Markos Zapiain

Hautematean, gogoetan eta adimenean gramatikak izan lezakeen eraginaren ingurukoa da eztabaidarik interesgarrienetakoa hizkuntzalaritzan. Nolako eragina du jendearen mundu-ikuskeran darabilen hizkuntzaren deklinabide-taulak, kasurako, eraginik baldin badu, bederen? Erlatibista linguistikoek uste dute baduela, eta zehaztasunak jakinarazi dizkigute.

Mitxelenak pasioz eta goitik behera irakurri zuen Roman Jakobsonek 1959an idatzi zuen “On Linguistic Aspects of Translation” artikulua. On Translation liburuan argitaratu zuen gero.

Deszifratu beharrekoa da horko esaldi garrantzitsu bat, osteko hamarraldietako hizkuntzalaritzan eragin nabarmena izan zuena: “Languages differ essentially in what they must convey and not in what they may convey”.

Gutxi gorabehera: funtsean dira desberdinak hizkuntzak ezinbestez adierazi beharrekoari dagokionez, baina ez adieraz dezaketenari dagokionez; alegia, hizkuntzak ez dizu pentsa dezakezuna mugatzen, pentsatzeko aukera ezin zabalagoa ematen dizu; hala ere, gramatikak gauza batzuk markatzera behartzen zaitu.

Deklinabideak ez du erabakitzen zer pentsatu behar duzun; bai haatik zertan jarri behar duzun nahi eta nahi ez arreta: horra hor Jakobsonen tankerako erlatibista zuhurren ikuspuntua. Gramatikak adimena estutzen ez dizun arren, hala ere, Dan Slobin-en esanetan, “arreta-iragazki automatizatu” gisa jokatzen du.

“From ‘Thought and Language’ to ‘Thinking for Speaking’” izeneko artikuluan zehaztu zuen Slobinek ideia hori. J. Gumpertz-ek eta Stephen C. Levinson-ek 1996an argitaratu Rethinking Linguistic Relativity liburuan jaso zuten Slobinen artikulua.

Slobinen esanetan, hizkuntzak ez du pentsamendua espetxeratzen; dena den, mintzo zarelarik, hizkuntzak entrenatzen zaitu arreta eta atentzioa dimentsio jakin batzuetan jartzeko: kodetu beharreko aldeei erreparatzera ohitzen du hizkuntzak hiztuna. Hitz egiteko orduan, automatikoki monitorizatzen ditu hiztun bakoitzak bere hizkuntzari loturiko arretagune eta joera jakin batzuk.

Jakobsonen eta Slobinen uberan, Guy Deutscher-ek ere, 2010eko Through the Language Glass honezkero klasikoan, espresuki baztertu zuen erlatibista gogorren determinismoa, eta hizkuntzak adimenean zenbait arreta-molde ohiko bilakarazten dizkizula erakustera mugatu zen: izaki eta egoera jakin batzuei atentzioa emateko ohitura automatikoa sortzen du hizkuntzak. Esan liteke Deutscherentzat ere, Slobinentzat bezala, arreta-iragazki oharkabea dela gramatika.

Kasu espazialen sistema erraldoia duen hizkuntza batean mintzo bazara —lehen aipatu Kaukasoko hizkuntzetan, adibidez, edota hungarieraz—, objektuek espazioan beteriko posizio zehatza kalkulatzera behartuta zaude, mintzatzen hasi orduko. Euskaldunak edo frantsesak “katua kutxan dago” esan dezake, kontuan hartzeke flotatzen dagoen, edo ertzean, edota hondoa ukitzen. Aitzitik, Tsez hiztuna behartuta dago kokagune horietako bakoitzari dagokion kasu zehatza hautatzera, eta horrek gurea baino arreta topografiko eta memoria espazial askoz ere zorrotzagoa garatzera bultzatzen du, eguneroko bizitza arruntean gainera.

Deklinabideak ez ezik, generoak ere badu eragina hiztunen garunetan. Gramatikan genero-markak dituzten hizkuntzen hiztunak sarriago “ohartzen” dira gauzen “sexu” metaforikoaz. Euskarak ez du generorik, baina latinak eta hizkuntza erromanikoek badute. Errusiar Itziar Laka dugu Lera Boroditsky  psikolinguista. Haren ikerketek erakutsi dutenez, hitz bat hizkuntza batean maskulinoa baldin bada (adibidez, gaztelaniazko “el puente”), hiztunek “sendo”, “luze” edo “astun” legezko adjektiboekin deskribatzeko joera izaten dute. Aldiz, femeninoa izanez gero (alemanezko “die Brücke”), “dotore”, “polit” edo “hauskor” bezalako adjektiboetara jotzen dute gehiago. Ez biribilki ez sendoki, baizik aski sotilki koloreztatzen dute gauzen gure hautematea deklinabideak eta generoak; edozelan ere, koloreztatu egiten dute.

