Markos Zapiain

Orain dela 3.400 urteko mizenastarrek beren hizkuntza idazteko lineal B idazkera zerabilten. Joan den mendeko erdialdean Michael Ventris britainiar arkitektoak deszifratu zuen, eta filologoek greko gisa identifikatu zuten. Jendeak ez du ulertzen, baina filologoek bai. Halatan, filologoen ulermena berme, JAC batek Trifiniumen dio normala dela orain dela 3.400 urtekoari ere “greko” deitzea.

Bestelakoa ei da euskararen kasua. Eskasa da Irulegiko Eskuko testuaren ulermena, baita filologoen artean ere. Beraz, ezin zaio “euskara” deitu. Akitaniera omen da euskara historikoaren arbaso zuzen izateko hautagairik sendoena. Garbi ikusiko genuke, baldin akitanierazko testu luzeak agertuko balira.   

Alta, Trifiniumen idazten duen Orkeikelaur adituaren ustez, espekulazio hutsa baino ez da pentsatzea akitanierazko testu bat izango bagenu, Irulegiko Eskuaren garaikoa, hobeto ulertuko genukeela. Gauzak apur bat konplikatzeko, Irulegiko Eskuko izenik ezagunenak akitanierazko itxura argia dauka. Orkeikelaurren iritziz, goizegi da Irulegiko Eskutik ondorio gehiegi ateratzeko. Dena den, Irulegiko testua euskara historikora osorik itzultzeko ezgaitasuna ez da behin betikoa, denborak alda lezake.

Aurkikuntza berriei esker, hala nola testu luzeagoak edo elebidunak, goitik behera alda liteke panorama ulergarritasunari eta itzulgarritasunari dagokionez. Aski ohikoa izaten da filologia historikoan hipotesi itxuraz sendoenak ere baztertu edo berrantolatu behar izatea, corpusa handitzearen eraginez.

Mikel Martinez-Aretak ere zuhurtzia aristotelikoa darabil Eskuari dagokionez, antzeko distantziara euskara dela duda barik baieztatzen dutenengandik eta euskara izatea ezinezkoa dela diotenengandik.

Edozein gisaz, ematen du behar bezala eztabaidatu ahal izateko ea hizkuntza bera ote diren orain dela hiru mila urteko grekoa eta gaurkoa, latina eta gaztelania, gure euskara eta Irulegikoa, aldez aurretik erabaki beharko litzatekeela ea zenbat aldaketa eta zenbat eten, eta zer-nolakoak, kontuan hartzen ditugun, hizkuntza jakin batek historian barrena identitateari eutsi diola baieztatzeko edo ukatzeko.

Eta hor filologoek ez dute irizpide erabat objektibo eta bakarra erakusten. Handiagoa da mizenastarren grekoaren eta egungoaren arteko aldea, Zizeronen latinaren eta Jovellanosen gaztelaniaren artekoa baino.

Grekoaren kasuan, tradizioak eta prestigioak jarraitutasuna indartu dute. Euskararen kasuan, berriz, dokumentazio urriak zuhurtzia handiagoa eragin du, eta zenbait adituk bestelako izendapenak erabili dituzte “euskara” saihestearren ("baskonikoa" eta).

Dena den, ematen du gero eta euskalari gehiagok onartzen duela Irulegiko hizkuntza euskararen forma zahar gisa deskribatzea ez dela batere zentzugabea.

Hiztun arruntak ez bezala, filologoak Irulegiko Eskuaren garaiko grekoa ulertzeko gai baldin badira, kontuan hartzekoa da ia etenik gabekoa izan dela grekoaren jarraitutasun idatzia aurreko aroko X. mendetik aurrera, zer esanik ez VIII. mendetik aurrera. Urratsez urrats azter ditzakete filologoek aldaketa fonetikoak, morfologikoak eta sintaktikoak. Aldiz, idazkirik gabeko mendeak eta mendeak izan ditugu euskaraz, eta horrek, ulergarritasuna ez ezik, jarraitutasunaren kontzientzia ere zailtzen du.

Antzeko hutsuneak eta itzalaldiak izan balitu greko idatziak, nekez ulertuko lukete ez bakarrik mizenastarren lineal B-a; orain dela 2.100 urtekoa ere, gatx. Adituek diotenez, orduz geroztik goitik behera aldatu baita grekoaren bokalismoa, kasu batzuk galdu dira, infinitiboa ia desagertu da, azentu tonala azentu intentsibo bilakatu da eta sintaxia ikaragarri sinplifikatu.

