Unamunoren karramarrotik Davidsonen zakurrera
Etsenpluak eta pentsamendu-esperimentuak asmatzeko, aspalditik dugu filosofian zomorroak eta animalia txikiak erabiltzeko joera emankor askoa, Zenonen dortokatik hasita, Azurmendik ere ederto aprobetxatua. Unamunok ez zuen uste gizakia gainerako animalietarik bereizten gaituena arrazoia denik, sentimendua baino, eta idatzi zuen ezen “maizago ikusi dut katua arrazoiketan, barrez edo negarrez baino. Baliteke barrutik barrez edo negarrez ari izatea, baina litekeena da, halaber, karramarroak berak ere bigarren mailako ekuazioak ebazten jakitea.” (Bizitzaren sentimendu tragikoaz, Xabier Kintana itzultzaile)
“Hezur-haragizko gizakia” du Unamunok filosofiaren erdigunetzat, eta gizakiaren definizio klasikoa itutzat: animal rationale, animalia arrazoiduna. Aristotelesengandik datorren tradizio horren aurrean, Unamunok sentimenduaren lehentasuna aldarrikatzen du. Gizakia ez da, funtsean, animalia arrazoiduna, sentimenduduna baino, sufritzailea, heriotzaren beldur beti, eta hilezkortasunaren irrika. Zergatik aipatzen ditu katua eta karramarroa?
Katuaren ohiko jokabidean, irudimena lar behartu barik, arrazoiketaren antzeko zerbait suma genezake; zailagoa zaigu, katuari so, barrearen edo negarraren baliokideak nabaritzea. Eta karramarroaren ekuazioen aipamenak arrazoimenaren inguruko ziurtasunak barregarri uzteko balio du. Giza berezitasuna arrazoimenaren bidez definitzeko inertzia zalantzan jarri nahi du Unamunok.
Umorea darabil: ekuazioak ebaztea hartu ohi da arrazoimenaren adierazpen gorentzat, batez ere matematikarien artean. Unamunok jarduera hori krustazeo bati egotzita erlatibizatzen du arrazoiaren prestigioa. Bistan da Unamunoren asmoa txiste-paradoxa bat egitea izan zela.
Dena den, Unamunoren asmotik urruti bada ere, badago karramarroaren kasua bestela ere interpretatzea, Azurmendiren Humboldt-liburutik hurbilago; adibidez, jokabidearen eta esanahiaren arteko harremanen arazoa planteatzeko.
Ideia bi bereiz daitezke Unamunoren azken esaldian: “Baliteke [katua] barrutik barrez edo negarrez ari izatea, baina litekeena da, halaber, karramarroak berak ere bigarren mailako ekuazioak ebazten jakitea”. Batetik, anbiguoak izaten dira gorputzen mugimenduak eta portaerak, eta kanpotik ikusten dugunak ez digu beti barne-esperientziaren berri ematen; eta, bestetik, izakien gaitasun mentalak ez dira zuzenean ondorioztatzen haien itxuratik.
Unamunoren karramarro matematikariak, jatorrizko testuinguruan, gizakia animalia arrazoidun gisa definitzeko tradizioa ironikoki zalantzan jartzen du. Alabaina, ateraldiak badu Unamunok esplizituki garatu ez zuen beste ahalmen filosofiko bat: neurea ez beste adimenen arazoa iradokitzen du. Nola jakin dezakegu beste izaki baten portaeraren atzean zer pentsamendu edo esperientzia dagoen? Kanpoko mugimenduak ez dira berez nahikoa barneko jarduera mentala identifikatzeko. Karramarroaren mugimenduek ekuazio baten ebazpenarekin bat egingo balute ere, horrek ez luke besterik gabe frogatuko karramarroak kalkulu matematikoa ulertzen duenik. Are, AAk ekuazioak ebazteak esan nahi du ekuazio horiek ulertzen dituela? “Ulermen” hitzaren zein zentzutan?
Hortaz, Unamunoren zirtotik abiatuta, beste eztabaida batera igaro gaitezke: zer baldintza bete behar dira portaera fisiko bati benetako pentsamendua, ulermena edo esanahia egozteko? Galdera horrek Davidsonen hizkuntzaren filosofiara garamatza. Davidsonen arazoa eta Unamunorena berdinak ez diren arren, zilegi dirudi Unamunoren karramarroa baliatzea Davidsonen arazo azurmenditarra aurkezteko, ez baitu bilbotarraren planteamendua desitxuratzen.
EZAGUTZAREN MUGAK ETA ERREALITATEAREN MUGAK EZ DATOZ BAT
Guztiarekin ere, Malcolmen eta Davidsonen zakurrari ekin baino lehen, komeni da izpiritualista batzuek egin duten karramarro matematikariaren interpretazio interesatua deseraikitzea. Karramarroaren kasuak erakusten digu kanpoko portaeraren behaketak ez digula zuzenean erakusten izaki baten barne-esperientzia. Epistemologiari dagokio baieztapen hori. Eta ezin da baieztapen ontologiko honekin nahasi: adimena eta arrazoimena ezin dira errealitate fisikora edo biologikora murriztu. Lehenbizikoak ez baitu bigarrena frogatzen.
Kasurako, materialista batek onar dezake ezin dugula karramarroaren kontzientzia zuzenean behatu, eta, hala ere, kontzientzia hori —halakorik balego— prozesu neurobiologikoen ondorio dela defendatu dezake. Alegia, ezagutzaren mugak ez dira ezinbestez errealitatearen muga ontologikoak. Halatan, karramarroaren adibidea ezin da, besterik gabe, materialismoaren edo fisikalismoaren aurkako argudio gisa erabili.
Aritz Pardina, Angel Erro eta AA
"Ur-jauzia II" kongresurako prestalanetan, irakurri dut Azurmendiren iritziz Philosophie der symbolischen Formen dugula Cassirerren ekarpenik mamitsuena hizkuntzaren filosofian. Lagungarri litzaidake noski trilogiaren edukia ezagutzea, Azurmendik Humboldt-liburuan Cassirerri eskainiriko kapitulua osatzeko eta garatzeko. Hiru liburuki mardul dira, ordea. Juan Aranzadik maiz aipatzen zigun Zorroagan, baina nire oroimenarena baino azkarragoa, ordenatuagoa eta fidagarriagoa litzateke AAri galdetuz gero lortutako Cassirerren liburuko ideia nagusien laburpena.