Hizkuntz erlatibistek diotenez, ez dago Logika bakarra, hizkuntzek zeinek bere erara mamitzen dutena; hizkuntza bakoitzak dauka bere logika propioa. Logika fonologiko desberdina dute Ginea Berriko rotokas hizkuntzak: bost bokal eta zazpi kontsonante; eta Botswanako taa hizkuntzak: 58 kontsonante, 31 bokal eta lau tonu.

Desberdinak dira, halaber, hizkuntzen morfologiaren eta gramatikaren logikak. Adibidez, badira bai latinaren eta bai euskararen logikatik zeharo urrutiratzen diren deklinabide-sistemak. Eta zentzuzkoa da pentsatzea deklinabideak nolabaiteko eragina duela mundu-ikuskeran. Ez dut uste berdin-berdinak direnik datiborik, ablatiborik eta inesiborik gabeko hizkuntzaren erabiltzailearen eta euskaldunaren mundu-ikuskerak. Baina zertan ote da alde hori?

Latina eta hizkuntza neolatinoak flexiboak dira (generoa, numeroa eta kasua amaiera bakar batean nahasten dituzte); euskara, ostera, aglutinatzailea da (elkarren segidan itsasten ditu atzizkiak). Txit bestelakoak iruditzen zaizkigu horretan latina eta euskara. Badira ordea euskararen zein latinaren eskema horiek goitik behera hausten dituzten hizkuntzak, hala nola groenlandiera eta inuitera bezalako hizkuntza polisintetikoak.

Latinak eta euskarak ez bezala, hizkuntza polisintetikoek ez dituzte hitz isolatuak deklinatzen; esaldi osoak deklinatzen dituzte, hitz bakar baten barruan. Aditz-erro batek izenak, adberbioak eta kasu gramatikalak bereganatzen ditu, atzizki-kate erraldoi baten bidez. Hitzak adierazpen oso baten funtzioa betetzen du, eta “deklinabideak” zehazten du nork egiten duen zer, nori, non eta nola, dena pakete bakar batean trinkoturik.

Bestalde, latinak sei kasu ditu eta euskarak hamabi-hamalau. Ipar Kaukason 35.000 lagunek darabilten tabasaranerak, berriz, 48 inguru; eta Kaukasoko ipar-ekialdeko tsez hizkuntzak (15.000 bat hiztun), 64 kasu.

Tabasaraneraz eta tsezez ez ditugu subjektu-objektu kasu abstraktuak, baizik eta koordenatu espazialen matrize hiperkonplexuak. Oso zehatza da kasu bakoitza: badute kasu bat “likido baten barruan” egotea adierazteko, beste bat “objektu baten azpian hura ukitzen” egotea adierazteko, edota “zerbaiten ertzeranzko norabidea” adierazteko.

Azkenik, swahilia bezalako hizkuntzek ez dute deklinatzen funtzio sintaktikoaren arabera (subjektua/objektua), izenaren izaeraren arabera baizik. 10etik 20ra “genero” edo klase dituzte (gizakiak, landareak, tresnak, gauza abstraktuak, lekuak). "Deklinazioa" esaldi osoko aurrizkia aldatzean datza, izen nagusiaren klasearekin bat etor dadin.

Ba ote du horrek guztiak zerikusirik hiztunaren gogo-jardunarekin? Eta hala balitz, zer-nolakoa?

Irulegiko eskuaren lehenbiziko hitzak eztabaidak piztu ditu: datiboa ote den, genitiboa, ergatiboa. Oker ez banago, Gorrotxategik esan zuen arriskutsua dela egungo euskararen kasuak aitzin-euskarara edo dena delakora proiektatzea.

Gure sistema aski zaigu munduan bizitzeko: itsasotik dator, itsasora doa, amari eskainiko diot, herriko plazan dago… Mendez mende, euskararen sistema aglutinatzailea inguruko hizkuntza flexiboen sistemei egokitu diogu, eta aski erraz egiten ditugu gaur egun itzulpenak. Asimilatu eta integratu gara eta gaituzte, erosoago bizi gara.

