Markos Zapiain

Mitxelenaren eszeptizismoa bere metodoan bertan zegoen txertatua.  Datu berriak betiko metodo zientifiko zorrotzetik bahetu ostean bestelako emaitzak erakutsiz gero, arazo barik onartzen zituen ondorio berri horiek. Mitxelenaren baitako irabazle malgua eta galtzaile zurruna ezkondu zirenez geroztik, “irreductible” eta “inconmensurable” kontundenteegiak bertan behera utzi eta zabalik dugu aukera: baldin eta Irulegiko eskukoaren tankerako testuak ugarituko balira, eta iberieraren ulermena sendotuko balitz, eta euskararen eta iberiararen sistema fonologikoetan paralelismo erregular gehiago aurkituko balira, eta morfologiak konparatu eta kointzidentziak era koherentean deszifratuko balira, eta Orduñaren proposamenak beste aurkikuntza askok berretsiko balituzte, orduan ez genuke arrazoirik pentsatzeko Mitxelenak ez lukeela bere iritzi zaharra aldatu eta euskararen eta iberieraren arteko ahaidetasun genetikoa onartuko.

Errenteriarraren jarreraren ondorio logikoena bailitzateke aldaketa hori. Garbi idatzi zuen ezagutza zientifikoak aurrera egiten duela datu berriei adi egon eta hipotesiak etengabe berrikusiz, ez aldez aurretik hartutako jarreretan kosta lain kosta gotortuta. Halatan, agian Mitxelena gaur egun ez litzateke batek baino gehiagok irudikatzen duen euskal-iberismoaren betiko aurkaria, baizik eta ondorioak berrikusteko prest legokeen izpiritu zabala, datu berrien interpretazioak aski sendoak irudituko balitzaizkio.

Orduan malguak eszeptiko zurrunari oroitaraziko lioke Mitxelenak berak balio berezia aitortu izan diela zenbakiei filologia konparatistan, eta ezin dela ukatu zein den harrigarria euskararen eta iberieraren sistemen arteko paralelismoa. Eta egia da: Eduardo Orduñak eta Joan Ferrerrek desestaliriko zerrendak ez lukete axolagabe utziko ez Mitxelena zurruna ez malgua. Polemikaren beroan, haatik, nekez aldatuko du jarrera Mitxelena zurrunak. Ñabartu bai, ordea, kili-kolo utzi baitute malguaren arrazoiek. Aurkariaren ahuldadea profitaturik, malguak erantsiko du “Abar” eta “Hamar” hitzen arteko antza ez dela txiripa isolatua, sistema baten baitakoa baino, eta ireki egiten digula beste hamaika paralelismo aurkitzeko bidea. Atzera egiten ari da geldika-geldika Mitxelenatxo zuhur zurruna. Erdi damu zaizkio “irreductible” eta “inconmensurable” haiek. Dena den, azken hatsarekin batera, eta isildu baino lehen, zalantza egingo du, hizkuntzalaritza konparatuaren irizpide klasikoen arabera, ziurtzat eman ote daitekeen euskararen eta iberiaren arteko ahaidetasun genetikoa. 

Ihardukitzaile malguak irabazi du. Irabazle eskuzabala da ordea, eta galtzailea besarkatu eta ezkondu egingo dira. Mitxelena, bere osotasunean, ez zen bere iritziei itsatsirik bizi zen euskalaria, eta behin eta berriz idatzi zuen datu berriak agertzearekin batera hipotesiak berrikusi egin behar direla. Beti zegoen hipotesiak aldatzeko prest. Onartuko luke gero eta arrazoi sendoagoak daudela pentsatzeko euskararen eta iberieraren arteko lotura uste baino estuagoa zela, zenbakien sistemako paralelismoari beste hainbat elementu emendatu baitzaizkio.

