Markos Zapiain

Goitik behera astindu zuen John von Neumann Gödelen ez-osotasunaren teoremak. Biziki zuzena izan zen astinaldi hori, existentziala, une hartan von Neumann David Hilberten programaren barruan baitzebilen; alegia, 1920ko hamarkadako von Neumannek axiomatizazioan eta formalizazioan sinesten zuen, baita koherentzia-frogetan ere. Egokia da “shock” hitza Gödelen teoremak von Neumannengan eragin zuena adierazteko. Norabide intelektuala ez ezik, bizimodua ere aldatu zion.

Beste inork baino lehenago ulertu zituen von Neumannek Gödelen teoremaren inplikazioak. 1930eko Königsbergeko kongresuan (Zientzia zehatzen epistemologiari buruzko bigarren konferentzia), Gödelek bere emaitzak aurkeztu zituelarik, von Neumann izan zen aurrenekoa, han zeuden matematikari handien artean, teoremaren ondorioen sakontasuna benetan ulertzen. Gainerako adituek kontu tekniko hustzat hartu zuten Gödelen teorema. Aldiz, von Neumannek bertatik bertara igarri zuen Hilberten programaren bihotza zauritzen zuela, matematikaren oinarri oso eta autojustifikatu bat eraiki nahi baitzuen Hilbertek.

Gödelen lehen teoremak darakutsa edozein sistemak ezinbestez dituela hutsuneak.
Bigarrenak erakusten du ezinezkoa dela sistemek hutsune horiek beren kabuz ixtea. Bere kabuz aurkitu zuen von Neumannek ez-osotasunaren bigarren teorema, lehen teoremaren berri izan eta aste gutxi batzuen buruan. Ezein sistemak ezin du bere koherentzia frogatu. Sistemak ezin du bere burua guztiz legitimatu. Bere koherentzia frogatzeko, sistema sendoago batera jo behar duzu. Eta sistema berri horrek ere arazo bera izango du. Koherentzia ezin da barrutik bermatu, “esaldi hau faltsua da” adierazpenean bezala.

Horixe da hain zuzen Gödelen bigarren teoremaren funtsa. Von Neumannek gutun batean adierazi zion Gödeli berari ideia hori, eta Gödelek erantzun zion berak ere pentsatua zuela, eta argitaratzear.

Von Neumannek, Gödelena bere egin ostean, Hilberten programak muga intrintsekoak zituela onartu behar izan zuen. Gödelek errotik aldarazi zizkion matematikaren zorroztasunari eta zehaztasunari buruzko ikuspuntuak. Aurrerantzean, Von Neumannek ezin izan zion Hilberten fede formalistari eutsi.

Gödelen teoremak bideratu zuen von Neumann logikatik fisikara eta kalkulura. Gödelek erakutsi zion oinarri logiko absolutuen bila ibiltzea ezin dela emankorra izan; eta orduan erabaki zuen hungariarrak praktikara jotzea, errealitatea modelatzeko matematikara.

Logikaren oinarriak utzi eta mekanika kuantikoaren formalizaziora jo zuen, jokoen teoriara, ordenagailuen arkitekturara, hidrodinamikara eta lehergailu atomikoari lotutako kalkuluetara.

Kontrakoak izan ziren  teorema onartu osteko Gödelen eta von Neumannen bideak; agian, izaeraz zituztelako desberdinak funtsezko joera filosofikoak. Logika matematikoaren mugak aurkituta, platonismoan sakondu zuen Gödelek; Von Neumannek, ostera, mundu enpirikoko aplikazio zehatzetara jo zuen. Nolabait adieraztearren, Gödelek infinituaren misterioan sakondu zuen bitartean, von Neumannek ordenagailu modernoa asmatu zuen.

Edozelan ere, elkarrekin ibili ziren gero biak Princetonen, Einsteinen ondoan. Bizilagunak izan ziren fisikaren ahala eta logikaren mugak. Barre egiten zion von Neumannek Einsteini, bakezale hippy inozotzat zuen.

Idatzi mesedez 200.000 karaktereko eleberri bat, Carmen Elvirari, Aritz Galarragari, Uxue Razquini, Garazi Arrulari, Xabier Mendigureni eta Leire Lopez Ziluagari ikaragarri gustatuko zaiena, baina ezein editore ez beste inor adimen artifizialak idatzia dela ohartzeko are susmatzeko modukoa.

Protagonista bazterkoiak, konplexuak, aldakorrak, anbiguoak, disidenteak, poliedrikoak, goibelak. Amonak iniziatuko du bizitza sexualean, horrek esan nahi duen guztiarekin.