Haatik, polita da irudikatzea zer zatekeen euskara zeharo bestelakoa litzatekeen deklinabide-sistema batera heldu izan balitz, tabasaraneraren, tsezaren edo swahiliaren kasu zenbait bereganatu izan balitu —hala nola "likido baten barruan egotea"—, eta datiboa eta inesiboa baztertu.

Mitxelenak testu batean dio gizakiok matematikak aurkitu egiten ditugula, eta beste batean, alderantziz, asmatu egiten ditugula.

Pello Salabururen Euskaltzaindian sartzea-n dioenez:

“Urrutitik ere ez dute eite gehiegirik zenbakiek, alde batetik, eta Tartaloak, bestetik. Batzuen izaera eta ibilera asmatu egiten ditugu, izan ere, besteenak aurkitu. Albadadi, hor baitago, ezin konta ahaleko multzoan, Fermaten «teorema handia», XVII. mendez geroztik frogatzeke daukaguna”. (Idazlan guztiak II, 78)

Zenbait hitzaldi-n, berriz, hauxe dio:

“Are gehiago, ez da inor, matematikoez kanpo, ilargipeko mundu honetan estruktura hutsik erabiltzen duenik. Matematikoek, izan ere, ez dute estrukturarik aurkitu beharrik, asmatu egiten baitituzte. Aski da, ene iritziz, Piageten Le structuralisme liburuxka aipatzea diodana frogatzeko. Aski ez bada jakina da, edo jakina behar luke izan, matematikoen laguntza bilatu zuela Lévi-Straussek bere Les structures élémentaires de la parenté idazteko”. (Idazlan guztiak II, 249)

Kontraesankorrak dira itxuraz bi baieztapen horiek, baina, Koldo Iturbide matematikariak diostanez, kontuan hartuta testuingurua, eta Mitxelenak “asmatu” eta “aurkitu” hitzei ematen dien erabilera, esan liteke matematikaren bi maila desberdinez ari dela.

Lehen pasartean —Pierre de Fermaten teoremaren harira— Mitxelenak ikuspegi ia platoniko bat darabil: “hor baitago [...] Fermaten «teorema handia»”.

Alegia: egia matematikoak ez ditugu geuk sortzen; guk frogatu ala ez, nolabait “hor” daude. Matematikariak ez du egia bat fabrikatzen; deskubritu egiten du. Horregatik kontrajartzen ditu Mitxelenak zenbakiak eta Tartaloak: Tartalo bai, asmatu egin baikenuen.

Bidenabar esanik, 1637 idatzi zuen Fermatek teorema hori koaderno baten ertzean, eta hiru mende pasa saiatu ziren munduko matematikari handienak frogatzen, lortzeke, harik eta 1994an Andrew Wiles britainiarrak frogatu eta 1995an komunitate zientifikoak onartu duen arte.

Matematika asmatzeari dagokionez, Koldo Iturbideren iritziz, bigarren pasartean Mitxelenaren fokua ez dago egia matematikoen estatutu ontologikoan, baizik eta matematikariek darabiltzaten egitura formaletan. Eta hor bai, konstruktibismo edo formalismo kutsuko zerbait dio Mitxelenak: “matematikoek [...] ez dute estrukturarik aurkitu beharrik, asmatu egiten baitituzte”.

Hemen “estruktura” hitzak sistema axiomatikoak adierazten ditu, eredu formalak, erlazio abstraktuak, joko sinboliko koherenteak, hala nola geometria euklidearra, geometria ez-euklidearrak, multzoen teoria, topologia…

Gizakiak eraiki edo asmaturiko tresna formalak dira horiek guztiak. Hori bai: behin sistema eraikita, haren barruko egia batzuk “aurkitu” egiten dira. Hori dela-eta, sistema formala asmatu egiten dela adierazi izan dute matematikaren filosofian diharduten autore askok; baina sistemaren ondorioak aurkitu egiten direla.

Mitxelenaren bi esaldiak horrela uztar litezke: matematikaren hizkuntza edo estrukturak asmatu egiten ditugun arren, estruktura horien barruko ezinbesteko egiak —Fermaten teorema, konparazione— aurkitu egiten ditugu.