Mitxelenak inoiz ez zituen euskararen eta iberieraren arteko paralelismoak ukatu. Alderantziz, garrantzi handia eman zien zenbait antzekotasun fonologiko eta morfologikori: “muy notables coincidencias: coincidencias en el inventario fonológico, en la estructura silábica, en la forma canónica de los «morfemas», y hasta en muchos «morfemas», alguno de los cuales sería hasta gramatical”. (Idazlan guztiak, III, 7)

Dena den, antzekotasun horiek ez direla aski ahaidetasun genetikoa frogatzeko azpimarratu zuen beti: uste zuen euskara eta iberiera ezin direla berdindu, “irreductibles” eta “inconmensurables” iruditzen zitzaizkion. Hizkuntzen ahaidetasuna frogatzeko ezinbestekoa baita fonologiaren, morfologiaren eta oinarrizko lexikoaren korrespondentzia sistematikoa aurkitzea. Hori zen XIX. mendetik zetorren hizkuntzalaritza konparatuaren irizpidea, eta Mitxelenak zorrozki eutsi zion. Haren eszeptizismo metodologikoak froga nahikorik gabeko ondorioen aurka jo zuen beti. Adibidez, “hamar” eta “abar”, “eraukon” eta “erokan” zein “ekiar” eta “ekien” gorabehera, Mitxelenaren baitako polemista zuhur zurrunak aldarrikatuko luke tentuari eutsi behar diogula beti eta nonahi, eta oraingoz bederen ezin dela euskararen eta iberieraren ahaidetasuna frogatutzat jo. Garrantzitsuak izan arren agertzen ari diren datuak, bere horretan ez dute ahaidetasuna frogatzen.

Hori bai, arreta handiz irakurriko lukete Mitxelenaren baitako biltzarkide guztiek, zurrunak barne, Eduardo Orduñaren “Euskararen eta iberieraren arteko harremana: zenbakietatik harago”. Orduñak desestali zituen behinola zenbakien inguruko euskararen eta iberieraren arteko harremanak, eta bestelako morfemen, izenen eta aditzen paralelismoak erakutsi ditu oraingoan.

Urrats garrantzitsua egin du zalantza barik Orduñaren artikuluak, errepikatuko luke Mitxelenaren barruko bigarren polemistak (orain arte isilik egondakoak, ihardukitzaile malguak), zenbakietatik haragoko beste hainbat paralelismo morfologiko eta lexiko aurkeztu baititu. Nolanahi ere den, jakina, Mitxelenatxo zuhur zurrunari ez litzaioke aski irudituko iberieraren eta euskararen arteko ahaidetasuna ziurtatzeko.

Hamar-ekin lotura izan dezakeen Abar inskripzioa agertu da berriki Irulegin. Javier Velazak zehaztu duenez, “Abar” irakurtzen dugun arren, “m” soinua ez zen idazten ez orduko euskaraz ez iberieraz, eta litekeena da “abar” hori “hamar” ahoskatzea, gaur egungo euskal “hamar” bezala.

Uxue Reyk gaurko Berrian idatzi du ezen “Eduardo Orduña filologoak 2004an gai horri buruz eginiko lehenbiziko proposamenari jarraikiz, Ferrerrek iberieraren eta euskararen arteko paralelismoak aztertu zituen bi hizkuntzen zenbaki sistemak konparatuta, eta, besteak beste, ondorioztatu zuen litekeena dela iberierak eta euskarak ama hizkuntza berean izatea jatorria”. Adituek eztabaidatzen dute ea euskarak eta iberierak ama hizkuntza bera ote duten, neba-arrebak edo lehengusuak diren; edo, bestela, paralelismo horiek, sustrai komun barik ere, menderik mende harremanean egotetik ote datozen, ez ote dion zenbaki sistema eta auskalo zer gehiago herri batek besteari hartu edo kopiatu.  

Mitxelenak euskararen eta iberieraren arteko harremanei buruzko bere ikuspuntua azken aldiko aurkikuntzen eraginez aldatuko ote zukeen, ezin da era kategorikoan erabaki. Zaila da gaur egungo datuak ezagututa zer ondoriotara iritsiko zatekeen jakitea. Hala ere, errenteriarraren metodoa eta jarrera epistemologikoa kontuan harturik, hipotesi arrazoitu bat asma genezake, Mitxelenaren baitako barne-borroka oinarri: zuhurtzia epistemologiko zorrotzarekin batera (lehenbiziko polemistak ordezkatua), aurkikuntza berriak kontuan hartu eta indarrean egondako hipotesiak berrikusi beharra aldarrikatzen baitzuen (bigarren polemista).