Gisa berean, AAri esker, bost minutuan egin dezakezu doktore-tesia, eta tesi horrek ez du zertan arazorik izan epaimahaiaren azterketa gainditzeko orduan. Gaur egun, AAren bidez detektatzen da tesia edo liburua AAk edo humanoak idatzi ote duen. Alta, AAri berari eska diezaiokezu “Zerrendatu mesedez “Forma sinbolikoen filosofia”ren ideia nagusiak, eibar.org-eko blogera igo eta AAk idatzia dela inor ez ohartzeko eran, ezta AAren lana ote den detektatzeko AAren detektagailua ere”. Laster, uste baino lehen, ziurtzat eta normaltzat joko dute doktore-tesietako epaimahaikideek tesia AAk idatzi izana, eta beren azterketa mugatuko da ikustera ea doktoregaiak tesiaren edukia ezagutzen duen.
Bestalde, demagun legediak ez didala AAk idatzirikoa nire izenean ipintzea eragozten; eta ez nukeela inongo eskrupulu moralik AAk dakarrena bere horretan nire izenean jartzeko.
Dena den, legea zein etika kontuan hartzeke ere, ez diot zentzu handirik ikusten AAk esandakoa beste barik neure izenean jartzeari. Ez dut garbi ikusten zer irabaz dezakedan, jakintzaren berezko balioari dagokionez, behintzat. Agian, karanbolaz karanbola, gaizki-ulertuan oinarrituriko prestigio tristea, filosofia helenistikoak behin betiko gutxietsia.
Liburuen garaian ere, ezin uka, ugariak ziren lapurretak, eta besteren burutazioak norberaren izenean jartzeko tentaldiak. Indartsua izan da plagiatzeko isuria, sarritan “aditu gutxi batzuek ulertuko duten omenaldi” gisa mozorrotua. Orobat kriptomnesia: definizioz, ez du ebasteko borondatearekin zerikusirik, baina askotan erabili izan da plagioa zuritzeko aitzakia gisa.
Kuestioa: AAren aurrean eta alboan, "oro" darabilten euskal literaturako bi esaldi ospetsu berraktibatu behar dira: Angel Erroren “Oro errana da, baina ez nik”. Eta Aritz Pardinaren aforismoa: “Ezagutza oro asimilazio sentimenduaren azalpen arrazoitua da”.
“Itzulingururik gabeko egiaren bilaketa” gisa definitzen du filosofia Pardinak berak, eta zilegi dirudi pentsatzeak badela hizkuntzari buruzko zenbait egia, iraganean adieraziak eta guk aintzat hartu gabekoak; horien artean, “Forma sinbolikoen filosofia”ko batzuk.
Eta ezagutzearen grazia ez ote da Cassirerrek dioena ulertzea eta asimilatzea? Hizkuntzari buruz orain arte izan dudan ulermena zabaltzeko eta aberasteko, AAk esandakoa neure egin behar nuke bederen, digestiorik gabeko izenpetzea ez baita aski. Oro errana izan liteke; baina ez dago oro pentsatua, norberak berriz pentsatu arte.
Informazioa eskuratzea eta erreproduzitzea ez da beti eta ezinbestean ezagutza zeureganatzea. AAren garaian, ezagutzaren balioa ez da neurtu behar eskuratutako informazio-kopuruaren arabera, ezpada informazio hori geure pentsamenduaren jarduera autonomoan txertatzeko dugun gaitasunaren arabera. Ezagutza ez da jasotzea, berreratzea baizik.
AAren laguntza ontzat emanik ere, ez du merezi laguntza hori barneratu eta beste gizaki batzuekin partekatzeko gai izatera heltzen ez baldin bazara; alegia, AAk esandakoa zeure moduan ulertzeko, asimilatzeko, interpretatzeko, hausnartzeko, berridazteko eta adierazteko gai ez baldin bazara. Bestela, airearen oztoporik gabeko Kanten usoaren hegaldia litzateke, edo lur hartzen ez duen bizikletaren gurpilaren itzuli txoroa. Cassirerren iritziz ere, ezagutza ez da kanpotik jasotako eduki baten kopia pasiboa, jarduera eratzailea baino.
Edozein gisaz, AA ez da soilik asimilatu beharreko informazioaren hornitzailea; norberaren pentsamendua zalantzan jartzeko solaskidea ere izan daiteke. AAren erabilerarik emankorrena ez da dakiguna berrestea, baizik eta oraindik pentsatu ez duguna pentsatzera behartzea. AAk diotsu.
Jarduera sortzailea da Humboldtentzat hizkuntza; Cassirerrentzat, berriz, mundua eratzeko jarduera da oro harturiko sinbolizazioa (hizkuntza, mitoa, artea, erlijioa). Halatan, idaztea ez da bakarrik aurrez osatutako pentsamendua kanporatzea: idazten ari garen bitartean ere pentsatzen dugu; eta, zenbaitetan, Leibnizen kasuan nabarmen, idaztean sortzen dira ideiarik interesgarrienak. Bistan da: AAk gure ordez idazten duelarik, denbora eta lana aurrezten ditugu; baina baita aldi berean idatzi ahala pizten diren gogoetak ere.
Hori dela eta, arriskua ez da soilik AAk sortutako testua ulertu eta asimilatu barik izenpetzea. Gainera, jokoan leudeke testua idazteko prozesuan sorturiko ideiak eta aurkikuntzak. Testugintza baita pentsamenduaren nolabaiteko autonomia erdiesteko biderik eraginkorrenetakoa.
AA baino franko lehenagoko Humboldtentzat ere, mintzatu ahala sortzen dira batera eta etenik gabe hizkuntza eta pentsamendua. Eta horixe dago, hain zuzen, Humboldten, Cassirerren eta Azurmendiren arteko elkarrizketaren bihotzean.
Joxe Azurmendi kongresua: euskal pentsamenduaren ur-jauzia II
Abenduaren 16, 17 eta 18an “Joxe Azurmendi kongresua: euskal pentsamenduaren ur-jauzia II” egingo da, edo ospatu, Donostiako Carlos Santamaria aretoan.
Azurmendiren hizkuntzaren filosofiaz arituko naiz ni, eta hor barneratzeko Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua da libururik muntazkoena. Mamitsua bezain trinkoa da, batzuetan zaila. Trilogia bateko lehenbiziko liburukia da. Volksgeist. Herri gogoa eta Espainiaren arimaz dituzu bigarrena eta hirugarrena. Elkarrek argitaratu zituen horiek biak, Azurmendiren liburu gehienak bezala. Dena den, Xabier Mendiguren Elkarreko editoreak kontatu didanez, Humboldt-liburua Elkarren argitaratzen saiatu ere ez zen egin. Hain iruditzen zitzaion Azurmendiri berari antikomertziala, ez zuen argitaletxea konprometitu nahi izan, eta UEUren argitalpen-zerbitzu akademikoagora jo zuen.
Hizkuntzaren filosofiaren historia bat da liburua funtsean, hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko harremanetan zentratua, erdigunean noski Humboldt. Humboldtek bereganatzen ditu orrialde eta kapitulu gehien.