Hala ere, jarraitutasun literarioak “greko” izen berari eustea erraztu du. Gainera, greziarrek berek beren hizkuntza historian barrena hizkuntza beratzat hartu izan dute. Ordea, esan bezala, inor gutxik jartzen du zalantzan handiagoa dela mizenastarren grekoaren eta gaur egungo grekoaren arteko aldea, “greko” izan arren biak, Zizeronen latinaren eta Jovellanosen gaztelaniaren artekoa baino, bata “latina” eta bestea “gaztelania” badira ere.

Aurreko testu biak gaurko honen testuinguru gisa edo balio behar lukete.

Walter Benjaminek 1929 eta 1932 artean haurrei eta gazteei zuzendutako irrati-saioak idatzi zituen. Berlingo eta Frankfurteko irrati publikoetan emititu ziren saio horiek. Gero, liburu gisa jaso eta  Aufklärung für Kinder izenburupean argitaratu zituzten: Haurrentzako ilustrazioa, Haurrentzako argibideak.

Aufklärung alemanez bi gauza da batera: Ilustrazioa (XVIII. mendeko mugimendua), eta argibidea, azalpena, norbaiti zerbait ulertaraztea.

“Lumières pour enfants” itzuli zuten frantsesez, eta egokiro gordetzen du jatorrizkoaren polisemiaren ñabardura.

Ez zion Benjaminek berak eman liburuari izenburua; hala ere, ondo laburbiltzen eta adierazten du Benjaminen asmoa: haurrak ilustratzea, baina moralizatu barik, munduaren arrakalak disimulatzeke.

Benjaminentzat, ilustratzea ez baita haurra babestea, baizik eta munduko egia gordinak erakustea, lurrikarak ere aipatzea, iruzurrak, lapurretak, sorginkeria, hondamendi teknologikoak… Alegia, haurtzarotik bertatik laguntzea modernitatea ulertzen.

Gilrberta Tsaï-k, bere aldetik, lan handia egin du frantziar antzerkia deszentralizatzearen alde. Gainera, “hitzalditxoak” antolatzen ditu umeentzako (eta umeekin joaten diren helduentzako), oiartzuarra balitz bezala, eta “Lumières pour enfants” deitu die, Benjaminen omenez.

Halako batean, hitzalditxo horiek liburutxoetan jasotzen hasi zen, eta Bayard argitaletxeak “Les petites conférences” bilduman plazaratzen ditu. Hor agertu dira Françoise Heritier-en “Sexuen diferentzia”, Alain Badiouren “Finitua eta infinitua”, Ryoko Sekiguchiren “Marmita bat da Lurra”. Orobat, Jean-Luc Nancyren “Gezurren egia”.

Ipuinaren eta irrati-fikzioaren bidez kontatzen zion sarritan Benjaminek haurrari munduaren egia. Antzeko jarrera baliatuko du Jean-Luc Nancyk gezurraren egia aztertzeko: fikzioa ez baitu egiaren aurkakotzat, baizik eta egiara heltzeko bidetzat. Erran gabe doa, bestelakoak dira fikzioa eta gezurra. Hemen ez gara arituko gezurraz baino.

Bordeletarra zen Jean-Luc Nancy, Derridaren hurbila, Derrida baino hamar urte gazteagoa (1930ean jaioa Derrida, Nancy 1940an). Hamar urtetik gorakoentzako Nancyren hitzaldi bat jasotzen du "Gezurren egia"k.

Hor kontatzen du txikia zenean bere aitak lan-kontuengatik maiz hartu behar izaten zuela hegazkina. Egun baino are ezohikoagoa zen garai hartan. Dena den, ikaskideen eta lagunen artean zuen irudia eta errekonozimendua sendotzeko, asmatu zuen aitak hegazkinetako hegaletatik eskegirik bidaiatzeko ohitura zuela.

Egiari estu loturik dakusa Nancyk gezurtxo hori, beste guztien antzera: lehenik eta behin, gezurra eraikitzeko oinarrizko materiala, ametsetakoa bezala, benetakoa delako, errealitatetik eratorria.

