituela uste du orain; segundo batzuk geroago ezin ditu idatzi. Arrazoirik gabe egiten du barre eta haserretzen da eta eztabaidatzen du bere buruarekin eta oldartzen zaio Jainkoari.

Gosearen unerik gogorrenetan azalpen metafisikoa bilatzen dio bere sufrimenduari. Zergatik gertatzen zaio gertatzen ari zaiona? Jainkoak bidalitako probak ote dira, Job modernoa balitz bezala? Zigortzen ari ote zaio Jainkoa? Ustekabean pizten zaio Jainkoaren aurkako haserre blaspematzailea:

“Kanpoan egon nintzenean, kalearen erdian gelditu eta ozenki esan nuen ukabilak estutzen nituen artean: Gauza bat esango diat, Jainko Jaun maitea: galtzaundi bat haiz! Eta burua zerura zuzentzen dut, hortzak suminaren suminaz estutuz: Galtzaundi madarikatu bat haiz!”

Nolanahi ere, ezin dugu ahaztu idazlearen gorputz-gogoen egoera: biraoa ez da patxadaz hausnarturiko ezein pentsamendu filosofiko sistematikoren emaitza, baizik eta goseak eta akidurak eraginiko kontzientzia sukartsu batena.

Ia diru barik bizi da idazlea eleberriaren hasieran. Bahitura-etxera daroatza pixkanaka bere ondasunak, arropa eta idazteko tresnak barne. Hala ere, idazteari eusten dio.

Denbora aurrera, pertzepzioa ere aldatzen dio goseak. Gero eta urduriago, oldarkorrago, eldarnioei eta paranoiari emanago eta absurdoago bilakarazten du. Irakurleak ezin du ziur jakin fidagarria ote den idazleak kontaturikoa. Esaterako, janaria ahitu zaiolarik, zur-zatiak edo bestelako objektuak ahoan darabiltza, listua sortzeko eta urdaila engainatzeko.

Dena den, behin eta berriro pizten zaio esperantza: ideia bikain bat izango du, artikulu aparta idatziko, egunkariak onartuko dio eta diru polita jasoko du.

Eta halaxe gertatzen da batzuetan. Esna eginiko ametsetan adituek bere lanei buruz entzundakoa errepikatzen dio bere buruari:  “Talentuz idatzia, artelantxoa benetan, jenioaren aztarna. Eta hamar koroa!”

Baina segituan berriz ere txarto. Aurrekoan esan bezala, gorputzaren ahultzeaz ere diharduen arren, gogoaren fenomenoetan jartzen du Hamsunek foku nagusia: goseak idazleari kontzientzia desegituratzen dio, errealitatearekiko harremana desitxuratzen.

Halako batean, adibidez,  “Kuboaha” hitza asmatzen du, eta hitz horrek esanahi sakon eta misteriotsuren bat izan behar duela pentsatzen hasten da obsesioz. Pasarte hori funtsezkoa da: hizkuntza bera hasten da autonomo bihurtzen protagonistaren buruan. Hitza ez darabil zerbait adierazteko: hitzaren soinua sortzen du aurrena, eta soilik gero aurkitu nahiko dio esanahia:

“Ostera etzan nintzen lokartzen saiatzeko, baina errealitatean ilunarekin borrokatzeko. Euria gelditua zen kanpoan, eta ez nuen hotsik entzuten. Une batez kaleko oin-hotsak entzuten segitu nuen, eta ez nuen bakea lortu harik eta oinezko bat pasatzen aditu nuen arte, udaltzain bat zirudienez. Bat-batean hatzekin hainbat aldiz klask egin eta barrez hasten naiz. Baina ze mila deabru! Ja!... Hitz berria asmatu nuelako irudikeria izan nuen. Ohean agontzen naiz eta esaten dut: Ez da hizkuntzan existitzen, asmatu egin dut, Kuboaha. Letrak ditu, hitz batek bezala, ene bada, motel, hitza asmatu duk... Kuboaha... gramatikazko esanahi handikoa.

Hitza nire aurrean ikusten nuen ilunpetan”.

Eleberriak ez du gainbeherako lerro zuzena marrazten; errusiar mendiaren ibilbidea du gehiago: halako batean, idazlea salbatzen dela dirudi; berehala hondoratzen da haatik, eta segi goiti eta beheiti eta goiti eta beheiti.