Kantekin ekiten dio liburuari, baina Kantengana iritsi arteko Descartes, Locke, Condillac, Hume ere jorratzen ditu; baita Kanten osteko Herder ere, zeinari kapitulu oso bat eskaintzen baitio. Humboldt bera da esan legez liburuko bihotza. “Humboldt arte, Humboldt, Humboldten ondotik” izan liteke liburua antolatzeko modu bat. Zeren aztertzen ditu halaber Humboldten osteko Cassirer, Wittgenstein, Heidegger, Sapir, Whorf, Chomsky, Txillardegi, Davidson, Pinker eta Fodor, besteak beste. Azurmendirentzat, XX. mendeko filosofia guztiak, edo hizkuntzaren filosofiak izan dira, edo hizkuntz filosofiaren bat barnebildu dute (ontologia bat izan gura duen Heideggerrek ere, adibidez). (363)
Kongresuko nire hitzaldiak Azurmendiren liburuaren eta hizkuntzaren filosofiaren aurkezpen bat izan nahi luke. Aipatu autore horien artean, aztertuko ditut Joxeren Kant eta Herder, ondotik Hegel eta Kojève excursus gisa (Azurmendik Humboldt-liburuan ez dio Hegeli garrantzi berezirik ematen, eta errusiarra aipatu ere ez du egiten, baina Kojèveri buruzko tesia zuzendu zidan, eta garai arteko elkarrizketen oihartzun gutxi-asko fidelak ekarriko ditut).
Hitzaldiaren muinean, jakina, Humboldt bera izango da. Gero, Ortega y Gasset, Shoko Kishitani japoniarra eta Chag Tun-sun txinatarra, Donald Davidson, Jerry Fodor, eta, Fodorren aurka eta Azurmendiren alde, Hilary Putnamen inurri marrazkilaria. Bukatzeko, Sverker Johanssonek giza hizkuntzaren hasiera posibleaz dioenaren berri emango dut, Humboldtek planteatu ezineko arazotzat zuen arren.
Esan bezala, trinkoa da Humboldt-liburua, konplexua. Lehenbiziko irakurraldian, konplikatua da Azurmendiren eta Humboldten pentsaerak bereiztea; alegia, Humboldtek esandakotik Azurmendik zer bereganatu duen, zertan dituzten adostasunak, eta zertan bereizten diren.
Bereizten diren horretan, alde batetik, Humboldten zenbait planteamendu eta auzi ditugu, Azurmendik bere sentitzen ez dituenak; eta bestetik, ez baitziren alferrik igaro ehunda sei urte Humboldten heriotzatik Azurmendiren jaiotza arte, Humboldtek ezagutu ezin izan zituen auziei Azurmendik emaniko erantzunak. Adibidez, Humboldtek ez zuen Darwin ezagutu, eta bat eginik ikusten zituen hizkuntzalaritza eta antropologia. Pentsa nola irauli duen Darwinek antropologia. Biologoa izan baitugu, ez filosofoa, azken 150 urteetan filosofian eraginik handiena izan duen pentsalaria.
Sakonak dira Humboldten eta Azurmendiren oinarrizko adostasunak. Bistakoa da Humboldtek Azurmendiri daragion lilura, beste aditu askok ere sentitua, hala nola Chomskyk eta Azurmendik anaiatzat duen George Steinerrek. Steinerren aipu hau dakar Azurmendik:
“Humboldten obran murgiltzeak beste maila bateko adimen batekin jartzen gaitu harremanetan. Inteligentziaren jolasak, ohar eta iruzkin isolatuen fintasunak, eta argudioen zabaltasunak leku paregabea ematen diete hizkuntzari buruzko haren idatziei, osatugabeak badira ere. Humboldt da beharbada, Platon, Vico, Coleridge, Saussure eta Roman Jakobsonekin batera, zerbait zinez berria esan duen idazle eta hizkuntzaren teorialari bakanetako bat.”
Eskerrak Babeli
Herderrek oinarri filosofiko eta antropologiko zuzen eta egokia eman zion Humboldti, hizkuntzalaritza konparatuaren eta antropologia modernoaren proiektua eraikitzeko. Azurmendik azaltzen duenez, Humboldtek Herderren intuizio poetiko eta filosofikoak jaso, sistematizatu eta zientifikoki garatu zituen, Kanten filosofiarekin uztarturik.
Atzo esan bezala, kapitulu oso bat eskaini zion Azurmendik Herderri Humboldt: hizkuntza eta pentsamenduan, eta Humboldtek bere egingo zituen Herderren zenbait ideia nabarmendu zituen bertan. Horien artean, hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko batasuna: gizakiak ezin du hizkuntzarik gabe pentsatu, eta hizkuntza da arrazoiaren organoa. Ideia hori bere hizkuntzaren filosofiaren erdigunean jarri eta “Weltansich” edo mundu-ikuskera kontzeptua garatu zuen Humboldtek: hizkuntza bakoitzak era berezian interpretatzen eta antolatzen du mundua. Garai hartan batere ebidentea ez zen ideia hori naturaltasunez bereganatu du Borges batek.
Herderri propio eskainiriko kapituluan ez ezik, Herderren eraginaren beste zenbait alde ere aipatzen ditu Azurmendik han eta hemen liburuan barrena. Bestalde, kapitulu mamitsu bat eskaini zion Volksgeist. Herri gogoa izeneko trilogiako bigarren liburukian.
Hizkuntzen ugaritasunaren balioestea dugu Herderren eraginaren beste alde horien artean. Herderrengandik ikasi zuen Humboldtek hizkuntzen ugaritasuna ez dela Babelgo zigorraren tankerako inongo akats historikoren ondorio, ezpada giza izpirituaren aberastasunaren adierazpen. Halatan, buru-belarri jarri zen Humboldt hegemonikoak ez ziren hizkuntzak ikertzera, hala nola euskara, edo Amerikako hizkuntza indigenak, uste baitzuen hizkuntza guztiek dutela antzeko balio filosofikoa gizakia ulertzeko orduan.
Ikuspegi eurozentrikoa gainditzen ere lagundu zion Herderrek. Honen pluralismo kulturalari jarraikiz, Humboldtek baztertu egin zuen ideia hau, bere garaian bezala askoz geroago ere indarrean egon dena, baita gure artean ere: grekoa edo latina bezalako hizkuntza klasikoak dira eredu perfektu bakarrak. Herderren ustez, hizkuntza bakoitza bere barne-egituraren eta logikaren arabera aztertu behar da, kanpoko gramatika-eskemak inposatu gabe.