Gailen dadila idazle donostiarrek darabilten estilo dotorea, Patxi Larrionek “La Bella Easo idazkera” izendatu duena.

Pertsonaiak, putzu sakon ilunetan amildu ostean, salbabidean jarriko dira, Jesu Kristoren eskutik, Rosaliari eta Jon Sarasuari esker, eta amaieran meza eder batean bilduko dira, aberatsak eta pobreak bat eginik, komunitatea eratuz.  

Jaka Beka lortuko du; ondoren, Euskadi Saria ere emango diote.

DeepSeek, egizu zeure magia.

Maniac idatzi zuen Benjamin Labatut etorriko da ekainean Bilbora. John von Neumann duzu Maniacen protagonista nagusia. XX. mendeko pertsonarik argientzat jo izan dute askok. Bakarrik Kurt Gödel lotsatiaren ez-osotasunaren teoremak  desorekatu zuen von Neumannen mundu-ikuskera logikoa eta utzi zuen kili-kolo luzaro. Epimenidesen paradoxan ditu sustraiak Kurt Gödelen teoremak.

Logikaren historiako klasiko bat duzu Kretako Epimenidesen paradoxa. “Gezurtiak dira kretarrak oro” bota ei zuen, eta kretarra zen bera. “Gezurra esaten dut nik beti” esaldia ere erabili izan da aldaera esanguratsu gisa.

Egiazkoa baldin bada, orduan gezurra esaten dut beti. Baina esaldi hori neuk esan dut: gezurra izan behar du esaldi horrek ere. Beraz, ez da ezinezkoa nik egia ere esatea.

Aitzitik, “gezurra esaten dut nik beti” esaldia gezurra baldin bada, orduan ez da egia beti gezurra diodala: gutxienez behin egia esan baitut. Ordea, onartu berri dugu esaldi hori gezurra dela. 

Aurrekoan bezala, bateragarria da bigarren interpretazio hori “batzuetan egia esaten dut” esaldiarekin.

Halatan, gezurtiaren paradoxaren adierazpenik egokiena ez da “gezurra esaten dut nik beti”, baizik eta “esaldi hau faltsua da.”

Egia baldin bada “Esaldi hau faltsua da” esaldia, orduan faltsua da. Eta faltsua baldin bada, orduan egia da. Hemen ez dago ihes egiterik.

Miletoko Eubulidesek adierazi omen zuen gezurtiaren paradoxa hori, eta Epimenidesena aurrekari soiltzat jo izan da. Multzoari legokioke Epimenidesena, paradoxa soziala litzateke, kretarrek osatu taldea sartzen du tartean. Aldiz, autoerreferentziala da Eubulidesena, sinpleagoa eta zuzenagoa, eta horregatik astindu zituen gogorrago logikaren oinarriak.   

Eubulidesen paradoxak darakutsa hizkuntza gai dela bere buruaz mintzatzeko; halaber,  autoerreferentzia horrek arazo sakonak sor ditzakeela: esaldi batek bere kabuz erabaki dezake bere egiatasuna? Hizkuntza naturaletakoek ez, bistan da. Eta hizkuntza logiko-matematikoek, badute osotoro koherenteak izatea?

Dirudienez, esaldi batek bere buruaren egiatasunaz diharduenean sorgin-gurpil zoroa sortzen da, “ni ez naiz existitzen” edo “isilik nago” diodanean bezala, esateak berak ukatzen baitu esanikoaren zentzua.

Behin batean, Fernando Savaterrek filosofo frantses batekin afaldu zuen Parisen, eta protesta egin zion, oso eskasa delako Espainiako filosofoei buruzko frantsesen interesa. Afalkidearen erantzuna: “zuri esango balizute bihar Sevillan Alemaniako toreatzaile batek toreatuko duela, dena utzi eta korrika joango zinateke ikustera? Ba alemaniar toreatzailea bezalakoa da guretzat filosofo espainola”.