Mitxelena eszeptikoa zen mitinetan aberriaren alde bizia emango zutela aldarrikatzen zutenekin; orobat, mitinaren beroan “neuk ere bai” garrasi egiten zuten entzuleekin. Nor dagoen aberriaren alde odola emateko gertu, ezin da jakin a posteriori baizik. Maiz ikusi baitzituen une erabakigarrian ihesi, ordu arte eta mintzoz abertzalerik sutsuenak ziruditenak; eta jende diskretu zein isila, aldi berean, goitik behera engaiatzen.  

Dena den, existentziala edo psikologikoa baino gehiago, metodologikoa da Mitxelenaren eszeptizismo bereizgarria. Lehen igo dudan testua du adierazpenik gardenenetakoa, eta ez bakarrik “eszeptizismo” hitza bera erabiltzen duelako; lagungarri zaigulako ere bai, Mitxelenaren beraren eszeptizismo metodologiko horren oinarri filosofikoa zertan den azaltzeko eta zehazteko orduan.

Mitxelenak ez du munduaren edo bere buruaren existentzia zalantzan jartzen; bestalde, ez du ezagutza ororen ezinezkotasuna baieztatzen. Aitzitik, ezagutza posible dela uste du; hori bai, baldintza zorrotzak ezarri behar zaizkio. Bertrand Russellekin bat dator: zalantza ez da ezagutzaren etsai, baizik ezagutzaren nahi eta nahiezko abiapuntu eta osagai.

XX. mendeko eszeptikorik kementsuenetakoa izan genuen Russell. Haren eszeptizismoa egokia da gaur egun ere, hedabideekin, sare sozialekin eta pertsonekin erlazionatzeko orduan ez ezik, baita Irulegiko eskuari edo euskalduntze berantiarrari buruzkoak bezalako eztabaidetan erabiltzeko ere.

Russellen iritziz, aditu guztiak ados baldin badaude gai jakin baten inguruan, ezjakinok ez gaude kontrakoa baieztatzeko legitimatuta. Ignacio Pajónen adibidea baliatzearren, ez dugu zilegi —astronomo, geografo, geologo eta fisikarien aurka—, Lurra laua dela aldarrikatzea.

Bestalde, adituak ados ez badaude, profanook ez genuke inolako jarrerarik ziurtzat hartu behar. Adituen artean desadostasuna delarik nagusi, zilegi da hainbat jarrera aldeztea,  kontrakoak diruditenak halaber; norberari zein argudio-sorta zaion sinesgarriago edo ahulago baita aintzat hartu beharrekoa.

Dena den, garbi gera bedi, egoera horrek ziurtasunerako edozein bide ixten digu. Are, zorrotz hitz egitera, adituei berei ere itxi beharko lieke, zinezko adituak etengabe behar bailuke gogoratu oker egon daitekeela.

Azkenik, Russellen esanetan, gai jakin bati buruz aditu guztiek diotelarik ez dagoela ziur egoteko aski oinarri, orduan amateurrok ere gure epaia eten beharko genuke, bertan behera utzi, epokhé; alegia, uko egin beharko genioke baieztatzeari zein ezeztatzeari.

Russellek berak aitortzen du proposamen eszeptiko horiek ez direla berez batere iraultzaileak, aski epelak baino, neurritsuak. Hala ere, eransten duenez, baldin eta gizaki guztiok jokabide-arau gisa onartu eta  bihartik aurrera haien arabera jokatuko bagenu, benetako iraultza lekarkigukete bizitza indibidualean zein jendartekoan.

Epeltzat jotzen zuen Mitxelenak bere burua, erdialdeko pattal horietakotzat, Russellen proposamenak bezain. Hala ere, horrek ez ei zion erraztu jendea pozik edukitzea. “La cobarde equidistancia” salatzen zuen behiala El País egunkariak txitean-pitean.   

Mitxelena, Idazlan guztiak, XI, 9-10:

“Behar adina pazientzia izanez gero —eta, gainera, zorte apur bat lagun bada—, azkenean testu paralelo eta argiagoak aurkitzen dira [filologia konparatistan]; testu horiek pasarte ilunen esanahia zehazten dute, edo, gutxienez, haren mugak finkatzen eta zehaztasun handiagoz taxutzen laguntzen dute.