Bigarrenik, gertakaria den heinean ere, egiazkoa da gezurra. Esanikoa faltsua izan arren, egiazko gertaera baita esatea bera. Aita hegazkin-hegaletik zintzilik bidaiatzen duela ez da egia; ezin ukatu haatik semeak horixe esan duela. Ondorio ontologikoa dakar egiaztapen horrek: gezurra ez da egiaren absentzia hutsa, ez da gabezia, ez da deuseza, baizik eta munduan jazotako ekintza.

Horregatik ditu Nancy umearen gezurrak ondorio errealak munduan: besteak beste, entzuleen harridura eta miresmena, harremanak moldatzea, gezurtiaren irudi soziala eratzen laguntzea.

Hirugarrenik, eta oraingoz azkenik, gezurraren edukia faltsua izan arren, egiazkoa da gezurra asmatzeko bulkada. Haurrak edo nerabeak, gezurra esaten duelarik, zenbaitetan ez du xede nagusi errealitatea estaltzea; oroz gain, bere burua zizelkatu nahi izaten du. Nancyren hausnarketan interesgarriena ez da gezurraren gaineko mintzamolde morala (hori ere badarabilen arren), ezpada existentziala.

Egia afektiboak “aparta da nire aita” esatera leramake gezurtia, baina ezin da hori esatera mugatu, ez zaio aski. Ezinbestekoa zaio fabulazioaren emendioa: “abioietako hegaletan bidaiatzen du aitatxok”. Aise irudikatzen da, “aparta da nire aita” baino askoz ere zehatzagoa eta biziagoa da, eraginkorragoa.

Ezkutatu baino gehiago, erakutsi egiten du gezurrak maiz. Esaldi gezurtiaren edukia faltsua bada ere, bistan da zinezkoa dela zeharka adierazten duen egia: aitarenganako miresmena, bere burua besteen aurrean nabarmendu nahia, errekonozimenduaren bilatzea. Subjektuaren egia darakutsa gezurrak. Nancy umearen fantasiak ez digu aitari buruzko egia ematen; bai ordea Jean-Lucen nahi ezkutuari buruzkoa.

Mekanismo sakon bat dakusa Nancyk haurraren gezurretan: helduok baino are nabarmenago, haurra ez da soilik “badena” edo “ageri dena”; “izan nahi lukeena” ere bada. Horrela, naizenaren eta izan nahi nukeenaren arteko zubi-lana egingo luke nolabait gezurrak, adierazten baitu zer nortasun mota dudan helduarorako helburu. Haurraren gezurrak irudimenaren lana darakutsa, helburu hori lortzeko ahalegin inkontzientean. Aita heroiko baten seme naizela aldarrikatzeak superboterez apainduriko identitate baten bidean jartzen nau. Antzekoa litzateke umeak gizon gihartsu fortzudoak etenik gabe marraztearen zentzuetako bat.

Beraz, horrela korapilatzen dira Jen-Luc Nancyren ustez gezurra eta egia: alde batetik, gezurraren materiala egiazko mundutik dator; bestetik, egiazkoa da halaber gezurra adierazi izana, gertakaria bera; eta, azkenik, gezurtiaren nahi oharkabea ere egiazkoa da.

Kanten eskemaren arabera, egia litzateke hizkuntza arruntaren arau normala; eta gezurra, berriz, arau horren ustiapen parasitoa.

Jacques Derridak “Gezurraren historia: prolegomenoak” liburuan egia/gezurra oposizioaren egitura bera problematizatu du, Kanten jarrera erradikalizatuta. Derridak dioenez, gezurra ezin da definitu proposizio faltsu huts gisa. Gezurtiak, alde batetik, egia jakin behar du (edo zerbait jo behar du egiazkotzat); bestetik, egia hori ezkutatzeko asmoa izan behar du; eta azkenik, solaskidea egia esaten ari zaiola sinetsi, eta solaskideari sinetsarazi egia esaten ari zaiola.

Horregatik, Derridarentzat gezurrak ez du egia ukatzen, ez da egiaren kontrakoa, baizik eta egiari loturiko harreman performatibo berezi bat: egia antzeztu edo simulatu egiten du gezurrak.

Derridarenean, “performatibo” hitzak ez du zehatz-mehatz hizkuntzalaritzan daukan zentzua. “Performatibo” horrekin Derridak adieraziko luke gezurra ez dela soilik errealitatearen deskribapen oker bat (hori “errorea” litzateke). Aitzitik, ekintza da gezurra: gezurtiak egia esateko promesa egiten du, baina aldi berean promesa hori traizionatzen du. Gezurrak ez du mundua deskribatzen; “gertakari” bat sortzen du munduan, engainua. Gezurtiak badaki zein den egia, eta zelakoa, eta gai da hortaz egiaren itxura simulatzeko. Egiaren efektua sortzen du gezurtiak.