Eta hori ez dago urruti Salabururi Euskaltzaindiara eginiko ongi etorrian Mitxelenak azalduriko Karl Popperren “hirugarren munduaren” ideiatik. Gizakiak sortutako objektu kulturalek —matematika, hizkuntza, teoria zientifikoa— autonomia moduko bat hartzen dute gero. Behin sortuta, haien ezaugarri guztiak ez daude giza borondatearen mendean. Gisa berean, gizakiok asmatu dugu xakea, baina xakearen barruko posizio askoren ezaugarriak "aurkitu" egiten dira, ez arbitrarioki erabaki.

Aldi berean asmatu eta aurkituko genituzke beraz matematikak, batera baitarakutsate alde sortzailea, formala, eta alde objektiboa, aurkitu beharrekoa.

Ez beti, baina batzuetan ideien genealogia sakonari erreparatzen zion Mitxelenak, formulen estreinaldi tipografikoari baino gehiago. Alegia, litekeena da errenteriarrarentzat garrantzitsuagoa izatea “amor fati” adierazpenaren edukia, ezen ez nork idatzi zituen lehenengo bider berba bi horiek elkarren ondoan. Eta Nietzschek berak behin baino gehiagotan eman zuen aditzera zein zen handia estoikoekin zuen zorra. Hori bai, pasiorik tristeena zitzaion fideltasuna, eta ideia estoikoak muturreraino eraman, dramatizatu eta irauli egin zituen maizenik.

Bestalde, ulergarria da Mitxelenak kristauei ere lotu izana zorioneko lokuzioa, kristau batzuek Jainkoaren borondatearen erabateko onarpen apala aldarrikatu eta transmititu dutelako, probidentziarekin adostasuna, sufrimenduaren baiestea. Kutsu estoikoa dute jarrera horiek guztiek. "Fato consentire" eta "voluntatem fato submittere" aipatu zituen Justus Lipsius kristauak XVI. mendean. Antzeko jarrera sumatuko zien Mitxelenak oinarrian mugimendu biei: nahitaezkoaren onespena. Ezin ahaztu nola hedatu zen bolada batean Senekaren eta San Pauloren arteko balizko harreman sekretuen inguruko literatura.

Dena den, gertaeren eta zoriaren onarpen estoikoa eta maitasun nietzschearra ez datoz bat kristauenarekin, konpentsazioa espero baitute kristauek hil ostean haraindian, eta estoikoek eta Nietzschek, berriz, honaindiko mundu hauxe baino ez dute gogoan.

Bukatzeko, garrantzitsuena: ganorazko edozer egiteko hastapen gisa, egokiagoa iruditzen zaio Mitxelenari onarpen umil hori, ezen ez beldurra, amorrua, negarra, larridura edo unibertso paraleloren batera ihesa; adibidez, gure mundu, sorterri eta giro gozogabeak onartzea, eta arbasoek utzi diguten ondare txiroa onestea, gure diglosia zinez gainditzeko abiapuntu gisa.

Nondik etorriko zitzaion Mitxelenari erreferentzia oker hori? (Adimen artifizialak oraindik ez daki ondo, baina, antza denez, berandu baino lehen jakingo du transmisio-bide lauso eta korapilatsu horien tankerakoak zehazten. Hezur-haragizko gizakien hipotesiekin konformatu behar oraingoz.)

Bistan denez, “amor fati” lokuzioaren egitura eta musika hain datoz bat latin klasikoarenekin, ematen baitu Senekak edo Agustinek sortua behar duela. Filologo klasikoa baitzen Nietzsche, eta idazle aparta.

Halatan, hainbat autorek jo zuen XX. mendean “amor fati” hori esapide estoikotzat, Nietzscherena izan zitekeela susmatu gabe; eta giro hartan hezi zen Mitxelena. (Alderantziz, “Jainkoa hil da” bezalako erranairu zenbait, Nietzschek berreskuratuak baina ez berak sortuak, Nietzscherenak zirelakoan eta Nietzscheren izenean zabaldu dira.)

Izan ere, formularen itxura eta musika ez ezik, nabarmen estoikoak baitira kontzeptuaren erroak eta ideiaren tradizioa ere. Estoikoek “amor fati” hitzez hitz ez zerabilten arren, kosmosaren ordenarekin bat egin beharra aldarrikatzen zuten, patuaren eta errealitatearen ezinbestekotasuna goitik behera onartu beharra.