Gainera, loturik ikusten ditu herriaren izaera, “Volksgeist”, eta hizkuntzaren izaera. Herderrek herriaren nortasuna hizkuntzan eta kulturan dagoela aldarrikatu zuen. Humboldtek ideia hori zehaztu zuen, esanez hizkuntza dela herri-gogoaren adierazpenik garbiena, eta aldi berean, hizkuntza dela herri horren izaera moldatzen eta elikatzen duen indar sortzailea (“energeia”).
Herderren ustez, kultura bakoitza barrutik eta enpatiaz ulertu behar da. Ezinbestekoak dira bidaia etnografikoak eta landa-lana. Irizpide hori kontuan hartuta, Humboldt ez zen liburutegiko ikerketara mugatu, eta Euskal Herrira etorri zen, 1799an eta 1801ean, euskara eta euskaldunen ohiturak bertatik bertara ezagutzeko, Astarloa eta Mogel lako bertako jakintsuekin elkarlanean. Ameriketako hizkuntzak ezagutzeko landa-lana, egiari zor, Alexander anaiak egin zion.
Labur: hizkuntzen eta kulturen aniztasunaren munta erakutsi zion Herderrek Humboldti. Ikuspuntu eta jarrera hori ikerketa-programa zientifiko eta filosofiko bilakatu zuen Gilenek, eta Europako pentsamendu modernoaren mapan kokatu zuen euskara.
Herder, Humboldtenganako bidean
“Herder: planteamendu antropologikoa” kapitulua dugu Humboldt-liburuan, eta Klasikoak bilduman hizkuntzari buruzko Herderren liburu nagusia, Hizkuntzaren jatorriari buruzko tratatua, Anton Garikanok euskaratua. Kanten ikasle izan zen Herder, eta harreman estua izan zuten hasiera batean, baina hainbat auzitan erakutsi zituen gero Kantenak ez bezalako ikuspuntuak, eta idealista kritikoaren kritikorik zorrotzenetakoa bilakatu zen. Herderren ikuspuntu horietako batzuk bere egin zituen Humboldtek; orobat Azurmendik.
Azurmendiren kapitulua ekarriko dut hona, maizetan hitzez hitz.
Descartesek ez hizkuntzan baizik eta ariman jartzen du gizakiaren eta animalien arteko diferentzia: “raison”, “âme”, “esprit” delakoan, hizkuntza baino haragoko eta hizkuntzaren menpeko ez omen den “subjektu puru hilezkorrean, eta horren ahalmen handien manifestazio bezainbatean bakarrik balio du hizkuntzak gizakiaren bereizgarri gisa.” (Azurmendi, 55) Descartesentzat, beraz, gizaberea eta beste abereak zinez bereizten dituena ez da hizkuntza, arima baizik.
Herderrek hizkuntzaren jatorriaren planteamendu antropologiko iraultzaile bat egiten du, arrazoimena eta adimena hizkuntzarekin identifikatuz. Horrela, eskola modernoen gainetik, logos grekoaren hizkuntzaren eta arrazoizkotasunaren batasunera itzuli da. Humboldtek ere bildu egingo ditu hizkuntzalaritza eta antropologia; eta arrazoimena hizkuntzarekin identifikatuko du.
Herderren antropologiaren alde bat bere egin du Azurmendik. Platon, Pico dela Mirandolla eta Rousseaurengandik zetorren, eta Nietzschek, Simone de Beauvoirrek, Gehlenek, Blumenbergek, Derridak eta Stieglerrek ere onartuko dute, beste askoren artean: Herderrek hizkuntzaren jatorria gizon-emakumeak «gabezietako izaki» izatean kokatu du.
(Gutxi dira era esplizituan gizakiaren funtsa gabeziari lotzeari uko eginikoak: Spinoza, Deleuze, Vinciane Despret datozkit gogora. Askoz ere gehiago izango dira ziur aski, baina ohiko filosofiaren historietan ez dituzte nabarmentzen.)
Harira: bere natura osatubako horrengatik garatu behar izan du gizakiak hizkuntza. Naturala zaio gizabereari hizkuntza garatu behar izateko disposizioa. Eta hizkuntza garatzea eta arrazoimena garatzea bat eta bera da, arrazoimenaren aplikaziorik apalena ere ezinezkoa baita hizkuntzarik gabe. Hizkuntza edota arrazoimena ez da gizaberearen sortzetiko jabetasun bizigabe, inerte bat, estatikoa, baizik eta hura lantzeko disposizio bat, horrela bere gizatasuna garatuz. Humboldten hitzetan, ez da ergon, baizik eta energeia. Hizkuntza garatzea, beraz, ez da giza natura garatzea baizik. Naturala da gizakiak hizkuntza asmatzea. Gizaberearen disposizio natural horretan datza Herderrentzat hizkuntzaren jatorria.
Edozein abereren aldean da gizakia «gabezietako izakia», haien instintu seguru eta trebeziarik gabekoa. Herder-Garikano: “Biluzi eta soil, ahul eta behartsu, herabe eta armarik gabe; eta, bere oinazeen laburbilketa dena, gidaririk ez bizitzan. Hain sentikortasun sakabanatu eta ahuldua, hain gaitasun zehazgabe eta lokartuak, hain sen zatitu eta akituekin jaioa, hamaika premien menpe, esparru zabalean kokaturik, eta hala ere, hain umezurtz eta abandonaturik dago, non ez den hizkuntza bat beraren jabe ere, bere gabeziak jaulkitzeko”.
Hain natura eskaseko izaki horri, «naturgaineko» zeozer eman zaio, bere gabezia guztiak gainditzeko: adimena, arrazoimena, bereizmena, gogoeta, edo nahi den bezala deitzekoa, nahiz funtsean ez den ahalmen berezi bat, baizik eta giza ahalmentxo guztien antolaketa bat, disposizio bat.
Herderrek Kantek bezala polemizatzen du «arrazoimen huts» geometrikoarekin aurka, baina arrazoimena eta sentikortasuna bat bihurtu ditu. Kanten kritikak arrazoimen hutsari sentigarrizkoaren ekarpena gehitu dio, ezer ezagutzeko posibilitate-baldintza bezala: zentzumenen ekarpenik gabe, ez dago adimenaren ezagutzarik. Hala ere, ez adigarrian ez sentigarrian ez dio Kantek lekurik egin hizkuntzari ezagutza-prozesuan. Aski kartesiar jarraitu du alde horretatik.
Hizkuntzari buruzko Herderren testuen argitaratzailea mintzo zen Herderren «horroreaz gogoeta transzendentalarekiko». Herder, adimenaren eta sentigarriaren bakantze eta isolatze kantiarra osotoro ukatzeraino da erradikala hizkuntzaren exijentzian. Sentitzea, pentsatzea eta hitz egitea bat eta bera da dena harentzat: «gizakiak adimenaren bidez sentitzen du, eta pentsatzen duen neurrian hitz egiten du». Zenbait pentsalarik ikusia zuen hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko kausa-efektuzko lotura, Herderrek lokarri esentziala bihurtu du: gizakia, pentsamendua eta hizkuntza, bat dira; baina ez dira hor egon dauden zer estatikoak, garatuz doan osotasun dinamikoa baizik.