Esanahia, gure artean askok uste omen dutenaren aurka, ez dago berehalako, konkretu eta ia ukigarri den zerbait izatetik hurbil ere. Azken urteotan hizkuntzalaritzak aurrerapen handiak egin baditu formari dagokion guztian —hau da, edonork printzipioz hauteman dezakeen soinu-materian eta adostasun orokorra merezi duten konbentzioen bidez idatziz finka daitekeen horretan—, esanahiaren alorrean egin duen aurrerapenik handiena, hain zuzen ere, eszeptizismoaren hazkundea izan da, arazo semantikoei aplikatutako introspekzio hutsak eman ditzakeen emaitzei dagokienez.

Objekzio gutxien jasaten duen metodoa esanahia testuinguruaren arabera zehazten saiatzen dena da; hots, elementu jakin bat zein beste elementurekin elkartu daitekeen aztertzen duena, eta elementu horien arteko erlazio formalak kontuan hartzen dituena, erlazio horiek modu zalantzarik gabe adieraz baitaitezke.

Azken batean, beti egin behar izaten da jauzi bat hutsaren gainera; izan ere, esanahiak, Bertrand Russellek dioen bezala, kanpoko erlazio bat dakar berekin, eta erlazio hori ezin du, zentzu hertsian, inolako analisi barneko edo formalek agerian utzi.

Hala ere, introspekzioaren erabilera libreari ezartzen zaizkion murrizketek —froga gisa testu paraleloak aurkeztu beharrak eragindakoek—, gutxienez, jauzi horrek berekin dakartzan arriskuak mugatzen dituzte”.

Mitxelenak 1975an Txillidaz ziharduela idatziriko esaldi bik darakutsate mesfidatia zela errenteriarra kanpotik ezarritako edozein kode moralekiko, eta barne-jarrerak eta borondateak behar dutela etikan nagusi. Bestalde, bat datoz Mitxelenak beste hainbat idazkitan erakutsi jarrerarekin, eszeptizismo intelektuala eta zorroztasun etikoa uztartzen dituena.

Honatx lehenbiziko esaldia:

«Arteak ez luke etikari loturik egon behar, batez ere etika-lege horiek maizegi indarzaleek asmatuak direlako, nahasketa beste biderik ez baitute aurkitzen bere buruen alde jokatuko badute.» (Idazlan guztiak, XIV, 292)

Mitxelenak ez dio etika alferrikakoa denik, ezta arteak amorala behar lukeenik ere. Esaten duena da, batetik, artea ezin dela menperatu botereak ezarritako moral-kodeen bidez; eta, bestetik, arteari ez zaiola komeni boterearen interesen arabera dantzatzea. Mitxelenaren iritziz, etika-lege askok ez dute balio unibertsalik; aitzitik, agintariek beren interesak legitimatzeko asmaturiko tresnak dira. Halatan, artea moral ofizialaren zerbitzura jartzea arriskutsua da, propaganda bilakatzen ohi baita.

Mitxelenaren antidogmatismoa sumatzen da hemen ere. Ez zuen fede handirik moral-sistema itxietan. Bat zetorren horretan ere Popperrekin: jendarte irekiaren etsaiak dira beren burua egia osoaren jabetzat dutenak. Maizegi ezartzen dute kontrol politikoa etikaren izenean.

Bigarren pasarteak Mitxelenaren etikaren beste ezaugarri bat nabarmentzen digu, aurrekoari lotua:

«Bere eskuko den etikaren sortzaileak esan zuenez, eta ondorengo zuzen izan du Txillida, ez da deus mundu honetan eskubide osoz on dei dezakegun gauzarik, borondate ona izan ezik.» (Ibidem.)

"Bere eskuko den etikaren sortzailea" esapideak Immanuel Kanti egiten dio erreferentzia. Eta ez dirudi Txillida bereziki kantiarra izan zenik; bizialdi osoan ez, behinik behin. Dena den, ezin hautsizkoa dirudi Kant-Popper-Mitxelena katea. Gaur egun, “bere eskuko etika” baino sarriago darabilgu “etika autonomo”, “heteronomo”ri kontrajarririk. Hona hemen Kanten Ohituren metafisikaren oinarriak-en lehenbiziko esaldia:

«Es ist überall nichts in der Welt, ja überhaupt auch außer derselben zu denken möglich, was ohne Einschränkung für gut könnte gehalten werden, als allein ein guter Wille.» Gutxi gorabehera:

“Ez dago munduan ezer, ezta mundutik kanpo ere eskuarki, mugarik gabe ontzat har daitekeenik, borondate ona izan ezik.”