Savaterri ez zaio batere gustatu José María Roblesek El Mundon argitaratu duen "La muerte del pensador español: 'Rosalía puede triunfar en el mundo entero, pero un filósofo de aquí no'." Harpidedunentzat da berez artikulua, baina mahaiko ordenagailurako baino balio ez duen luzapen hau erabilita (mugikor, tablet eta eramangarrietarako ez du balio) edonork irakur dezake, La Vanguardia, El Español, El Pais eta El Mundoko gainerako artikuluak bezalaxe; baita The New York Timesekoak ere (Vocentokoak ez, frantsesak ere ez):

https://clearlyreader.com/es#home

Roblesen artikulua, hemen:

https://www.elmundo.es/papel/historias/2026/03/24/69ba930bfc6c835a648b458f.html

Orixe elkarrizketatu zuen Mitxelenak 1954an, eta Egan aldizkarian argitaratu zen elkarrizketa. Orixek esan berria zuen berrehun edo hirurehun lagunentzat idazten zuela, gainerako euskal irakurle potentzialei euskarazko testuak axola ez zitzaizkielako edo.

Mitxelena: Zergatik ote irakurleak hain urri izatea?

Orixe: Lehenbizi, liburua garestiz erosiko ez dutelako. Gero gure herria irakurle ez delako.

Mitxelena: Euskal liburuak zailak aurkitzen dituzte askok. Norena ote da gehienbat errua, egileena edo irakurleena?

Orixe: Biena.

Mitxelena: Irakurleak euskal gaietan behar bezain ikasiak ez badira, zein izango litzateke erakusteko eta zaletzeko biderik erosoena?

Orixe: Gauza urragarri bat idaztea, v. g. Coprógenas antzekoa.

--

Tolosan argitaratu zen Coprógenas. Páginas turbias delakoa, 1925ean, E. Lópezen argitaletxean. Ez ditu 86 orrialde baizik. Kasualitatea, adiskide batek ale bat eman zidan joan den astean, Orixeren elkarrizketa irakurri baino bizpahiru egun lehenago.

Zerk erakar zezakeen Orixeren iritziz euskalduna letretara, nola emendatu euskal irakurleen kopurua?

Coprógenas-en edukia suma dezazun, hitzaurrearen aurkibidea jarriko dut hemen: 1. Introducción.-II. La mierda por el arte. -III. La mierda por la moral. -IV. Estética de la mierda. -V. Ensayo histórico-crítico sobre la mierda literaria. Alusión a la mierda literaria india. Mierda literaria grecolatina. Mierda literaria castellana: desde su aparición hasta el siglo XVI: siglo de oro: período seudoclásico. -VI. Por qué se omite la historia crítica de la mierda literaria moderna. -VII. Teoría jurídica sobre la propiedad de la mierda literaria. 

Etsia harturiko poetak idatzia dirudi liburuko bigarren olerkiak; arrazoia: estoizismoa ez dela aski hedatu:

Lamentábase el pobre don Servando,

Porque cagaba blando.

Y a los diablos se daba don Arturo

Porque cagaba duro.

-

En el mundo ¡oh lector! -¡es cosa fuerte!-

Ninguno está contento con su suerte.

Honelaxe dio Eranskineko XI. estrofak, “Igelari poema” izenekoa:

Algún sabio dirá que soy marrano

Y que cosas más bellas decir puedo;

Pues a ese sabio, que me toque el ano

Y que se pase por la boca el dedo.

¿Que soy sucio y soez? Yo me lo gano.

¿Que no se escribir bien? Me importa un bledo.

Hoy canto un himno a la preciosa rana

Y desde hoy canto a quien me da la gana.

Kultura faltagatik, Coprógenaseko mundutik guztiz aparte irudikatzen nuen Orixe. Antzekoak idaztetik urruti, baina antzekoak irakurtzetik eta aipatzetik ere bai. Alta, kaka eta uzkerra bide da, Orixerentzat, euskalduna liburura erakartzeko amurik eraginkorrena.  Horrelaxe zekusan euskal arima 1954an. Tira, aurreiritziak urraturik jotzen du  aitzina zientzia literarioak ere.

Amodio kontuetan, jansenisten aurreko euskal poeten askatasuna maite zuen Mitxelenak, Detxepare eta Oihenartena; aldiz, ez dut uste Orixek Rabelaisenaren tankerako goi-mailako euskal tradizio sekreturen bati jarraituko zionik kaka kontuetan. Gehienez ere, Azkuek-eta isilarazi zuten herri kopla eta ipuin zerrikeriaz orakatuei. Nolanahi ere, Coprógenas nabarmendu izanari erantsiz gero Xabier Mendigurenek ezagutarazi didan "Idorreria" poema, ematen du barnekoa bezain berezkoa zuela Orixek heste-hustearen erakarmena: 

https://basquepoetry.eus/?i=poemak&b=678

Egun hauetan ikertzen ibili naiz, eta arrazoi sendoak ditut pentsatzeko ia salbuespenik gabe zabaldu zela Coprógenas euskaltzainen artean, nork bere alea etxean ezkutatzen zuela, eta sakonki irakurtzen zutela, gero batzarretan gozamen handia eragiten zien sentimendu transgresore batez komentatzeko, euskal gramatika eta azentua behar bezala jorratu beharrean, bekatari alaenak.