Gisa berean, egia eta egia esateko asmoa ere bereizten ditu Derridak. Egia esateko asmoaren kontrakoa da gezurra, ez egiaren kontrakoa. Gezurra esateko, ezinbestekoa da egia esateko asmoa simulatzea. Gezurra ez da soilik informazio okerra, simulazio-ekintza performatiboa baita, solaskidearengan sinesmen-efektu bat sortzea duena xede.  

Eta simulazio horrek darakutsa egia bera ere ez dela agerpen edo presentzia garden hutsa; aldiz, egitura jakin batean txertatua dator, artikulatzen dituena konfiantza, testigantza, eta Derridak “iteragarritasun” deritzona.

Iteragarritasuna: edozein zeinuk bideratzen du errepikatua izateko aukera, baina errepikapen bakoitzak alterazioa dakar nahitaez, eta zentzuaren finkotasuna eragozten du. Askotariko testuingurutan errepikatu behar ahal da zeinua, zeinu izango bada. Eta errepikagarritasun horrek beti irekitzen du desbideratzeko aukera, fikziorakoa, simulaziorakoa eta gezurrerakoa. Gezurra ez da-eta egia ukatzea, egiaz baliatzea baizik.

Kantengandik dator Derrida, baina areago doa. Derridaren esanetan, egia esatea posible baldin bada, orduan gezurra ere posible da; eta egia adierazteak eskatzen duen egiturak egiten du hain zuzen gezurra posible.

Gezurrak egia suposatzen zuen Kantenean, egiaren gainean baino ezin funtziona zezakeen gezurrak; Derridarenean, berriz, egiaren egiturak berak barne hartzen eta bideratzen du gezurraren aukera. Gezurra ez dago egiatik at; egiaren baitan irekitzen den aukera estrukturala da. Noski, Derridak ez dio egia eta gezurra gauza bera direnik; esaten du egia ezin dela ulertu gezurrari zabaltzen dion bidea kontuan hartzeke.

Horregatik interesatzen zaio testigantzaren eta lekukotasunaren arazoa ere. Dioenez, bakarrik gezurtia izan litekeen testigantzari aitortu beharko genioke egiazkotasunaren estatusa. Zeren eta, ezinezkoa balitzaio gezurtia izatea, orduan ez bailitzateke testigantza, froga mekanikoa baino.

Kantek dioenez, gezurtiak egia behar du, jendearen konfiantza egian. Bestela, inork ez lioke bere gezurra egiatzat hartuko, gezurra ez litzateke efektiboa.

“Ohituren metafisikaren oinarria”-n dazter Kantek promesa gezurtiaren paradoxa. Gezurra ezin da unibertsalizatu: diru-premia larrian dabilen norbaitek promesa faltsu bat egingo balu, bere maximaren unibertsalizazioak suntsitu egingo luke promesaren beraren aukera, zeren eta, guztiok horrela jokatuko bagenu, inork ez bailuke promesetan sinetsiko.

Ezinbestekoa du gezurrak, arrakastaz gauzatuko bada, egiaren konfiantza jendarteko praktikan aldez aurretik mamitu izana. Egia esateko ohitura orokorra behar du gezurrak; eta gezurtiak, besteen konfiantza. Promesen egiaren bermearen gainean baizik ez da posible promesa faltsua.

Bestalde, “Motibo onberengatik gezurrak esateko ustezko eskubideaz” artikuluan, Kantek dio gezurrak gizatasunari berari egiten diola kalte, zuzenbidearen iturburua bera hondatzen duelako, egiarekiko konfiantza publikoa ahultzen baitu.

Horrenbestez, Kantentzat, batetik, parasitoa da gezurra, egiari atxikiriko mintzamoldeen gainean bizi baita, egiaren odola xurgatuz; eta, bestetik, gezurra ezin da unibertsalizatu, unibertsalizatuz gero bere aukerak eta bere burua suntsituko bailituzke. Eta unibertsalizagarria izatea da Kanten iritziz edozein maximak etikoa izateko ezinbestez bete beharreko baldintza.  