(Clément Rossetek esaldi horretan Kanten arazo mentalen bati antzeman uste izan dio, batik bat “ezta mundutik kanpo ere eskuarki” zehaztapen egiari zor aski txoroan.)

Mitxelenak bere egiten du Kanten intuizio etiko nagusietako bat: ekintzen balio morala ez dago emaitzetan, ez talentuan, ez adimenean, ezta arrakastan ere, baizik eta subjektuaren asmo edo borondate onean.

Bi esaldiak batera irakurrita, bistan da Mitxelenak ez duela arau heteronomoen ezein etikarik aldezten; ez du sinesten ez hamar mandamentuetan, ez kanpotik ezarritako bestelako kode zurrunetan, are gutxiago boterearen interesek kutsatutakoetan. Hala ere, ez da nihilista ez erlatibista; aldiz, unibertsalgarriak iruditzen zaizkion barneko zintzotasunari, borondate onari eta norberaren erantzukizunari ematen die lehentasuna.

Hortaz, immanentea da Mitxelenaren etika, ez soilik ez delako haraindiko transzendentziaren batean oinarritzen; gainera, honaindiko jokalekuaren mugen barruan ere, uste du kontzientziari dagokiola etika, eta ez kontzientziari kanpotik letorkiokeen inongo arau-katalogori, dela influencer edo guru batengandik, dela liburu sakraturen batetik. Zintzotasunak ez du zerikusirik gugandik at asmaturiko aginduak betetzearekin, at asmatu ostean guk ikasi eta erabilirikoak; alderantziz, giza neurri mugatuen barruan behar da bilatu. Eta, gizakia perfekzio morala erdiesteko gai ikusten ez badu ere, uste du duin izatera hel daitekeela, eta behin baino gehiagotan erakutsi duela  egoera tragikoetan ere zintzoro jokatzeko ahalegina.

Mitxelenarentzat, munduak zentzu gardenik ez eskaintzeak ez du gizakia erantzukizunetik askatzen. Kanten oihartzuna nabari da hemen ere: ia guztia ken dakioke gizakiari, baina ez borondate onaren aukera.

Labur: Mitxelenaren etikaren arabera, fidagaitz izan behar dugu botereak ezarritako moralarekin; baina aldi berean ez diogu uko egin behar gure burua zorrotz epaitzeari. Giza ondasun gorena ez baita arrakasta, ezta egia osoaren jabetza ere, ezpada borondate ona.

Koldo Mitxelenak ez zuen tratatu moralik idatzi, ezta hatsarre moralen katalogorik ere. Are, ez zuen ezein etika-sistemarekin zeharo bat egin. Dena den, haren ohar eta aipuetan badira aztarna eta hari batzuk, elkarren ondoan jarriz gero, haren mundu-ikuskera etikoa berregiten eta osatzen lagungarri lekizkigukeenak. Etxean ikus-entzunikoez gain, ematen du gerra zibilean borrokatu izanak eta espetxealdiek zeresan handia izan zutela Mitxelenaren etika moldatzeko eta zorrozteko orduan. Bizipen gogor haiek ereinikoa baliagarri izan zitzaion eta erabiltzen jakin zuen gerora halaber, bizitza zibil arruntean. Gerra betean ere, Bermeoko egonaldian kasu, ederto pasatzen asmatu baitzuten hainbat gudarik, berehala hilko zituztenak barne.

Mitxelenarentzat, eskakizun moralaren oinarrizko baldintzetako bat da koherentzia. Ez da zilegi inori eskatzea norbera betetzeko prest ez dagoena. Bat egiten dute hemen Mitxelenarenean umiltasun intelektualak eta zintzotasun moralak. Ez da egiaren jabe sentitzen, baina ez du horregatik ekintza saihesten. Mesfidantzaz begiratzen dio egiaren eta absolutuaren izenean mintzo denari; batez ere, argiturriaren bizimoduak haren hitz ederrak gezurtatzen baditu. Kalakan eta aldarrikapenetan baino gehiago, eguneroko bizitzan behar dira hatsarre etikoak mamitu eta egiaztatu.