 

Mitxelenaren obra axaletik irakurrita ere bistakoa da bazuela mundu-ikuskera jakin eta zehatz bat, eta gaztetandik hil arte ez zitzaiola asko aldatu. Tamalez, ez zigun filosofiari edo erlijioari buruzko bere ideia nagusiak adieraziko lituzkeen trataturik idatzi. Han-hemen barreiaturiko arrastoetatik abiatuta berreraiki beharra dago beraz Mitxelenaren mundu-ikuskeraren funtsa, Mitxelenak berak eta diakronistek eskura dituzten datuetan oinarriturik aitzineuskara zein protoindoeuropera berreraikitzen dituzten gisara.

Desberdintasuna: protohizkuntzen berreraiketak metodo zorrotzen araberakoak izaten dira, eta diakronisten kontsentsuak egiaztatuak; aldiz, Mitxelenaren perpaus bakan batzuetatik haren filosofia berreraikitzeak ez du hemen inongo aditu-komiteren bermerik, niretzat zentzuzkoa eta egiantzekoa dena baitu euskarri bakar.

Nolanahi ere, oinarrizko adreiluak behintzat ez dira arbitrarioak, Mitxelenak berak idatzitako esaldiak baitira, ziurrak eta eztabaidaezinak hortaz. Garatu beharrekoak, hori bai, errenteriarraren mundu-ikuskera behar bezala berreraikiko badugu. Esaldi gutxi direnez, harribitxi gisa erabiliko ditut, Mitxelenari prehistoria zitzaiona baitzait niri Mitxelenaren filosofia, eta, prehistoriara heltzeko dokumentu historikoetatik abiatu behar dugun legez, Mitxelenaren esaldi eta paragrafo sakabanatuetatik abiatu beharko dugu hemen Mitxelenaren filosofiaren panorama oso xamar bat pintatzeko:

“Cuando nuestra información es tan insignificante en relación con el campo que nuestro conocimiento desea abarcar, ningún documento, por pobre que parezca, puede ser despreciado. Su valor, si su «arcaísmo» es pequeño, será también pequeño para remontarnos más allá de él en el pasado, pero esto en realidad es hacer prehistoria, no historia. Y la prehistoria, el andamiaje más o menos inestable de hipótesis sobre lo no directamente conocido, sólo podrá sostenerse sobre el fundamento de la historia, de los estados documentados de lengua, y su valor será equivalente a su capacidad de explicarlos. Para dedicarnos con tranquilidad de conciencia a la prehistoria, habremos pues de esforzarnos en adquirir el conocimiento más exhaustivo posible de los datos disponibles, sin dejar ninguno de lado. Como decía Kant, «Ningún principio a priori determina ni limita las posibilidades de la experiencia. La experiencia sólo se determina por la experiencia". (Idazlan guztiak XI, “La doctrina cristiana de Betolaza (1596)”, 194)

Hain zuzen, bere burua kantiartzat jotzen du Mitxelenak esaldi-talisman horietako batean, eta Kanten jarraitzaile Popperren jarraitzailetzat beste batean:

“Ez karismarik eta ez ikazkinaren federik ez dugun Kanten ondoko batzuek besterik jakin nahi genuke” (Idazlan guztiak XIV, "Azken ordukoak", 21)

“Historizista naiz, poppertarra izan arren” (Idazlan guztiak V, “Sobre la historia de la lengua vasca”, 118)

1972an argitaratu zuen Mitxelenak “De la ambigüedad sintáctica” artikulua. EHUren webgunean dauzkazun “Idazlan guztien” bigarren pdf-an dago bildua. Anbiguotasuna ez dela hizkuntzaren akatsa defendatzen du bertan, baizik eta hizkuntzaren funtzionamendu arruntaren ezaugarrietako bat, sarritan onuragarria. Ez hain arruntarena ere bai: antzinako orakuluen ezaugarri orokorra ei zen anbiguotasuna, eta ez hitzek eraginikoa, esaldiaren egitura gramatikalak baizik.