Herderren planteamendu antropologiko-historiko hori, Kanten transzendentaltasunaren aurka jotzen duena, Humboldtek, mende erdiren buruan, antropologiko-transzendental bilakatuko du.
Eta, handik bi mende eskasera, bere egingo du Azurmendik Humboldten antropologia transzendentala, baina Herderren antropologia historiko eta naturalistaren norabidean birkokatuta. Ez da Herderrengana itzulera hutsa, Humboldten gainetik, baizik eta transzendentalaren historizazio bat. Ez dakit oso zuzena den Azurmendiren antropologia transzendentala dela esatea. Noski, ez du gizakiaren esentzia transzendental bat ezartzen. Baina hori bai, gizaki historikoaren hizkuntza-jardueran aurkitzen ditu pentsamenduaren eta munduaren ulergarritasunaren baldintzak. Zentzu horretan beraz transzendental: baldintzak bilatzen eta aurkitzen dituelako epistemologian.
Aurrekoa laburtzeko, eta Humboldtenganako bidean Herderri esker irabazitakoa zerrendatzeko, zortzi puntu:
1-HIZKUNTZALARITZAK BAT EGIN BEHAR DU ANTROPOLOGIAREKIN
2-ARRAZOIMENA ETA HIZKUNTZA BAT DIRA, LOGOS
3-GIZA HIZKUNTZA SORTU BEHAR IZAN DA GIZAKIA FUNTSEAN DELAKO OSATUBAKOA, GABEZIA
4-HIZKUNTZA EDOTA ARRAZOIMENA EZ DA GIZABEREAREN SORTZETIKO JABETASUN INERTE ESTATIKOA, EZPADA HURA LANTZEKO DISPOSIZIOA. HORRELA GARATZEN DU BERE GIZATASUNA. HUMBOLDTEN HITZETAN, EZ DA ERGON, BAIZIK ETA ENERGEIA.
5-ADIMENAREN ETA ZENTZUMENEN BEREIZTE ETA ISOLATZE KANTIARRA UKATZEN DU
6- SENTITZEA ETA PENTSATZEA ETA MINTZATZEA BILDURIK DATOZ: «GIZAKIAK ADIMENAREN BIDEZ SENTITZEN DU, ETA PENTSATZEN DUEN NEURRIAN HITZ EGITEN DU».
7- GIZAKIA, PENTSAMENDUA ETA HIZKUNTZA BAT DIRA; BAINA EZ DIRA HOR EGON DAUDEN ZER ESTATIKOAK, GARATUZ DOAN OSOTASUN DINAMIKO BAT BAIZIK. HEGELEK BAINO LEHEN NABARMENTZEN DU HERDERREK GIZAKIAREN ETA PENTSAMENDUAREN HISTORIKOTASUNA
8-HERDERREN PLANTEAMENDU ANTROPOLOGIKO-HISTORIKOA, ANTITRANSZENDENTALA (ZENTZU KANTIARREAN), HUMBOLDTEK ANTROPOLOGIKO-TRANSZENDENTAL BILAKATUKO DU
Erretzea, misterioari lotutako beharra denean
Ni lizeoko bigarren urtean nengoenean, ikasle asko erretzen hasi zen. Nik hamalau urte neuzkan, eta gelako txikiena izaki, handiak imitatuz barregarri geratuko nintzen beldurrez, amarru bat asmatu nuen. Bidaietako batean amak erositako —eta etxean gonbidaturen batek erre nahi bazuen gordetako— Kent kartoitik zigarreta bat ebasten nuen, eta zigarreta nire zamarraren poltsikoan gordetzen nuen. Une jakin batean, eskola bukatu eta gero kafetegian elkartzen ginenean, esaterako, eskua sartzen nuen zamarraren poltsikoan. Kopeta zimurtuz, harriturik behatzen nuen nire aurkikuntza. Orduan, penagarria iruditzen zitzaidan ahots kirrinkari batez, galdetzen nuen ea nork sartu zuen hura nire poltsikoan. Inork jarri ez zuenez, inork ez zuen esaten bera izan zenik, eta batez ere, inork ez zuen jaramon handiegirik egiten. Neronek baino ez nuen komentariorik egiten. Ni seguru nengoen nire zamarraren poltsikoan zigarretarik ez zegoela etxetik atera nintzenean. Beraz, horrek esan nahi zuen norbaitek ezkutuka sartu zidala. Orduan behin eta berriz esaten nuen ez nuela ezer ulertzen, hori esatea aski balitz bezala sainete hura neronek asmatua izan zelako susmoa —neronek asmaturikoa interesgarriarena egiteko besteen aurrean— uxatzeko. Baina ez nintzen interesgarria haientzat. Aditzen zuten, bai, baina gehienez ere “bai, bitxia da” esaten zuten nirekin amultsuen zirenek, eta beste zerbaiti buruz hasten ziren hizketan. Niri iruditzen zitzaidan dilema baten aurrean jartzen nituela, gogaikarria den horietakoa, baina aldi berean izpirituak pizten dituena. Baldin eta, nik esaten nuen bezala, norbaitek sartu bazidan zigarreta poltsikoan, galdera zen: zergatik? Zer interesarekin? Antzerkia bukatzeko, bizkarrak harrotzen nituen, indiferentzia faltsu batez, eta tira, esaten nuen, zigarreta han zegoenez, erre egin beharko nuela. Eta erre egiten nuen. Baina harrituta eta zapuztuta geratzen nintzen, ematen zuelako besteen begietara erretzaile baten ohiko keinuak baizik ez zirela gertatu: zigarreta bat atera eta su ematea, alegia haiek denek egiten zutena eta nik ere egin nahi nuena, ausartzen ez banintzen ere. Esan liteke inor ez zela ohartzen bihurrikeria hartaz guztiaz, zeinaren arabera nik esan nahi bainuen erretzen nuela, baina aldi berean, erretzen banuen, zirkunstantzia guztiz bereziengatik erretzen nuela; alegia, erakutsi nahi nuen hura ez zela nire aukera bat (beldur bainintzen horregatik burla egingo zidatela, egiatan inori halakorik burutik pasatzen ez zitzaion arren), baizik eta misterio bati lotutako behar bat. Baina inork ez zion erreparatzen zirku txiki horri.