XIX. mendearen amaierako Kristianian kokatzen da kontakizuna, gaur egungo Oslon. Garai hartan Kristiania zuen izena. Nobelan, Kristiania ez da atzealde hutsa, ezpada beste protagonista bat. Etengabe dabil idazlea harat-honat kaleetan, parkeetan, enparantzetan, kafetegien inguruan, egunkarietako erredakzioetan, ostatuetan eta alokatutako geletan. Hiriaren geografia protagonistaren egoera ekonomikoarekin batera aldatzen da. Dirua duenean, hiri arrunt batean bizi dela sentitzen du; dirurik gabe, ostera, labirinto makur bihurtzen zaio idazleari Kristiania: janariz, beroz eta ostatuz hornitua dago, baina nekez eskura ditzake. Gainera, pobrezia, aldirietako auzo miserableetan ez ezik, hirigunean ere nabari da. Ondo samar doakion jendea du protagonistak inguruan, eta horrek bakardadea areagotzen dio.

Nobelaren berezitasunetako bat da ia ez duela tramarik: idazle gazte eta pobre baten gose fisikoa, degradazioa eta kontzientziaren gorabeherak eta eldarnioak kontatzen ditu Hamsunek. Idazlea aldi berean da narratzaile eta protagonista. Lehenbiziko pertsonan sartzen gaitu Hamsunek protagonistaren gogoan. Horregatik hartu izan da eleberri psikologiko modernoaren aitzindaritzat.

Hainbat aldetatik da Gosea 1890ean bezain modernoa egun. Ez dago “mezua” transmititzen duen narratzaile orojakilerik, edota protagonista psikologikoki koherente eta gardenik. Kontraesanek bizi dute idazlea, eta gorputzak, goseak, hitzek, harrokeriak, desirak eta irudimenak astintzen dute haren gogoa. Beharbada, eleberria ulertzeko gakoa ez da bakarrik gosea; aintzat hartu beharrekoak dira, orobat, gosetiaren kontzientzia eta kontzientzia gosetia. Nobelak argi ikusarazten digu bereizketa horren funtsa.

Aldi berean narratzaile eta protagonista den idazle horrek ez du izenik. Idaztetik bizi gura duen gaztea da. Saiakera filosofikoak idazten ditu, poeta izan nahi du. Goseak eragindako krisi existentzial eta mistikoetan idazten ditu sarritan sorkuntza-lanak. Haatik, biziraun ahal izateko ez dio kazetaritzari muzin egiten: artikuluak idatzi eta egunkarietara daramatza. Batzuetan argitaratzen dizkiote eta diru pixka bat irabazten du; gehienetan ez. Edonola ere, premia hutsak bultzatzen du kazetaritzara, ez du lanbide finkotzat nahi, sosa lortzeko bitarteko puntual gisa darabil.

Istorioak ez du urte askorik hartzen: aste edo hilabete gutxi batzuk baino ez, iruditu zait. Bestalde, egutegiko denbora baino muntazkoagoa da idazlearen gorputzarena: zenbat ordu daramatzan jateke, noiz jan duen azkenekoz, noizko espero duen artikulu baten ordaina eta ondoriozko sabelaldia. Zehazki, idazlearen gose-zikloen arabera antolatzen da denbora: aurrena gosea, hurrena dirua lortzeko aukera, gero janari apur bat, ondotik dirua bukatzen zaio eta buelta berriro gosera.

Txillardegik El Ferrolgo soldaduskan Knut Hamsun norvegiar idazlearen Pan eleberria euskaratzeko asmoa zuen, baina Koldo Mitxelenak aholkatu zion inoren obra itzuli beharrean Txillardegik berak idatz zezala nobela bat. Gomendio horri jarraikiz, Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua idatzi zuen kuarteleko ordu libreetan, eta horrela abiatu zen euskal narratiba modernoa. 

Dena den, ez da Pan euskaraz dugun Hamsunen eleberria, Sult baizik, Gosea. Osorik daukazu Susa argitaletxearen Armiarman, hementxe.

1890ean argitaratu zuten norvegieraz, eta 1990an euskaraz, Literatura Unibertsala bilduman, Juan Mari Mendizabalek itzulirik. Ederki dakit irakurtzea txarra dela, baina aitor dut Mendizabalek berak euskaraturiko Cormac McCarthyren Jainkoaren seme irakurri dudala udan: izugarriak nobela zein itzulpena. Gosea iruzkinduko dut oraingo honetan, eta hurrengo batean igoko dut Pan-i buruzko beste testu bat, edo Jainkoaren seme-ri buruzkoa apika.

Oinordetzan jasotako koltxoi ekonomikorik gabeko euskal sortzaileen nobela ere bada Gosea. Gosea saihesteko, Pettirena dute agian biderik zuzen eta eraginkorrena: harategi batean lanean jartzea. Gure garai hau ezagutzera, internet eta adimen artifiziala baino harrigarriagoa egingo litzaioke Gosearen protagonistari Lanartea elkartea.