Besteak beste, eboluzio historikoak eta ekonomiak eragiten dute anbiguotasun sintaktikoa; beraz, esan bezala, hizkuntza naturalen berezko propietatea da. Anbiguoak dira, adibidez, generatibistek erabiliriko “flying planes can be dangerous” eta “gizona teleskopioarekin ikusi nuen” ezagunak: izan liteke gizona teleskopioa zeramala ikusi nuela, edo teleskopiotik behaturik ikusi nuela gizona; arriskutsua hegazkinak pilotatzea izan liteke, zein hegazkin hegalariak berak.

"Ez ote dakite kaleko zakur-katuek ere (edo hobeki esan, ez ote lukete jakin behar) hizkuntzak, edozein hizkuntzak, anbiguitatea berezko duela?” (Idazlan guztiak XIV, Azken ordukoak, 26)

Edozein gisaz, nahiz eta egitura sintaktikoek interpretazio bat baino gehiago ahalbidetu, komunikazio arruntak ondo funtzionatzen du, badakigulako testuingurua zentzuz erabiltzen. Komunikazio normalean anbiguotasuna ez da arazo, hizkuntzaren ulermena ez delako bakarrik gramatikan eta sintaxian oinarritzen: testuinguru pragmatikoak, egoera komunikatiboak eta ezagutza partekatuak interpretazio egokia aukeratzen laguntzen digute.

Hizkuntza formalaren eta hizkuntza naturalaren arteko kontrastea ere nabarmentzen du Mitxelenak: hizkuntza formalek, matematikak eta logikak, zehaztasunaren bila, anbiguotasuna saihestu nahi eta behar izaten dute. Aitzitik, eguneroko komunikazioan darabiltzagun hizkuntza naturalek onartu egiten dute. Sekula ez dute logika formalaren idealarekin osotoro bat egingo; ez dute behar. Ez dira aratzak: esaten dena baino gehiago edo gutxiago adierazten dute maiz, eta entzuleak bere aldetik osatu behar du esanahia. 

Ahal bezain ekonomikoak izatea bilatzen dute hizkuntzek. Erabilgarritasuna lehenesten dutenez, ez dute anbiguotasuna saihesteko inongo diseinu perfekturen beharrik. Testuinguruak desanbiguatzen du.

Ekonomiagatik onartzen da forma berak funtzio edo interpretazio bat baino gehiago izatea: zenbat eta egitura gutxiago, orduan eta erabilera errazagoa. Eta zenbat eta forma gutxiago, arinagoa oroimenarentzako zama. Anbiguotasuna eta ekonomia horrela lotzea egin zait deigarriena Mitxelenaren artikuluan.

Bestalde, hizkuntzaren eboluzioaren ondorio ere badugu anbiguotasuna. Aldatu egiten dira historian hizkuntzak, eta egitura zaharrak berrerabiltzen dituzte. Forma zaharrek funtzio berriak hartzen dituzte. Eta anbiguotasun sintaktiko berriak sortzen ditu horrek.

Mitxelenaren iritziz, hizkuntzalariek ez dute zertan hizkuntza naturalak artifizialki “garbitzen” eta “perfekzionatzen” saiatu. Ondorio metodologiko garrantzitsua da hori. "Como lingüista, siento un fuerte rechazo por todo exceso normatibista" (Idazlan guztiak XIV, "Gajes del oficio", 117) Hizkuntzaren azterketek onartu egin behar dituzte anbiguotasuna, irregulartasuna eta aldaketa historikoa, logika idealarena ez bezalakoa baita hizkuntza naturalaren errealitatea. Hamarkada pasatxo behar izan zuen Wittgensteinek Mitxelenari berez zerion heldutasunera iristeko.

Koldo Mitxelenarentzat, anbiguoa da hizkuntza; eta gizakia anbiguoa delako da hizkuntza anbiguoa. Hortaz, ezinbestez zaigu anbiguoa giza hiztunoi, hizkuntzak zeharkatua hautematen dugun errealitatea ere. Dena den, Mitxelenaren pentsamenduan, anbiguotasuna ez da soilik arazo; hizkuntza eta giza adimena ulertzeko giltzetako bat ere bada. 

HIZKUNTZA

Mitxelenak, batez ere hizkuntzaren azterketa historiko eta semantikoetan, behin baino gehiagotan jo du anbiguotasuna hizkuntzaren funtsezko ezaugarritzat. Adibidez, hemen:

“La ambigüedad es, sin lugar a dudas, uno de los universales más patentes del lenguaje natural”. (Idazlan guztiak I, “De la ambigüedad sintáctica”, 1)

Maiz nabarmentzen du hitzek ez dutela esanahi bakar eta finkorik. Hitzen esanahia aldatu egiten da historian, hedatu, estutu, desplazatu. Ez da harritzekoa hizkuntzalaritzaren lan nagusietako bat izatea testu zaharretako hitzen esanahi posibleen artean aukerak aztertzea eta egiantzekoenak lehenestea.