Emmanuel Carrère, Etsaia, Jon Alonso itzultzaile
Chang Tun-sun (eta II)
Changen iritziz, gramatikatik ontologiara eta metafisikara nola goazen ikusteko, ondo datorkigu “izan” aditzaren kasua. Grezierazko “einai”, latinezko “esse”, ingelesezko “to be” eta antzeko aditzek hainbat funtzio bete ditzakete: predikazioa, identitatea eta existentzia. Adibidez: Sokrates filosofoa da (predikazioa), Goizeko izarra arratseko izarra da (identitatea), Jainkoa bada (existentzia). Changen esanetan, funtzio horien arteko hurbiltasun linguistikoak Mendebaldeko metafisikaren garapena baldintzatu du.
Eta txinerazko “shì” ez da Mendebaldeko “izan” aditzaren baliokide osoa. Txinera klasikoak baditu existentzia eta predikazioa adierazteko baliabideak, baina ez dira grezierako sistema gramatikalaren arabera antolatzen.
Halatan, grekoz berez sortzen diren hainbat galdera ontologikok mutu diraute Txinan. Esate baterako, Mendebaldeko metafisikaren galdera nagusietako bat, zer ote den izaki partikular guztietatik bereiziriko izatea, ez da giza pentsamenduaren behar unibertsala, ezpada hizkuntza jakin baten aukerek eta filosofia-tradizio jakin batek eratutako arazoa.
Hala ere, ikuspuntu bi bereizi behar dira hemen: batetik, gramatikak galdera ontologiko batzuk bideratzen ditu; bestetik, gramatikak ezinbestez sorrarazten ditu halako galderak. Azurmendirentzat, sinesgarriagoa da lehenbizikoa bigarrena baino.
Bestalde, Mendebaldeko logika goitik behera determinatu duen Aristotelesen logikan munta berezia dute identitatearen hastapenak, kontraesan-ezarenak, eta tertium non datur edo hirugarren baztertuarenak. Identitatearen logika deritzo Changek Aristotelesenari, eta korrelazioarena txinatarrari.
Txinako pentsamendu klasikoaren ezaugarri nagusia ez da-eta kontzeptuen identitatea finkatzea, baizik eta kontrako terminoen arteko erlazioa ulertzea. Laozi-ren Dao De Jing obrako bigarren kapitulua da horren adibidea: izatea eta ez-izatea batera ageri dira; zailak eta errazak elkar osatzen dute; luzeak eta laburrak elkarren konparazioan dute zentzua. Kontzeptu bakoitzaren esanahia haren kontrakoarekiko erlazioan osatzen da: luzea ez da berez luze, laburrarekin alderatuta da luze. Errazarekin erlazioan ulertzen dugu zaila. Horiek dakartza Changek korrelazioaren logikaren adibidetzat. Elkarren osagarri izan daitezke aurkako kontzeptuak, beren zentzua ez baita isolaturik eratzen.
Changek lotura ikusten zuen txineraren ezaugarri batzuen eta pentsatzeko joera horien artean. Adibidez: txinerak ez ditu indoeuropar hizkuntzen flexio-sistema eta kategoria gramatikal asko. Ez dago gurearen moduko singular/plural sistema zorrotzik, artikulu zehatzik edota aditz-jokabide konplexurik. Gainera, hitz askok testuinguruaren arabera funtzio desberdinak har ditzakete. Horrek pentsamendua ere beste modu batean antolatzera darama. Ez pentsamendua determinatzen, baina bai orientatzen.
Silogismoa eta analogia
Mendebaldeko arrazoibidearen eredu klasikoa silogismoa da: Gizaki guztiak hilkorrak dira; Sokrates gizakia da; beraz, Sokrates hilkorra da. Inferentziak premisen eta ondorioaren arteko lotura formala bermatzen du.
Changek dio Txinako pentsamendu filosofikoan ez silogismoa baizik analogia dela funtsezkoa. Mengzi edo Menziok, kasurako, gizakiaren zintzotasunerako isuria adierazteko, urak beherantz egiteko duen joerarekin alderatzen du. Alta, analogia horrek ez du froga deduktiboaren egitura. Ez du ondorioa beharrezko bihurtzen, baina errealitatearen eremu biren arteko antzekotasun esanguratsu bat nabarmentzen du.
Honako kontrastea azpimarratzen du Changek: ondorioaren beharrezkotasun formala bilatzen du silogismoak; analogiak, berriz, erlazioen arteko antzekotasun argigarria. Jakina, horrek ez du esan nahi Txinan dedukziorik ez dagoenik, edo Mendebaldean analogiarik ez darabilgunik. Tradizio bietan gailendu diren joerak jartzen ditu Changek aurrez aurre.
Humboldtek eta Azurmendik bezala, Changek ez du uste hizkuntzak pentsamendua norabide bakarrean eta mekanikoki erabakitzen duenik, ezta pentsamenduak hizkuntza determinatzen duenik ere. Hizkuntza, logika eta filosofia elkarrekin garatzen direla pentsatzen du, elkarrekin eratzen dira hizkuntza, pentsamendua eta kultura.
Humboldtentzat, hizkuntza ez da aldez aurretik osatutako pentsamenduak adierazteko tresna hutsa. Pentsamenduaren eraketan bertan parte hartzen du. Ausarki zabaltzen du Changek ideia hori: hizkuntzak ez ditu soilik mundua hautemateko eta kontzeptualizatzeko moduak eratzen; filosofiaren beraren galdera nagusiak ere baldintzatzen ditu. Ez dago gramatikaren, logikaren eta metafisikaren arteko kausalitate mekanikorik, baina elkarri eragiten diote, eta kulturaren historian eratzen dira hirurak.
Horregatik, Changen ekarpen nagusia ez da Txinako filosofia Mendebaldekoa baino erlazionalagoa dela esatea, beste barik; sakonagoa da: filosofiak unibertsaltzat dituen berezko galderak ere, hizkuntza eta kultura jakin baten emaitza historikoak izaten direla darakutsa. Eta horrek Humboldten eta Azurmendiren hizkuntzaren filosofiaren muinera garamatzan beste galdera bat pizten du: Kantek giza ezagutzaren baldintza transzendentalak bilatzen baldin bazituen, eta baldintza horiek hizkuntzaren arabera aldatzen baldin badira, ez al genuke onartu behar transzendentala bera ere historikoa eta linguistikoa dela, neurri batean bederen?
Horixe da Azurmendik Chang Tung-sunen bidez erakusten diguna: hizkuntzek ez dituzte soilik erantzunak baldintzatzen; sarritan, berriro esateko, eta azkeneko aldiz, galdera bera ere iradokitzen dute. Humboldten Weltansicht edo mundu-ikuskeraren ideia da hori, baina Azurmendiren ñabardurarekin: ez da determinismo linguistikoa, baizik eta pentsamendua orientatzen duen joera historiko eta kulturala.