Fodorren eta Azurmendiren arteko aldea, hizkuntzari antzemateko orduan, adibide pare batekin azal liteke. Demagun umeari sagarrak gosea piztu diola. Fodorren ereduan: sagarra>gogameneko irudikapena>SAGAR kontzeptua. Ondoren: SAGAR + NAHI. Eta hortik: “sagarra nahi dut”. Gero etorriko litzateke hizkuntza naturala.

Aldiz, Azurmendik beste galdera bat egingo luke: zer da “sagar” hori? Ez da objektu biologiko hutsa. Sagarra izan daiteke fruta, janaria, gozoa, sagardoaren lehengaia, oroitzapen bat, debekuaren sinboloa, Newton, herriko sagarrondoa. Hitzak eta kontzeptuak bizimodu batean baitaude txertaturik. Ordea, gogamenerak, berez, ezin digu hori argitu. 

Beste adibidea: zer da etxea? Fodorrentzat, euskarara igaro baino lehen, adimeneko kontzeptua da etxea. Azurmendiren ikuspegitik, ostera, “etxea” ez da definizio formal bat bakarrik. Euskarazko “etxe” kontzeptuak eta hitzak historia sozial eta kultural bat daukate. “Etxea” izan daiteke bizi naizen eraikina, baina orobat familia, jatorria, baserria, etxekoak, etxera itzultzea, “etxekoandrea”, “etxeko jauna”. Hizkuntzak kontzeptua sare batean kokatzen du, eta sare hori ez da soilik burmuineko kode formala.

Humboldtek esango luke: hitzak ez dira gauzei itsatsitako etiketak. Ildo berean, Azurmendiri ez zaio iruditzen kontzeptuak gogoan gordetako fitxategi isolatuak direnik. Hizkuntza batean erabiltzen ditugunean, mundu bateko harreman-sare batean sartzen dira. Hortxe dago Fodorren eta Humboldt/Azurmendiren arteko distantzia. Fodorrentzat, gogoaren pentsamenduak du lehentasuna, eta gero datoz hizkuntza naturalak. Azurmendiren ustez, berriz, batera garatzen dira.

Azurmendik Fodorri ez dio ihardesten edozein pentsamendu dagoela hizkuntza naturalari lotua, edota pentsamendu oro datorrela hizkuntza naturaletik. Bere ohiko zuhurtziaz dioenez, “tesi defendagaitza bazen, hizkuntza naturalik gabe pentsamendurik batere ez dagoela, pentsamenduak hizkuntza naturalarekin batere zerikusirik ez duela ere, gehiegitxo dirudi”. (408)

Zeren hor baitaude lehen aipatu egitateak: haurra, animalia, irudi mentala, pentsaera prelinguistikoa, ekintza praktikoa. Mentalesak errealitate garrantzitsu baten berri ematen du. Gizakiok baditugu hizkuntza naturaletik independenteak diren prozesu mentalak. Azurmendik ez du hori ukatzen; baina erantsiko du horrek ez duela azaltzen giza pentsamenduaren dimentsio linguistiko, historiko eta kultural osoa.

Azurmendi: Humboldt, Fodor, adiskideok; biok daukazue arrazoiaren zati bat, baina ez zaudete galdera berean. Fodorren galdera da ea pentsamenduak zelan funtzionatzen duen. Eta erantzunean sinboloak aurkitzen ditugu, konbinazioa, sintaxia, inferentzia, prozesamendu mentala. Ostera, Humboldten galdera da ea zelan bilakatzen ote den pentsamenduaren hizkuntza gizaki konkretuaren mundu; eta hor aurkitzen ditugu hizkuntza, historia, komunitatea, kultura, zentzua eta mundu-ikuskera.

Ez baita komeni “pentsatzea” eta “pentsatutakoa” berdintzea. Fodorrek kontzeptuak zelan konbinatzen ditugun argitzen du. Baina Azurmendik galdetzen du ea nondik datozen kontzeptu horiek, nola eratu diren, zer esanahi duten, zergatik antolatzen diren modu batean eta ez beste batean.

Konparazione, gogamenerak beharbada azal dezake nola konbinatzen diren A eta B; baina ezin du esplikatu zergatik kultura batean “A baino handiagoa izateak” duen lehentasuna mundua antolatzeko orduan, eta beste batean, berriz, “A-rekin erlazio egokia izateak”. “Mundu-ikuskeraz berriro, edo erlatibismo erlatibo bat” izeneko XVI. atalean erakutsi dizkigu Azurmendik desberdintasun horiei loturiko adibide ikusgarriak, Japonieratik eta Txineratik abiatuta. Eta zubi handi bat eraiki liteke XVI. eta XVII.4.2 atalen artean; alegia, Japoniatik eta Txinatik Fodorrenganaino.