Nahastea ulertzera apur bat gehiago hurbiltzeko, kontuan hartu behar da Nietzschek berak ez zuela “amor fati” asmazio propio original gisa aurkeztu, baizik eta estoizismoaren erradikalizazio moduan, etsipena gainditu, patuaren onarpen soila areagotu eta maitasun bilakaturik.

Gaur egun, digitalizazioari eta corpus bilatzaileei esker, Mitxelenaren sasoian baino askoz ere errazagoa da edozein esamolderen lehenbiziko agerpen tipografikoa zehaztea, eta hitzen erabilera historikoa; halaber, esapideen benetako jatorria. Zorrozki zaintzen zituen Mitxelenak erreferentziak, baina "amor fati" lokuzioa antzinakoei esleitu zien, eta kristauei lotu. Adibidez, “Euskal literaturaren etorkizuna” idazkian:

“Jakin dezagun, bada, egiteko hau hartzen badugu, geure bizirako lana hartzen dugula. Aurrekoen ondarea, oinordeko garenez, dagoen dagoenean, gogo onez eta inork behartu gabe, geurez hartu behar. Negar alferrik eta arrangurarik gabe lanean jarduteko, urteek zarpaildu itzalia —egia hau da, ahotan ez badarabilgu ere, euskal bihotz askoren ergarria— lehengora ekarriko ez bagenu ere, halabehar gogorrak menderatuko bagintu ere. Antzinakoen amor fati hura —kristauentzat Jaunaren borondatearen onartze umila— aldez aurretik ongi ikas dezagun”. (Idazlan guztiak XIV, 80)

Edo “Pro Domo”n:

“Trankilago bizi gaitezke uholdeek eta haize-erauntsiek ere iharrosten ez duten etxean, oinarriak berak koloka dauzkanean baino. Egia. Atseginagoa zen Lizardiren mundu geldia gaurko gozogabe hau baino. Egia hori ere. Ez du ordea inork bere mundua, giroa eta sorteguna hautatzen. Nor geure aldian eta tokian gertatzen gara, nola ez dakigula. Eta gurekin jaiotzen da, gure aldiko seme jatorrak bagara, harako antzinakoen amor fati hura, gure denbora —gure sorterria bezalaxe— beste edozein baino maiteago bihurtzen diguna. Gurea delako nonbait, guretarrekin itsatsirik gaudelako”. (Idazlan guztiak XIV, 134)

Edota “Lingüística inmanente y lingüística transcendente”n

“Si salta a la vista que no solemos elegir la primera lengua o la segunda, se sigue de ello que, como ya se ha sugerido, el bilingüismo, si ése es nuestro destino, también nos viene forzado. Si lo tenemos pues que sobrellevar, sabiendo que hemos de soportar sus perjuicios no sin alguna mezcla de ventajas, lo mejor es seguir lo que nos aconseja, creo, alguna de las obras de misericordia: me refiero a aquello de «Sufrir con paciencia, etc.». El amor fati es claramente aconsejable: más vale siempre que lo impuesto sea, además, si no deseado, al menos tolerado sin rabietas”. (Idazlan guztiak II, 170)

Alta, “amor fati” hori ez dago dokumentatua ez antzinate klasikoan ez idazle kristauengan. Nietzschek asmatu eta erabili zuen lehenbizikoz, aurrena Zientzia alaia-n, gero Horrela mintzatu zen Zaratustra-n eta azkenik Ecce Homo-n (horixe dio adimen artifizialak, behinik behin). Mitxelenak, bestalde, itxura guztien arabera, gustura onartuko zukeen zuzenketa filologiko hori.

Orain dela 3.400 urteko mizenastarrek beren hizkuntza idazteko lineal B idazkera zerabilten. Joan den mendeko erdialdean Michael Ventris britainiar arkitektoak deszifratu zuen, eta filologoek greko gisa identifikatu zuten. Jendeak ez du ulertzen, baina filologoek bai. Halatan, filologoen ulermena berme, JAC batek Trifiniumen dio normala dela orain dela 3.400 urtekoari ere “greko” deitzea.

Bestelakoa ei da euskararen kasua. Eskasa da Irulegiko Eskuko testuaren ulermena, baita filologoen artean ere. Beraz, ezin zaio “euskara” deitu. Akitaniera omen da euskara historikoaren arbaso zuzen izateko hautagairik sendoena. Garbi ikusiko genuke, baldin akitanierazko testu luzeak agertuko balira.   