Azurmendik azaltzen du Mendebaldean berehala bilakatu zela funtsezko subjektuaren eta objektuaren arteko bereizketa, eta horren inguruan eraiki zela nagusiki epistemologia. Nork ezagutzen du? Zer da ezagugaia? Nola lotzen dira biak? Galdera horiek obsesio bihurtu ziren. Changek dioenez, pentsamendu txinatarrari ez zaio axola subjektuaren eta objektuaren arteko distantzia, etena edo haustura, eta areago bilatzen du harremana, oreka, egoeren egokitasuna, prozesua. Hori dela-eta, Mendebaldeko filosofiako eztabaida batzuk artifizial samarrak iruditzen zaizkie txinatarrei.
Bukatzeko, Azurmendik ez du esaten txinatarrek ezin dutela Kant ulertu, edo europarrok Konfuzio, edota txinatarrak zuzen dabiltzala eta gu ez, edota alderantziz. Esaten du filosofia bera ere historia baten barruan sortzen dela, eta historia hori hizkuntzek ere moldatzen dutela. Filosofia ez da “arrazoimen hutsaren” ekoizpen neutro bat, arazo filosofikoak ez dira zerutik eroritako galdera unibertsalak; aitzitik, mundu-ikuskera desberdinen barruan sortzen dira eta bilakatzen dira ulergarri, are premiazko. Gizakiek beren hizkuntza, kultura eta historia jakinen testuinguruan formulatzen dituzte. Horregatik, europar filosofiaren galderak ez dira gizadi osoarenak; eta txinatar tradizioaren galderei dagokienez ere, berdin.
Humboldten eta Azurmendiren arteko distantzia
Badira Azurmendiren hizkuntzaren filosofian Humboldtenean ageri ez diren arazoak eta ikuspuntuak. Ez ziren alferrik igaro 106 urte Humboldten heriotzatik Azurmendiren jaiotzara. Hizkuntzaren filosofia ez ezik, jakintza mota guztiak aldatu ziren bitarte horretan goitik behera, eta hizkuntzak eta historia bera ere bai. Baina gainera inork ezin du Humboldt osoa bere egin: batetik, etengabe aldatu zelako Humboldten hizkuntzaren filosofia (adibidez, ziaboga ikusgarria emanarazi zion euskara ezagutzeak), eta Humboldt horietako bat zeure egiteak berez dakar beste Humboldt zenbait baztertzea.
Eta, bestetik, Azurmendiren esanetan, Humboldt ehunka urtez jorraturiko topiko nazional-apologista askoren aurka ikusten badugu ere (Rivarolen tankerako frantsesek jorratuak batik bat), eta horietako asko gaur egun ahaztuta baldin badaude (Humboldti esker hain zuzen besteren artean), “horrek ez du kentzen, bera ere barne-barnean ez dela hein batean gatibu gelditu, borrokatzen zituen planteamendu eta auzi horiexena: hizkuntzaren egitamua, berezko dohain eta ahaltasunak, esaldiaren ordena naturala, hizkuntzen balio gehiago edo gutxiagoa literatura eta zientziarako, sentsuak eta hizkuntzen jatorria, arrazoimena eta hizkuntza, edo hizkuntzen razionaltasun gehiago ala gutxiagoa, sentsuenago edo arrazoiarenago omen diren mintzairen kontua (ekialdeko ele metaforaz goriak, hegoaldeko gozo beroak, iparraldeko zakar hotzak, erdiko —frantses— orekatua), hizkuntzen garaldiak historian, historia nazional politikoa eta hizkuntzaren loratze edo maskaltzea, etab.” (157)
Planteamendu eta auzi horiek dira Humboldtek bere sentitu zituenak, eta Azurmendik ez.
(Noski, topiko zabaldu horien egitura hizkuntzatik harago ere hedatzen da: kliman ere hegoaldeko bero eta iparraldeko hotz muturrekoen artean dago Frantzia goxoa, eta horrek ere lagundu du munduratzen beste inon ez bezalako hizkuntza dotore argia eta jende ezin inteligenteagoa, euskaldunei azterketak euskaraz egitea debekatzen diena.)
Edonola ere, beste ideia askotan dator Azurmendi Humboldtekin bat.
Chang Tun-sun
Azurmendik, Humboldt-liburuko “Erlatibismo erlatibo bat” atalean, japonieraren kasua aztertu ondoren, txinerari ekiten dio. Chang Tung-sun (1886–1973) txinatar filosofoa dakar Humboldten ideia bat indartzera: Mendebaldeko filosofiak unibertsaltzat hartu dituen hainbat kategoria logiko eta metafisiko ez dira nahitaez giza arrazoimenaren egitura unibertsalak; hizkuntza indoeuroparren egiturarekin eta Mendebaldeko kulturaren historiarekin lotuta daude. Aristotelesen logika, substantziaren metafisika eta subjektu-predikatu bereizketa ez lirateke pentsamendu razional ororen ezinbesteko abiapuntuak. Txinera klasikoaren egiturak beste bide batzuk zabaldu ditu: erlazioen eta korrelazioen logika, analogiak eta metaforak, elkarri egokitzea.
Sakonki ezagutu zuen Changek europar pentsaera. Mendebaldeko filosofia ikasteaz gain, Platon, Aristoteles, Kant, Bergson eta beste hainbat autore goitik behera irakurri eta itzuli zituen. Eta ohartu zen mendebaleko filosofoen arazoek, batez ere ezagutzaren teoriari loturikoek, ez zutela antzik filosofo txinatar klasikoek jorratu ohi dituztenekin. Desberdinak dira ez bakarrik europarren eta txinatarren erantzun filosofikoak: bestelakoak dira galderak berak ere. Mendebaldeko filosofoek mendez mende eztabaidatu dituzten arazo asko ia ez dira ageri filosofia txinatar klasikoan, eta horrek harritu egin zuen Chang.
Adibidez, errealitatea ezagutzen ote dugun, eta zein neurritan: horratx Mendebaldeko epistemologiaren galdera klasiko bat. Engainatzen ote gaituzte zentzumenek? Esperientzian ala ideietan, zertan oinarritzen da ezagutza? Zinez existitzen dira gauzak? Bat datoz dakusadana eta benetan dagoena? Zein neurritan berdindu ote daitezke duguna, dagoena eta badena? Zer ote da egia?
Changen esanetan, Txinako epistemologiaren kezka nagusiei ez darie musika hori. Konfuzio edo Menzio bezalako klasikoek ez lukete “zelan dakit ziur mahaia zinez existitzen dela?” galdetuko, baizik eta “zelan bizi behar du gizakiak?”, “nola antolatu behar da gizartea?”, “zer da harmonia?”, “eta armonia?”, “nola landu behar duzu zeure burua?”, “zer da gobernu zuzena?”. Mendebaldeko galderak bezala, ezagutzeaz eta jakiteaz mintzo dira, baina hurbilago dute guk etikatzat eta politikatzat hartzen duguna. Zergatik?