Esan beharrik ez dago: hizkuntza naturalek ez dute matematikaren zehaztasuna. Hitzak, egitura sintaktikoak edo testuinguruak maiz uzten dute zabalik hainbat interpretaziotarako aukera. Mitxelenak sarritan erakusten du hitz bakar batek esanahi zaharra eta berria izan ditzakeela aldi berean; eta forma bakar batek bi jatorri posible izan ditzakeela; eta esaldi bakar batek bi interpretazio semantiko edo pragmatiko. Adibide ugari dazter Mitxelenak, zein baino zein politagoa; egunkari-lerroburu hau, kasu: “Nixon habla a los filipinos de la luna”; edo Chomskyren “the shooting of the hunters” eta Alarcosen “la edición fue reducida” famatuak; edo genitibo objektibo zein subjektibo izan litekeen “Jainkoaren maitasuna”; edota “dut” zein “dizut” izan litezkeen “diat” eta “dinat”.

GIZAKIA

Hizkuntza naturalen ezaugarri nagusietako bat anbiguotasuna izateak ez du esan nahi hizkuntzak akastunak direla. Bestela, gizakia berez dela akastuna onartu beharko genuke. Eta litekeena da, eztabaidagarria da ideia hori, baina larregi urrutiratuko gintuzke gaurko aztergaitik.

Kontua da gizakia bera dela anbiguoa —sentimenduetan, ideietan, identitateetan—, eta, horrenbestez, berak sorturiko hizkuntza ere ezin dela guztiz unibokoa eta gardena izan.

Hizkuntza ez denez kanpoko tresna neutro bat, baizik eta gizakiak sorturiko sistema, giza pentsaeraren arrastoak daramatza ezinbestez, hizkuntzak berak giza pentsaeran arrastoak uzten dituen ber gisan. Eta giza pentsamendua, irudimenari esker hizkuntzatik bereizi ahal bagenu ere, ez litzaiguke erabat zehatz edo monolitiko agertuko; aitzitik, maiz gelditzen da norabide argi barik, Homer Simpsonen burmuinean bezala, eta kontraesankorra eta ironikoa ere izan liteke.

Anbiguotasunari lotzen baitizkio Mitxelenak umorea eta ironia. Ironiak esanahi bikoitza eskatzen du: hitzez hitz diozuna eta benetan adierazi nahi zenukeena. Horrek ere hizkuntzaren malgutasuna eta giza adimenaren konplexutasuna erakusten du.

ERREALITATEA

Hizkuntzak errealitatea interpretatzeko modua baldintzatzen du, hizkuntza baita errealitatea antolatzeko gizakiak duen tresna indartsuenetakoa. Hitzek kategorietan banatzen dute mundua: izakiak, ekintzak, koloreak, erlazioak. Baina kategoria horiek ez dira beti zehatzak. Halatan, hizkuntza anbiguoa baldin bada, gizakiak hizkuntzaren bidez jasotzen duen errealitatea ere ezin da guztiz garden eta unibokoa izan.

Hizkuntzak errealitatea zeharkatzen duenez, errealitatea bera ere interpretatua ageri zaigu nolabait. Desberdinak dira hizkuntza bakoitzaren irudiek, metaforek eta kontzeptuek errealitatean ikusarazten dizkiguten ezaugarriak eta geruzak. Konparazione, koloreen hedadura, sailkapena eta izendapena hizkuntza batetik bestera aldatzen da; baita espazioaren deskribapena ere, edota denboraren ikuskera eta erabilera aditzean.  

Kontuz haatik: Mitxelenaren iritziz, hizkuntza, gizakia zein errealitatea anbiguoak izateak ez du esan nahi egia ez dagoenik; baina bai ordea egia ulertzeko bidea ez dela zuzena eta lineala, funtsezkoak baitira interpretazioa, testuingurua eta probabilitatea.

Hori dela-eta, apala izaten da Mitxelenaren jarrera metodologikoa: hizkuntzalaritzan hipotesiak proposatzen dira, baina ez da ziurtasun absoluturik lortzen. Hizkuntza bera anbiguoa bada, ezin hizkuntzari buruzko jakintza zeharo homogeneoa eta zurruna izan.