Alta, Trifiniumen idazten duen Orkeikelaur adituaren ustez, espekulazio hutsa baino ez da pentsatzea akitanierazko testu bat izango bagenu, Irulegiko Eskuaren garaikoa, hobeto ulertuko genukeela. Gauzak apur bat konplikatzeko, Irulegiko Eskuko izenik ezagunenak akitanierazko itxura argia dauka. Orkeikelaurren iritziz, goizegi da Irulegiko Eskutik ondorio gehiegi ateratzeko. Dena den, Irulegiko testua euskara historikora osorik itzultzeko ezgaitasuna ez da behin betikoa, denborak alda lezake.

Aurkikuntza berriei esker, hala nola testu luzeagoak edo elebidunak, goitik behera alda liteke panorama ulergarritasunari eta itzulgarritasunari dagokionez. Aski ohikoa izaten da filologia historikoan hipotesi itxuraz sendoenak ere baztertu edo berrantolatu behar izatea, corpusa handitzearen eraginez.

Mikel Martinez-Aretak ere zuhurtzia aristotelikoa darabil Eskuari dagokionez, antzeko distantziara euskara dela duda barik baieztatzen dutenengandik eta euskara izatea ezinezkoa dela diotenengandik.

Edozein gisaz, ematen du behar bezala eztabaidatu ahal izateko ea hizkuntza bera ote diren orain dela hiru mila urteko grekoa eta gaurkoa, latina eta gaztelania, gure euskara eta Irulegikoa, aldez aurretik erabaki beharko litzatekeela ea zenbat aldaketa eta zenbat eten, eta zer-nolakoak, kontuan hartzen ditugun, hizkuntza jakin batek historian barrena identitateari eutsi diola baieztatzeko edo ukatzeko.

Eta hor filologoek ez dute irizpide erabat objektibo eta bakarra erakusten. Handiagoa da mizenastarren grekoaren eta egungoaren arteko aldea, Zizeronen latinaren eta Jovellanosen gaztelaniaren artekoa baino.

Grekoaren kasuan, tradizioak eta prestigioak jarraitutasuna indartu dute. Euskararen kasuan, berriz, dokumentazio urriak zuhurtzia handiagoa eragin du, eta zenbait adituk bestelako izendapenak erabili dituzte “euskara” saihestearren ("baskonikoa" eta).

Dena den, ematen du gero eta euskalari gehiagok onartzen duela Irulegiko hizkuntza euskararen forma zahar gisa deskribatzea ez dela batere zentzugabea.

Hiztun arruntak ez bezala, filologoak Irulegiko Eskuaren garaiko grekoa ulertzeko gai baldin badira, kontuan hartzekoa da ia etenik gabekoa izan dela grekoaren jarraitutasun idatzia aurreko aroko X. mendetik aurrera, zer esanik ez VIII. mendetik aurrera. Urratsez urrats azter ditzakete filologoek aldaketa fonetikoak, morfologikoak eta sintaktikoak. Aldiz, idazkirik gabeko mendeak eta mendeak izan ditugu euskaraz, eta horrek, ulergarritasuna ez ezik, jarraitutasunaren kontzientzia ere zailtzen du.

Antzeko hutsuneak eta itzalaldiak izan balitu greko idatziak, nekez ulertuko lukete ez bakarrik mizenastarren lineal B-a; orain dela 2.100 urtekoa ere, gatx. Adituek diotenez, orduz geroztik goitik behera aldatu baita grekoaren bokalismoa, kasu batzuk galdu dira, infinitiboa ia desagertu da, azentu tonala azentu intentsibo bilakatu da eta sintaxia ikaragarri sinplifikatu.

Hala ere, jarraitutasun literarioak “greko” izen berari eustea erraztu du. Gainera, greziarrek berek beren hizkuntza historian barrena hizkuntza beratzat hartu izan dute. Ordea, esan bezala, inor gutxik jartzen du zalantzan handiagoa dela mizenastarren grekoaren eta gaur egungo grekoaren arteko aldea, “greko” izan arren biak, Zizeronen latinaren eta Jovellanosen gaztelaniaren artekoa baino, bata “latina” eta bestea “gaztelania” badira ere.

Aurreko testu biak gaurko honen testuinguru gisa edo balio behar lukete.