Edozelan ere, koherentziak ez du esan nahi zalantzarik eza. Alderantziz. Aukera jakin baten alde egin baino lehen, dudak izaten ditu Mitxelenaren ereduak; hori bai, behin aukera eginik, segi bideari tinko, oihanean galdutako Descartesen antzera. Zalantza baldin bada erabaki baino lehen piztu beharreko bertute intelektuala, irmotasuna izango da erabakia hartu osteko bertute praktiko garrantzitsuenetakoa. Dogmatismoaren eta dudaldi amaigabearen artean kokatzen da Mitxelenaren erdiko bidea.

Jarrera horrek badu harremana “amor fati” deitu izan denarekin, patua onartu eta maitatzearekin. Mitxelenarena ez da ordea erresignazio pasiboa: bizitzak dakarkizuna onartzea da, baina jaso duzunaren markoan zintzoro jokaturik, aldi berean. Gertatutakoa ezin da desegin; aldiz, gertatu zaigunaren aurrean zer pentsatu eta nola jokatu, hori gure esku dago, neurri batean bederen

Immanentea da Mitxelenaren etika, giza neurrikoa: ez dago salbaziorik giza mugetatik kanpo. Ez dago azken justiziarik historian, hain gutxi sufrimenduari zentzua emango dion plan ezkuturik. Eskura dituen baliabide urriekin bizi behar du gizakiak, eta hor bilatu behar ditu duintasuna, errukia eta adorea. Mitxelenarena ez da etsipen nihilista, baina ezta itxaropen transzendentea ere.

Ederto baten irudikatzen du gipuzkoarraren jarrera Ingmar Bergmanen “Zazpigarren zigilua” filmeko ezkutariak. Mitxelenak berak idatzi zuenez, ezkutari horrek «federik ez du eta ez du fedearen beharrik sumatzen. Bizitzak irakatsi dion jakinduria mingotsa daki eta horrekin hartu du etsia, horrek gogoa ase ez badio ere». (Denbora bateko zinema paperak, Alberdania, 99)

Gisa berean, arrotza zitzaion Mitxelenari gizakia idealizatzeko joera: «Beti baita gizona, bere nagian eta ustelean, Jainkoari eskerrak, itxura jakinik ez duten ametsen mirabe.» (Ibidem, 96) Gizakia ez da arrazoimen hutsa: inertziak, desirak, beldurrak, amets lausoek ere mugitzen dute. Hori dela-eta, moralaren arabera epaitzeko orduan zuhurtzia eta neurritasuna komeni zaizkigu. Ez du zentzurik gizakiari aingeruen dohainak eskatzeak. Hobe da, eta zilegi, giza ahuleziak ezagututa ere, harengan nolabaiteko duintasuna aurkitzeko itxaropenari eustea.

Mitxelenaren etikaren erdigunean ez dago doktrina, ezpada gizatasuna ulertzeko era jakin bat. Harrigarria egin zitzaion zinemaren historian aurkitu zuen adostasun hau: «Gezurra dirudi, baina egia da zinemak, hain beheratua eta gaitzetsia izan den mintzabide honek, ez duela, mandaturik zuenean, mandatu bat besterik ekarri, behinolako Mendiko Hitzaldi hartako mandatua: zorionekoak gogozko behartsuak, otzanak, urrikaltsuak, bihotz garbikoak, baketsuak… Eta hori fededunengan eta fedegabeengan: Chaplinengan, Caprarengan, Fellinigan, Bardemengan». (Ibidem, 100)

Mendiko Hitzaldiko balioak —apaltasuna, gupida, bakegintza— ez dira soilik kristautasunaren ondare; gizateria zabalaren ondare behar lukete, fededunek nahiz fedegabeek parteka baititzakete. Jokabidean dago Mitxelenaren etika immanentearen eta tradizio kristauaren topagunea, ez sinesmenean. Eta jokabide horrek, bistan da, ez du zerikusirik heroismo ikusgarriarekin; aitzitik, eguneroko ausardia xumeari dagokio.

Nabarmena baitu Mitxelenaren etikak estridentziaren aurkako joera. Ez zituen gehiegikeriak maite: ez ideologikoak, ez sentimentalak, ez estetikoak. Diskrezioaren aldekoa zen, nahiz eta bere nortasun suharrak eta metxa laburrak nahi baino sarriago eraman hatsarre hori zokoan ahaztera.