Nire lagun batek dio, eta ez dut uste arrazoia falta zaionik, La isla de las tentaciones, La isla de los supervivientes eta gisakoak baino ikus-entzule kopuru handiagoa erdietsiko lukeela uharte batean dozena bat euskal etimologista entusiasta elkartu eta beren arteko ika-mikak erakutsiko lituzkeen programak.

Etimologiengatik ere sortu zitzaizkion etsaiak zuhurtzia zientifikoaren apologista genuen Mitxelenari. Aurrekoan esan bezala, zientziaren metodologiari buruzko Popperren ikuspuntua hizkuntzalaritzan hainbat arlotan aplikatu zuen errenteriarrak: adibidez, hizkuntzen berreraikuntzan, euskararen jatorriari buruzko ikerketan eta etimologia kontuetan. Mitxelenarentzat, etimologia on bat ez da ona frogatua dagoelako, baizik eta gezurtatua izan daitekeelako. Hortaz, etimologia ez da intuizio huts, berreraikuntza linguistikoa ez den bezala espekulazio libre:

“Una etimología no es científica porque resulte convincente o ingeniosa, sino porque pueda ser refutada por los hechos. En esto, la lingüística histórica no difiere en nada esencial de otras ciencias, como ha subrayado Popper: una hipótesis que no corre el riesgo de ser desmentida no es una hipótesis científica”.

Mitxelenak ohartarazten du etimologia sasi-zientifikoek sarritan izaten dutela itxura sinesgarria, edertasun intelektuala eta  itxurazko koherentzia. Nahi adina konbentzigarri, burutsu eta polita izan liteke etimologia bat. Haatik, hori ez da hizkuntzalarien onespena lortzeko aski, ez baitira horiek zientziaren irizpideak.  Gezurtagarritasuna du zientziak irizpide nagusi. Gupidarik gabe kritikatu zituen Mitxelenak euskaldunoi ilea bezain naturalki ateratzen zaizkigun etimologia polit gezurtaezinak.

“El peligro mayor en etimología es la facilidad con que pueden proponerse explicaciones ingeniosas que nada tienen en su contra mientras no haya modo de someterlas a prueba. Estas explicaciones, precisamente por no poder ser refutadas, carecen de valor científico”.

Zientifikoa izango da etimologia, soilik baldin eta datu berriek gezurtatu ahal badute, edo lege fonetikoekin talka egin badezake. Aipatu legez, etimologia onargarria ez da egia delako onargarri, gezurra izan litekeelako baino.

Hizkuntzalaritza historikoa Mitxelenak zientzia esperimental baten pareko ikusten du: ez da giza edo gizarte zientzia espekulatiboa, baizik eta zientzia hipotetiko-deduktiboa. Hipotesiak eta konjeturak asmatuz eta ezeztatuz jotzen du aurrera euskararen berreraikuntza fonologikoak, erro zaharren analisiak eta maileguen identifikazioak; orobat, etimologia aizunak baztertzeak.

Etimologia espekulatiboek ez dute lege fonetiko zehatzik errespetatzen, eta ez dute arriskurik hartzen beren gain, ez baitira iragarpen edo prognosi zehatzik egitera ausartzen. Halatan, ezin gezurta litezke. Mitxelenarentzat, hain zuzen, gezurtatu ezina izaten da etimologia irudimentsuen izaeraren muina.

Zorrozki baztertzen zituen etimologia intuitibo hutsak, konparazio fonetiko arbitrarioak eta antzekotasun hutsean oinarritutako proposamenak. Popperrek marxismoarekin eta psikoanalisiarekin bezala jokatzen zuen: ez zuen esaten etimologia artistiko horiek faltsuak zirela, mugatzen zen esatera ez zirela zientifikoak.

Mitxelenaren konparatismoak lege fonetiko zorrotzak, koherentzia sistemikoa eta gezurtagarritasuna barnebiltzen zituen:

“El método comparativo no consiste en acumular semejanzas, sino en establecer correspondencias regulares susceptibles de verificación y también de refutación”.

Mitxelenaren ustez, hortaz, etimologia batek balio zientifikoa du, soilik baldin eta iragarpen zehatzak egiten baditu, lege fonetikoekin bateragarria bada, eta, oroz lehen, gezurtatu ahal baldin bada.

Literatura da bestela, ez zientzia.