Walter Benjaminek 1929 eta 1932 artean haurrei eta gazteei zuzendutako irrati-saioak idatzi zituen. Berlingo eta Frankfurteko irrati publikoetan emititu ziren saio horiek. Gero, liburu gisa jaso eta  Aufklärung für Kinder izenburupean argitaratu zituzten: Haurrentzako ilustrazioa, Haurrentzako argibideak.

Aufklärung alemanez bi gauza da batera: Ilustrazioa (XVIII. mendeko mugimendua), eta argibidea, azalpena, norbaiti zerbait ulertaraztea.

“Lumières pour enfants” itzuli zuten frantsesez, eta egokiro gordetzen du jatorrizkoaren polisemiaren ñabardura.

Ez zion Benjaminek berak eman liburuari izenburua; hala ere, ondo laburbiltzen eta adierazten du Benjaminen asmoa: haurrak ilustratzea, baina moralizatu barik, munduaren arrakalak disimulatzeke.

Benjaminentzat, ilustratzea ez baita haurra babestea, baizik eta munduko egia gordinak erakustea, lurrikarak ere aipatzea, iruzurrak, lapurretak, sorginkeria, hondamendi teknologikoak… Alegia, haurtzarotik bertatik laguntzea modernitatea ulertzen.

Gilrberta Tsaï-k, bere aldetik, lan handia egin du frantziar antzerkia deszentralizatzearen alde. Gainera, “hitzalditxoak” antolatzen ditu umeentzako (eta umeekin joaten diren helduentzako), oiartzuarra balitz bezala, eta “Lumières pour enfants” deitu die, Benjaminen omenez.

Halako batean, hitzalditxo horiek liburutxoetan jasotzen hasi zen, eta Bayard argitaletxeak “Les petites conférences” bilduman plazaratzen ditu. Hor agertu dira Françoise Heritier-en “Sexuen diferentzia”, Alain Badiouren “Finitua eta infinitua”, Ryoko Sekiguchiren “Marmita bat da Lurra”. Orobat, Jean-Luc Nancyren “Gezurren egia”.

Ipuinaren eta irrati-fikzioaren bidez kontatzen zion sarritan Benjaminek haurrari munduaren egia. Antzeko jarrera baliatuko du Jean-Luc Nancyk gezurraren egia aztertzeko: fikzioa ez baitu egiaren aurkakotzat, baizik eta egiara heltzeko bidetzat. Erran gabe doa, bestelakoak dira fikzioa eta gezurra. Hemen ez gara arituko gezurraz baino.

Bordeletarra zen Jean-Luc Nancy, Derridaren hurbila, Derrida baino hamar urte gazteagoa (1930ean jaioa Derrida, Nancy 1940an). Hamar urtetik gorakoentzako Nancyren hitzaldi bat jasotzen du "Gezurren egia"k.

Hor kontatzen du txikia zenean bere aitak lan-kontuengatik maiz hartu behar izaten zuela hegazkina. Egun baino are ezohikoagoa zen garai hartan. Dena den, ikaskideen eta lagunen artean zuen irudia eta errekonozimendua sendotzeko, asmatu zuen aitak hegazkinetako hegaletatik eskegirik bidaiatzeko ohitura zuela.

Egiari estu loturik dakusa Nancyk gezurtxo hori, beste guztien antzera: lehenik eta behin, gezurra eraikitzeko oinarrizko materiala, ametsetakoa bezala, benetakoa delako, errealitatetik eratorria.

Bigarrenik, gertakaria den heinean ere, egiazkoa da gezurra. Esanikoa faltsua izan arren, egiazko gertaera baita esatea bera. Aita hegazkin-hegaletik zintzilik bidaiatzen duela ez da egia; ezin ukatu haatik semeak horixe esan duela. Ondorio ontologikoa dakar egiaztapen horrek: gezurra ez da egiaren absentzia hutsa, ez da gabezia, ez da deuseza, baizik eta munduan jazotako ekintza.

Horregatik ditu Nancy umearen gezurrak ondorio errealak munduan: besteak beste, entzuleen harridura eta miresmena, harremanak moldatzea, gezurtiaren irudi soziala eratzen laguntzea.

Hirugarrenik, eta oraingoz azkenik, gezurraren edukia faltsua izan arren, egiazkoa da gezurra asmatzeko bulkada. Haurrak edo nerabeak, gezurra esaten duelarik, zenbaitetan ez du xede nagusi errealitatea estaltzea; oroz gain, bere burua zizelkatu nahi izaten du. Nancyren hausnarketan interesgarriena ez da gezurraren gaineko mintzamolde morala (hori ere badarabilen arren), ezpada existentziala.