Hizkuntza eta tradizio batean naturalago sortzen dira galdera jakin batzuk. Bat letozke Humboldt, Chang eta Azurmendi: ez da egia txineraz ezin dela epistemologia egin; bestelakoa da, hori baino ez, eta ez da gutxi. Changek ere uste du gramatikak logika bideratzen duela, eta Aristotelesen logikaren oinarrian grekoaren egitura gramatikala dagoela. Grekoak, eta ondoko latinezko tradizioak, "subjektua-lotura-predikatua" egitura indartzen dute. “Sokrates gizakia da” esaldian, “Sokrates” dugu subjektua, “da” kopula, eta “gizakia” subjektuari lotzen zaion predikatua.
Egitura horrek aukera ematen du subjektua eta bere propietateak bereizteko. Hortik abiatuta, errazago helduko gara subjektu iraunkor baten eta haren ezaugarri aldakorren arteko bereizketa metafisikora. Eta, Changen interpretazioan, gramatikaren egitura horrek Aristotelesen substantziaren metafisika sustatzen lagundu zuen. Txinera klasikoan ez dago grekoaren edo latinaren pareko flexio-sistemarik, eta predikazioak ez du kopula espliziturik behar. Bestela antola daitezke erlazioak eta predikazioak.
Changek bi esaldi bereizten ditu: A B-rekin erlazionatzen da; eta A B-rekin erlazionatuta dago. Mendebaldeko analisi logiko tradizionalean, parekoak lirateke lehenbizikoan A eta B, berdinen artekoa harremana genuke. Bigarrenean, berriz, subjektu bati propietate bat egozten zaiola dirudi; B Ari legokioke, Ari egokituko litzaioke.
Changek dio txinera literarioan bi egitura horiek ez direla Mendebaldean bezala bereizten. Txinerak erlazioa bera lehenesteko joera indartzen omen du, erlazioaren azpiko substantzia bilatu beharrean. Mendebaldeko metafisikak behin eta berriro galdetzen du zer den gauza bat bere baitan, zer duen funtsezko, eta zer ote den haren ezaugarri aldakorretatik bereiz daitekeen substantzia. Txinako pentsamendu tradizionalak, ostera, gauzen arteko erlazioak, aldaketak eta elkarrekiko egokitzapenak lehenesten ditu.
Substantzian oinarrituriko Mendebaldeko tradizio aristotelikoa ez bezala, korrelazioaren logikak bizi du Txinakoa. Gurean dauzkagu substantzia eta atributuak, identitatea, subjektu-predikatu egitura, definizioa eta sailkapena, silogismoa, eta izateari buruzko galdera. Txinan, ostera, substantzia eta atributuak beharrean erlazioak eta korrelazioak ditugu, identitatea baino gehiago elkarrekiko egokitzea, subjektu-predikatu egitura barik erlazio-egiturak, definizioaren eta sailkapenaren ordez testuingurua eta analogia, silogismoa barik metaforazko arrazoibidea, eta izateari buruzko galdera beharrean gauzen arteko erlazioari buruzkoa.
Yin eta yang ospetsuak dakartza horren harira Changek: ez dira bi substantzia independente, baizik eta elkarren bidez definitzen diren poloak: argia eta iluna, jarduera eta atsedena, etab. Korrelazioaren logika deritzo Changek joera horri. Eta ez da Mendebaldeko logika formalaren ordezko sistema axiomatiko bat, baizik eta pentsamendua antolatzeko beste modu bat, identitate egonkorren ordez korrelazio dinamikoak lehenesten dituena.
Unibertsala eta partikularra
Azurmendik Humboldten pentsamenduan nabarmentzen duen ideietako bat da gizateria, bakarra izan arren, ez dela modu bakarrean mamitzen. Gizaki guztiok partekatzen ditugu hainbat ahalmen; hala ere, ahalmen unibertsal horiek ez dira garatzen hizkuntza, kultura eta historia partikularretan baino. Humboldten unibertsaltasuna ez da partikularraren aurkakoa; aldiz, partikularraren bidez gauzatzen da.
Kanten eragin sakona jaso zuen Humboldtek. Kantentzat, gizaki guztiok ditugu ezagutzaren baldintza transzendental berberak: espazioa, denbora eta adimenaren kategoriak. Horrek ahalbidetzen du ezagutza objektibo eta unibertsala.
Humboldtek, ostera, galdera berri bat planteatzen du: nola gauzatzen da gizakiaren ahalmen unibertsal hori historia konkretuan? Erantzuna: gizaki bakoitzak, herri bakoitzak eta hizkuntza bakoitzak gizatasunaren aukera desberdinak garatzen dituzte.
Horri dagokionez, funtsezkoa da Humboldten Bildung kontzeptua. Gizakiaren heziketa ez da aurrez ezarritako eredu unibertsal batera egokitzea, ezpada norberaren ahalmenak ahalik eta osokien garatzea. Gizakiaren helburu nagusia bere gaitasunak ahalik eta modurik osoenean gauzatzea baita. Eta askotarikoak dira gaitasun horiek gauzatzeko munduak eskainiriko aukerak. Esan bezala, gizatasun unibertsala ez baita jende oro berdintzea; alderantziz: desberdintasunaren bitartez garatzen dira jendearen ahalmen unibertsalak.
Humboldten hizkuntzaren filosofian, mintzamena unibertsala bada ere, historiak hizkuntza desberdinak erakusten dizkigu. Hizkuntza bakoitza da hizkuntza sortzeko giza ahalmenaren gauzatze berezia.
Hemen ere bereiz litezke unibertsala eta partikularra. Unibertsala da hizkuntza sortzeko eta pentsamendua artikulatzeko giza ahalmena; partikularra, berriz, ahalmen horrek euskaran, alemanean, txineran edo sanskritoan harturiko forma historikoa.
Humboldt ez da esaten ari hizkuntza guztiek eduki berbera adierazten dutela modu desberdinetan, nahiz eta horrela interpretatu izan den, oker. Humboldtentzat, hizkuntza bakoitzak bere mundu-ikuskera eratzen du. Hizkuntzen arteko desberdintasunak ez dira mugatzen soinuetara edo hitzetara: munduaren antolaeran ere eragiten dute.
Hortaz, unibertsaltasuna ez da hizkuntza guztien azpian legokeen esanahi-sistema berdin aldaezina. Unibertsala da gizakiak mundua hizkuntzaren bidez eratzeko duen ahalmena; baina eraketa horren emaitzak partikularrak dira.