Heraklito negartia bezain nekagarria zitzaion Demokrito barregilea, baina, aukeratu behar izanez gero, «barregilea hartuko genuke lagun. Aukera duguino, ordea, algara baino nahiago dugu irribarrea. Hori bihotzik nahigabetuenari ere ez zaio ukatzen». (Idazlan guztiak, XIV, 362)

Nahiago beraz barrea negarra baino, eta irribarrea algara baino. Poza ezinezko bihurtu zioten hainbat atakatatik igarotako Mitxelenak ez du inondik inora poza gaitzesten; poz neurritsua da aldezten dizuna. Nagusikeria edo itsukeria adierazten ditu sarritan algarak; irribarreak, berriz, ulermena, ironia eta errukia uztartzen ditu. Horrenbestez, Mitxelenaren jakindurian ez dugu dramatismoa gailen; ezta komikotasun hutsa ere: tragikomikoa da, giza ahuleziak ezagututa ere —oroz gain bere baitakoak—, gai baita samurki irribarre egiteko. Oroitu baino ez dago, nola eman zion Eugenio Ibarzabali gerrako bere balentria bitxien berri.

Irribarrearen etika dela Mitxelenarena esan liteke beharbada, irribarrea baitu jakinduriaren ikur: ez optimismo inozoa, ez etsipen mingotsa, baizik bizitzaren kontraesanez jabetutakoaren irribarrea; giza miseriez oharturik ere, gizatasunari uko egiten ez dionarena.

Estoikoekin bat, pozaren eta saminaren benetako iturria ez dagoela kanpoan idatzi zuen; aitzitik, «poz eta negar-iturria, uste ez badugu ere, bihotz barrenean dago, eta barrengo hutsa ez dezake kanpoko ezerk bete». (Denbora bateko zinema paperak, 50) Dirua, ospea eta boterea ez dira aski gizakiaren hutsunerik sakonena estaltzeko. Jainkoekin saiatzen dira fededunak hutsune hori betetzen, haraindiarekin eta transzendentziarekin; gizakiak berak kudeatu beharreko errealitate immanentetzat du haatik Mitxelenak.

Horregatik ez du Mitxelenaren etikak ez sainduen ez heroien beharrik. Jende arrunta du eredu: jende otzana, urrikaltsua, zintzoa, ez dabilena barruko hutsunea kanpoko distiraz estali nahian; zalantzan egoten dakiena, eta, behin erabakia hartuta, aitzina zuzen egiteko bezain adoretsua dena; patua nolabait maitatzen ikasitakoa (eta gudutik, espetxetik eta heriotza-zigorretik igarotakoak dio); eta, azkenik, algararen errazkeriari uko egin eta irribarrea atxikitzen duena, egoerarik krudelenean bihotzik nahigabetuenari ere ukatzen ez zaion keinua omen baita.

Ikuspuntu existentzialista batetik joko du Leturiak Mikelen bizimodua inautentikotzat: Leturiak garbi ikusi du hautatzeak beti dakarrela galera, baina susmoa du Don Juanek zein Mikelek ere ez ote duten ez aukeratzea aukeratu. Seduzitzailearen bizimodua inautentikoa da, konpromisoari ukoagatik ez ezik, aukeramenari eta askatasunari berari ere muzin egiten diolako. Seduzitu bezain laster ihes egiteko premia neurotikoaren jopu da.

Leturiarentzat, Sartrerentzat bezala, gizakia libre izatera kondenatua dago, eta aukeraketen bidez eraiki behar du bere burua. Aldiz, Don Juanek eta Mikelek fede txarrez jokatzen dute; alegia, beren burua zein emakume konkistagaiak gauza bilakarazten dituzte. Autentiko, inautentiko, aukeramen, konpromiso eta askatasunarekin batera, kontzeptu giltzarria da “fede txarra” existentzialismoan. Sartrek asmatu zuen.

Emakumeak konkistatzeko makinak balira bezala jokatzen dute Don Juanek nahiz Mikelek: horrelakoxea naiz ni, ezin naiz aldatu, neure sena da. Libertatearen baztertze hori aitzakiatzat hartzea duzu fede txarra. Rol jakin baten gatibu bizi da jende inautentikoa. Mikelek uko degio gizakiak atxikirik duen libertateari, seduzitzaile petoaren maskara janzteko. Maskara hutsa da ordea; ez da egia Mikelek ez duela rol hori jokatzea beste erremediorik.    