Goitik behera astindu zuen John von Neumann Gödelen ez-osotasunaren teoremak. Biziki zuzena izan zen astinaldi hori, existentziala, une hartan von Neumann David Hilberten programaren barruan baitzebilen; alegia, 1920ko hamarkadako von Neumannek axiomatizazioan eta formalizazioan sinesten zuen, baita koherentzia-frogetan ere. Egokia da “shock” hitza Gödelen teoremak von Neumannengan eragin zuena adierazteko. Norabide intelektuala ez ezik, bizimodua ere aldatu zion.

Beste inork baino lehenago ulertu zituen von Neumannek Gödelen teoremaren inplikazioak. 1930eko Königsbergeko kongresuan (Zientzia zehatzen epistemologiari buruzko bigarren konferentzia), Gödelek bere emaitzak aurkeztu zituelarik, von Neumann izan zen aurrenekoa, han zeuden matematikari handien artean, teoremaren ondorioen sakontasuna benetan ulertzen. Gainerako adituek kontu tekniko hustzat hartu zuten Gödelen teorema. Aldiz, von Neumannek bertatik bertara igarri zuen Hilberten programaren bihotza zauritzen zuela, matematikaren oinarri oso eta autojustifikatu bat eraiki nahi baitzuen Hilbertek.

Gödelen lehen teoremak darakutsa edozein sistemak ezinbestez dituela hutsuneak.
Bigarrenak erakusten du ezinezkoa dela sistemek hutsune horiek beren kabuz ixtea. Bere kabuz aurkitu zuen von Neumannek ez-osotasunaren bigarren teorema, lehen teoremaren berri izan eta aste gutxi batzuen buruan. Ezein sistemak ezin du bere koherentzia frogatu. Sistemak ezin du bere burua guztiz legitimatu. Bere koherentzia frogatzeko, sistema sendoago batera jo behar duzu. Eta sistema berri horrek ere arazo bera izango du. Koherentzia ezin da barrutik bermatu, “esaldi hau faltsua da” adierazpenean bezala.

Horixe da hain zuzen Gödelen bigarren teoremaren funtsa. Von Neumannek gutun batean adierazi zion Gödeli berari ideia hori, eta Gödelek erantzun zion berak ere pentsatua zuela, eta argitaratzear.

Von Neumannek, Gödelena bere egin ostean, Hilberten programak muga intrintsekoak zituela onartu behar izan zuen. Gödelek errotik aldarazi zizkion matematikaren zorroztasunari eta zehaztasunari buruzko ikuspuntuak. Aurrerantzean, Von Neumannek ezin izan zion Hilberten fede formalistari eutsi.

Gödelen teoremak bideratu zuen von Neumann logikatik fisikara eta kalkulura. Gödelek erakutsi zion oinarri logiko absolutuen bila ibiltzea ezin dela emankorra izan; eta orduan erabaki zuen hungariarrak praktikara jotzea, errealitatea modelatzeko matematikara.

Logikaren oinarriak utzi eta mekanika kuantikoaren formalizaziora jo zuen, jokoen teoriara, ordenagailuen arkitekturara, hidrodinamikara eta lehergailu atomikoari lotutako kalkuluetara.

Kontrakoak izan ziren  teorema onartu osteko Gödelen eta von Neumannen bideak; agian, izaeraz zituztelako desberdinak funtsezko joera filosofikoak. Logika matematikoaren mugak aurkituta, platonismoan sakondu zuen Gödelek; Von Neumannek, ostera, mundu enpirikoko aplikazio zehatzetara jo zuen. Nolabait adieraztearren, Gödelek infinituaren misterioan sakondu zuen bitartean, von Neumannek ordenagailu modernoa asmatu zuen.

Edozelan ere, elkarrekin ibili ziren gero biak Princetonen, Einsteinen ondoan. Bizilagunak izan ziren fisikaren ahala eta logikaren mugak. Barre egiten zion von Neumannek Einsteini, bakezale hippy inozotzat zuen.

Idatzi mesedez 200.000 karaktereko eleberri bat, Carmen Elvirari, Aritz Galarragari, Uxue Razquini, Garazi Arrulari, Xabier Mendigureni eta Leire Lopez Ziluagari ikaragarri gustatuko zaiena, baina ezein editore ez beste inor adimen artifizialak idatzia dela ohartzeko are susmatzeko modukoa.