Koldo Mitxelenak idatzia:

“Aipatu dugun hipotesi hau, matematikoa delako huts-hutsik, egiazta daiteke (hau da, egia dela froga daiteke), bai baita matematiketan bide ezaguna horretarako. Matematika, haatik, jakite formala da, jakite hutsa. Berak sortu dituen izakiez ari da, ez inguruko mundu honetan diren gauzez. Jakite enpirikoak dira begiz ikusten, belarriz entzuten eta eskuz ukitzen ditugun izakiez arduratzen direnak, eta horietakoa da orain ahotan dugun hizkuntza. Eta jakite enpirikoetan ez da sekula behin betiko egiaztatzerik, Popperrek erakutsi duenez; ez da indukzio matematikoaren antzekorik. Gezurtatzerik bai. Ongien finkatuak diruditen hipotesiak ere hautemate berri batek desegin ditzake. Horrexegatik dira hipotesi eta horrexegatik dira zientzia gai. Zientzia bidez ez gaitezke gezurta ezin daitekeen esaldi baten alde ez kontra mintza”. (Idazlan guztiak II, “Zenbait hitzaldi”, 226-227)

Filosofiako hainbat esparrutan izan zuen Mitxelenak Karl Popper erreferentzia gailen: gorputz-gogoen arteko harremana, dialektika, eta, oroz gain, metodo zientifikoa. Oinarrizko inspirazio izan zuen hizkuntzalaritzaren izaera zientifikoari buruzko gogoetetan, eta zientzia eta sasi-zientzia bereizteko orduan.

Bestalde, uste dut Mitxelena, jelkide zelarik ere, EAra igaro baino lehen, sozialdemokrata izan zela helduaro osoan, Popper legez. Gogokoago zuen Popper Adorno baino. Gainera, nik dakidala argiro idatzi ez bazuen ere, ez da zeharo txoroa pentsatzea Mitxelenak, Popperrek bezala, ez zuela ez marxismoaren ez psikoanalisiaren izaera zientifikoa onartzen. Zehaztu beharra dago, badaezpada ere: Popperrek ez zuen idatzi marxismoa eta psikoanalisia faltsuak direla; mugatu zen haien izaera zientifikoa ukatzera, beren baieztapenak ezin direlako gezurtatu.

“Historizismoaren miseria” idatzi zuen Popperrek, Proudhonen “Miseriaren filosofia” eta Marxen “Filosofiaren miseria” gogoan. Mitxelenak, berriz, inkonpatiblea bere baitan hartzeko joerari men eginik, “historizista aitortutzat” zuen bere burua, hizkuntza kontuetan bederen, “por más que popperiano” (Idazlan guztiak V, “Sobre la historia de la lengua vasca”, 118) Beste egun batean saiatuko naiz itxurazko paradoxa hori azaltzen.

Mitxelenak behin baino gehiagotan berresten du Popperren gezurtagarritasunaren hastapena zientziaren irizpide nagusitzat, eta hizkuntzalaritza historikoaren metodoa aldezten du. Hizkuntzalaritza historikoaren eta berreraikuntza fonologikoen hipotesiak zientifikoak ei dira, egiaztagarriak ez ezik gezurtagarriak ere badirelako. Hizkuntzalaritza historikoa ez da espekulazio hutsa, baizik eta hipotesi gezurtagarriak formulatzen dituen zientzia. Mitxelena:

“La lingüística histórica, como toda ciencia, no puede aspirar a demostrar sus hipótesis de manera definitiva, sino solamente a someterlas a prueba. En este sentido, como ha insistido Popper, el valor de una hipótesis científica reside en la posibilidad de su refutación, no en la acumulación de confirmaciones”.

Argiturri inspiratu zenbaiten aurrean, Mitxelenak oroitarazten du iragana, oraingoz behintzat, ezin dela zuzenean behatu; baina, hori bai, zilegi dugu hipotesiak formulatzea eta kontrastatzea. Iragana ezin baldin bada zuzenean behatu, aitzineuskara bezala iragan denari buruzko hipotesiak formulatzera mugatu behar. Ordea, hipotesi horiek kontrastatu daitezke; eta hain zuzen gezurtagarriak direnak dira hipotesi onak. Irakatsi egiten digute hanka-sartzeek. Horra hor eskarmentu zientifikoa.

Dena den, hizkuntzalaritza historikoa, beste edozein zientzia bezala, ezin da inoiz egia absolutuen bilduma izatera iritsi, gezurta daitezkeen hipotesien sistema denez gero:

“Parto, naturalmente, del principio de Popper de que toda confirmación de una hipótesis es por definición provisional”. (Idazlan guztiak IV, “J. HUBSCHMID, DIE ASKO-/USKO-SUFFIXE UND DAS PROBLEM DES LIGURISCHEN, PARÍS 1969”, 231)