Bestalde, Kierkegaardek dioenez, Don Juanek ezin du egoera estetikotik egoera etikora jauzi egin, eta engainuaren mendean bizi da, unean uneko bulkadaren eta plazeraren morroi. Errepikatu egiten ditu konkistak, baina antzuak dira errepika horiek. Aurrekoaren kopia hutsa da konkista berri oro. Etengabe ibili behar du estimulu berrien bila, barneko hutsunea estaltzeko, eta geroari begiratu ezinik. Inautentikoa da haatik etorkizunera begirako proiekturik aukeratzen ez duenaren bizitza, ezin baitu ezer berririk sortu. Hortik dator Leturiaren aldarria: “Aske izan nahi dut nik, neure esku!! Neuk izan behar dut neure geroarean aukeratzailea”.

Engaiatzea da benetakotasun existentzialistaren adierazpen nagusia, zeure burua helburu bati edo pertsona bati lotzen diozularik ari baitzara askatasuna modu arduratsuan erabiltzen eta erantzukizunez jokatzen.

Don Juanen eta Mikelen jarreren oinarrian, zinezkotasunari beldurra dago, askatasunari maitasuna baino gehiago. Hutsala da seduzitzailearen bizitza, ez du ez norabiderik ez ganorarik. Inautentikoa da, eta ez du arrastorik edo zentzurik uzten; zenbakiak baino ez, konkisten zerrendak.

Leturiari bere buruaren eta bizitzaren gaineko galdera sakonak eginarazten dizkiote beti Mikelen jokabideak eta iritziek. Susmoa du, bere bihotzondoan ez ote duen Mikel bekaizten.

Udazkeneko laugarren atalean solasten dira azkenekoz. Mikelentzat,  hasiera da maitasunean politena, eta hasieratik hasierara doa bera beti. Beti liluraturik, beti pozik, inoiz konprometitu eta ezkondu gabe.

Miriamez amorosturik dabil orain. Ezkontzeko asmorik ote duten galdetu dio Leturia ezkondu berriak.

“Nondik nora ezkonduko ni? Hilabete batzuetan ibiliko gaituk elkarrekin, biok pozaren pozez, eta gauza xamurregi jartzen ari dela ohartu eta laster moztu egingo diat. Hau bai: honetarako bihotzik ez: tenk egingo diat ezertako errukirik gabe. Ohituta nagok”.

«Eta Miriam?»

«Bazakik hark ezkontzeko asmorik ez dudana, neuk hala esanik. Hasiera duk polita; horretaz: has gaitezen ahalik eta gehienetan. Orain, esate baterako, irrikan nagok ni, ia olerkari bihurtuta, Miriam dela bide. Eta hau galtzea eskatzen didak? Nola gal nezake zorionerako dudan bide bakarra? Hobe nikek burua moztu!

Bazekiat nik bati lotu, eta higuinak harrapatuko ninduela ezinbestez. Nola nahi duk, bada, neure eskuaz neure burua urkatzea? Ezin diat. Nire askatasuna zagok guztien gainean, hura gabe galduta naizela bai baitakit.

Bazakiat, besteko, ezkondu den batentzat ezbide handia dela hau, eta bizitza txatxukeriatan hondatzea. Bainan, besteak beste, honetarako jaio nauk ni!»

Leturiak pentsatu izan du, ez ote duen Mikelek bere burua ezagutuko berak berea baino hobeto, eta Mikel beti alaiak bere izaeraren arabera jokatzeak eragiten diola agian aipatu inbidia ezkutua.

Dena den, aukeratzeari ukoan dagoela Mikelen bozkarioaren giltza hausnartuko du berehala Leturiak. Gabezia larria da haatik aukeratzearen ondorioak ez ikusi nahi izatea. Mikel seduzitzaileari buruzko Leturiaren gogoeta:

“Baina, sakonago aztertuz, libre al da? Ez aukeratzea aukeratu du, nire ustez, eta zentzugabekeria da hori. Bere burua engainatzea baino ez. Pentsatu ondoren hartu izan balu bederen bere bide hori... Baina ez dut uste. Oharkabean edo pentsatu gabe, aukeratu du itsutasunaren bidea; eta hori saldukeria da, gizonak egin dezakeen saldukeriarik galduena. Mikelek jakinez eta burubidez, bizitza autentikoa hautetsi beharrean inautentikoa hartu du bidetzat. Ezin bat etor harekin”.