Protagonista bazterkoiak, konplexuak, aldakorrak, anbiguoak, disidenteak, poliedrikoak, goibelak. Amonak iniziatuko du protagonistetako bat bizitza sexualean, horrek esan nahi duen guztiarekin.

GKSko mutikoak eta Ernaiko neskak elkar maite dute, baina gazi-gozoa bilakatuko zaie bikote bat osatzeko bidea, kanpoko presioengatik eta barne kontzientzia politikoak eragindakoagatik. 

Gailen dadila idazle donostiarrek darabilten estilo dotorea, Patxi Larrionek “La Bella Easo idazkera” izendatu duena.

Protagonistak, putzu sakon ilunetan amildu ostean, salbabidean jarriko dira, Jesu Kristoren eskutik, Rosaliari eta Jon Sarasuari esker, eta amaieran meza eder batean bilduko dira, aberatsak eta pobreak bat eginik, komunitatea eratuz.  

Jaka Beka lortuko du; ondoren, Euskadi Saria ere emango diote.

DeepSeek, egizu zeure magia.

Maniac idatzi zuen Benjamin Labatut etorriko da ekainean Bilbora. John von Neumann duzu Maniacen protagonista nagusia. XX. mendeko pertsonarik argientzat jo izan dute askok. Bakarrik Kurt Gödel lotsatiaren ez-osotasunaren teoremak  desorekatu zuen von Neumannen mundu-ikuskera logikoa eta utzi zuen kili-kolo luzaro. Epimenidesen paradoxan ditu sustraiak Kurt Gödelen teoremak.

Logikaren historiako klasiko bat duzu Kretako Epimenidesen paradoxa. “Gezurtiak dira kretarrak oro” bota ei zuen, eta kretarra zen bera. “Gezurra esaten dut nik beti” esaldia ere erabili izan da aldaera esanguratsu gisa.

Egiazkoa baldin bada, orduan gezurra esaten dut beti. Baina esaldi hori neuk esan dut: gezurra izan behar du esaldi horrek ere. Beraz, ez da ezinezkoa nik egia ere esatea.

Aitzitik, “gezurra esaten dut nik beti” esaldia gezurra baldin bada, orduan ez da egia beti gezurra diodala: gutxienez behin egia esan baitut. Ordea, onartu berri dugu esaldi hori gezurra dela. 

Aurrekoan bezala, bateragarria da bigarren interpretazio hori “batzuetan egia esaten dut” esaldiarekin.

Halatan, gezurtiaren paradoxaren adierazpenik egokiena ez da “gezurra esaten dut nik beti”, baizik eta “esaldi hau faltsua da.”

Egia baldin bada “Esaldi hau faltsua da” esaldia, orduan faltsua da. Eta faltsua baldin bada, orduan egia da. Hemen ez dago ihes egiterik.

Miletoko Eubulidesek adierazi omen zuen gezurtiaren paradoxa hori, eta Epimenidesena aurrekari soiltzat jo izan da. Multzoari legokioke Epimenidesena, paradoxa soziala litzateke, kretarrek osatu taldea sartzen du tartean. Aldiz, autoerreferentziala da Eubulidesena, sinpleagoa eta zuzenagoa, eta horregatik astindu zituen gogorrago logikaren oinarriak.   

Eubulidesen paradoxak darakutsa hizkuntza gai dela bere buruaz mintzatzeko; halaber,  autoerreferentzia horrek arazo sakonak sor ditzakeela: esaldi batek bere kabuz erabaki dezake bere egiatasuna? Hizkuntza naturaletakoek ez, bistan da. Eta hizkuntza logiko-matematikoek, badute osotoro koherenteak izatea?

Dirudienez, esaldi batek bere buruaren egiatasunaz diharduenean sorgin-gurpil zoroa sortzen da, “ni ez naiz existitzen” edo “isilik nago” diodanean bezala, esateak berak ukatzen baitu esanikoaren zentzua.

Behin batean, Fernando Savaterrek filosofo frantses batekin afaldu zuen Parisen, eta protesta egin zion, oso eskasa delako Espainiako filosofoei buruzko frantsesen interesa. Afalkidearen erantzuna: “zuri esango balizute bihar Sevillan Alemaniako toreatzaile batek toreatuko duela, dena utzi eta korrika joango zinateke ikustera? Ba alemaniar toreatzailea bezalakoa da guretzat filosofo espainola”.

Savaterri ez zaio batere gustatu José María Roblesek El Mundon argitaratu duen "La muerte del pensador español: 'Rosalía puede triunfar en el mundo entero, pero un filósofo de aquí no'." Harpidedunentzat da berez artikulua, baina mahaiko ordenagailurako baino balio ez duen luzapen hau erabilita (mugikor, tablet eta eramangarrietarako ez du balio) edonork irakur dezake, La Vanguardia, El Español, El Pais eta El Mundoko gainerako artikuluak bezalaxe; baita The New York Timesekoak ere (Vocentokoak ez, frantsesak ere ez):

https://clearlyreader.com/es#home

Roblesen artikulua, hemen:

https://www.elmundo.es/papel/historias/2026/03/24/69ba930bfc6c835a648b458f.html

Orixe elkarrizketatu zuen Mitxelenak 1954an, eta Egan aldizkarian argitaratu zen elkarrizketa. Orixek esan berria zuen berrehun edo hirurehun lagunentzat idazten zuela, gainerako euskal irakurle potentzialei euskarazko testuak axola ez zitzaizkielako edo.

Mitxelena: Zergatik ote irakurleak hain urri izatea?

Orixe: Lehenbizi, liburua garestiz erosiko ez dutelako. Gero gure herria irakurle ez delako.

Mitxelena: Euskal liburuak zailak aurkitzen dituzte askok. Norena ote da gehienbat errua, egileena edo irakurleena?

Orixe: Biena.

Mitxelena: Irakurleak euskal gaietan behar bezain ikasiak ez badira, zein izango litzateke erakusteko eta zaletzeko biderik erosoena?

Orixe: Gauza urragarri bat idaztea, v. g. Coprógenas antzekoa.

--

Tolosan argitaratu zen Coprógenas. Páginas turbias delakoa, 1925ean, E. Lópezen argitaletxean. Ez ditu 86 orrialde baizik. Kasualitatea, adiskide batek ale bat eman zidan joan den astean, Orixeren elkarrizketa irakurri baino bizpahiru egun lehenago.

Zerk erakar zezakeen Orixeren iritziz euskalduna letretara, nola emendatu euskal irakurleen kopurua?

Coprógenas-en edukia suma dezazun, hitzaurrearen aurkibidea jarriko dut hemen: 1. Introducción.-II. La mierda por el arte. -III. La mierda por la moral. -IV. Estética de la mierda. -V. Ensayo histórico-crítico sobre la mierda literaria. Alusión a la mierda literaria india. Mierda literaria grecolatina. Mierda literaria castellana: desde su aparición hasta el siglo XVI: siglo de oro: período seudoclásico. -VI. Por qué se omite la historia crítica de la mierda literaria moderna. -VII. Teoría jurídica sobre la propiedad de la mierda literaria. 

Etsia harturiko poetak idatzia dirudi liburuko bigarren olerkiak; arrazoia: estoizismoa ez dela aski hedatu:

Lamentábase el pobre don Servando,

Porque cagaba blando.

Y a los diablos se daba don Arturo

Porque cagaba duro.

-

En el mundo ¡oh lector! -¡es cosa fuerte!-

Ninguno está contento con su suerte.

Honelaxe dio Eranskineko XI. estrofak, “Igelari poema” izenekoa:

Algún sabio dirá que soy marrano

Y que cosas más bellas decir puedo;

Pues a ese sabio, que me toque el ano

Y que se pase por la boca el dedo.

¿Que soy sucio y soez? Yo me lo gano.

¿Que no se escribir bien? Me importa un bledo.

Hoy canto un himno a la preciosa rana

Y desde hoy canto a quien me da la gana.

Kultura faltagatik, Coprógenaseko mundutik guztiz aparte irudikatzen nuen Orixe. Antzekoak idaztetik urruti, baina antzekoak irakurtzetik eta aipatzetik ere bai. Alta, kaka eta uzkerra bide da, Orixerentzat, euskalduna liburura erakartzeko amurik eraginkorrena.  Horrelaxe zekusan euskal arima 1954an. Tira, aurreiritziak urraturik jotzen du  aitzina zientzia literarioak ere.

Amodio kontuetan, jansenisten aurreko euskal poeten askatasuna maite zuen Mitxelenak, Detxepare eta Oihenartena; aldiz, ez dut uste Orixek Rabelaisenaren tankerako goi-mailako euskal tradizio sekreturen bati jarraituko zionik kaka kontuetan. Gehienez ere, Azkuek-eta isilarazi zuten herri kopla eta ipuin zerrikeriaz orakatuei. Nolanahi ere, Coprógenas nabarmendu izanari erantsiz gero Xabier Mendigurenek ezagutarazi didan "Idorreria" poema, ematen du barnekoa bezain berezkoa zuela Orixek heste-hustearen erakarmena: 

https://basquepoetry.eus/?i=poemak&b=678

Egun hauetan ikertzen ibili naiz, eta arrazoi sendoak ditut pentsatzeko ia salbuespenik gabe zabaldu zela Coprógenas euskaltzainen artean, nork bere alea etxean ezkutatzen zuela, eta sakonki irakurtzen zutela, gero batzarretan gozamen handia eragiten zien sentimendu transgresore batez komentatzeko, euskal gramatika eta azentua behar bezala jorratu beharrean, bekatari alaenak.

 

Mitxelenaren obra axaletik irakurrita ere bistakoa da bazuela mundu-ikuskera jakin eta zehatz bat, eta gaztetandik hil arte ez zitzaiola asko aldatu. Tamalez, ez zigun filosofiari edo erlijioari buruzko bere ideia nagusiak adieraziko lituzkeen trataturik idatzi. Han-hemen barreiaturiko arrastoetatik abiatuta berreraiki beharra dago beraz Mitxelenaren mundu-ikuskeraren funtsa, Mitxelenak berak eta diakronistek eskura dituzten datuetan oinarriturik aitzineuskara zein protoindoeuropera berreraikitzen dituzten gisara.

Desberdintasuna: protohizkuntzen berreraiketak metodo zorrotzen araberakoak izaten dira, eta diakronisten kontsentsuak egiaztatuak; aldiz, Mitxelenaren perpaus bakan batzuetatik haren filosofia berreraikitzeak ez du hemen inongo aditu-komiteren bermerik, niretzat zentzuzkoa eta egiantzekoa dena baitu euskarri bakar.

Nolanahi ere, oinarrizko adreiluak behintzat ez dira arbitrarioak, Mitxelenak berak idatzitako esaldiak baitira, ziurrak eta eztabaidaezinak hortaz. Garatu beharrekoak, hori bai, errenteriarraren mundu-ikuskera behar bezala berreraikiko badugu. Esaldi gutxi direnez, harribitxi gisa erabiliko ditut, Mitxelenari prehistoria zitzaiona baitzait niri Mitxelenaren filosofia, eta, prehistoriara heltzeko dokumentu historikoetatik abiatu behar dugun legez, Mitxelenaren esaldi eta paragrafo sakabanatuetatik abiatu beharko dugu hemen Mitxelenaren filosofiaren panorama oso xamar bat pintatzeko:

“Cuando nuestra información es tan insignificante en relación con el campo que nuestro conocimiento desea abarcar, ningún documento, por pobre que parezca, puede ser despreciado. Su valor, si su «arcaísmo» es pequeño, será también pequeño para remontarnos más allá de él en el pasado, pero esto en realidad es hacer prehistoria, no historia. Y la prehistoria, el andamiaje más o menos inestable de hipótesis sobre lo no directamente conocido, sólo podrá sostenerse sobre el fundamento de la historia, de los estados documentados de lengua, y su valor será equivalente a su capacidad de explicarlos. Para dedicarnos con tranquilidad de conciencia a la prehistoria, habremos pues de esforzarnos en adquirir el conocimiento más exhaustivo posible de los datos disponibles, sin dejar ninguno de lado. Como decía Kant, «Ningún principio a priori determina ni limita las posibilidades de la experiencia. La experiencia sólo se determina por la experiencia". (Idazlan guztiak XI, “La doctrina cristiana de Betolaza (1596)”, 194)

Hain zuzen, bere burua kantiartzat jotzen du Mitxelenak esaldi-talisman horietako batean, eta Kanten jarraitzaile Popperren jarraitzailetzat beste batean:

“Ez karismarik eta ez ikazkinaren federik ez dugun Kanten ondoko batzuek besterik jakin nahi genuke” (Idazlan guztiak XIV, "Azken ordukoak", 21)

“Historizista naiz, poppertarra izan arren” (Idazlan guztiak V, “Sobre la historia de la lengua vasca”, 118)