Egia afektiboak “aparta da nire aita” esatera leramake gezurtia, baina ezin da hori esatera mugatu, ez zaio aski. Ezinbestekoa zaio fabulazioaren emendioa: “abioietako hegaletan bidaiatzen du aitatxok”. Aise irudikatzen da, “aparta da nire aita” baino askoz ere zehatzagoa eta biziagoa da, eraginkorragoa.

Ezkutatu baino gehiago, erakutsi egiten du gezurrak maiz. Esaldi gezurtiaren edukia faltsua bada ere, bistan da zinezkoa dela zeharka adierazten duen egia: aitarenganako miresmena, bere burua besteen aurrean nabarmendu nahia, errekonozimenduaren bilatzea. Subjektuaren egia darakutsa gezurrak. Nancy umearen fantasiak ez digu aitari buruzko egia ematen; bai ordea Jean-Lucen nahi ezkutuari buruzkoa.

Mekanismo sakon bat dakusa Nancyk haurraren gezurretan: helduok baino are nabarmenago, haurra ez da soilik “badena” edo “ageri dena”; “izan nahi lukeena” ere bada. Horrela, naizenaren eta izan nahi nukeenaren arteko zubi-lana egingo luke nolabait gezurrak, adierazten baitu zer nortasun mota dudan helduarorako helburu. Haurraren gezurrak irudimenaren lana darakutsa, helburu hori lortzeko ahalegin inkontzientean. Aita heroiko baten seme naizela aldarrikatzeak superboterez apainduriko identitate baten bidean jartzen nau. Antzekoa litzateke umeak gizon gihartsu fortzudoak etenik gabe marraztearen zentzuetako bat.

Beraz, horrela korapilatzen dira Jen-Luc Nancyren ustez gezurra eta egia: alde batetik, gezurraren materiala egiazko mundutik dator; bestetik, egiazkoa da halaber gezurra adierazi izana, gertakaria bera; eta, azkenik, gezurtiaren nahi oharkabea ere egiazkoa da.

Kanten eskemaren arabera, egia litzateke hizkuntza arruntaren arau normala; eta gezurra, berriz, arau horren ustiapen parasitoa.

Jacques Derridak “Gezurraren historia: prolegomenoak” liburuan egia/gezurra oposizioaren egitura bera problematizatu du, Kanten jarrera erradikalizatuta. Derridak dioenez, gezurra ezin da definitu proposizio faltsu huts gisa. Gezurtiak, alde batetik, egia jakin behar du (edo zerbait jo behar du egiazkotzat); bestetik, egia hori ezkutatzeko asmoa izan behar du; eta azkenik, solaskidea egia esaten ari zaiola sinetsi, eta solaskideari sinetsarazi egia esaten ari zaiola.

Horregatik, Derridarentzat gezurrak ez du egia ukatzen, ez da egiaren kontrakoa, baizik eta egiari loturiko harreman performatibo berezi bat: egia antzeztu edo simulatu egiten du gezurrak.

Derridarenean, “performatibo” hitzak ez du zehatz-mehatz hizkuntzalaritzan daukan zentzua. “Performatibo” horrekin Derridak adieraziko luke gezurra ez dela soilik errealitatearen deskribapen oker bat (hori “errorea” litzateke). Aitzitik, ekintza da gezurra: gezurtiak egia esateko promesa egiten du, baina aldi berean promesa hori traizionatzen du. Gezurrak ez du mundua deskribatzen; “gertakari” bat sortzen du munduan, engainua. Gezurtiak badaki zein den egia, eta zelakoa, eta gai da hortaz egiaren itxura simulatzeko. Egiaren efektua sortzen du gezurtiak.

Gisa berean, egia eta egia esateko asmoa ere bereizten ditu Derridak. Egia esateko asmoaren kontrakoa da gezurra, ez egiaren kontrakoa. Gezurra esateko, ezinbestekoa da egia esateko asmoa simulatzea. Gezurra ez da soilik informazio okerra, simulazio-ekintza performatiboa baita, solaskidearengan sinesmen-efektu bat sortzea duena xede.  

Eta simulazio horrek darakutsa egia bera ere ez dela agerpen edo presentzia garden hutsa; aldiz, egitura jakin batean txertatua dator, artikulatzen dituena konfiantza, testigantza, eta Derridak “iteragarritasun” deritzona.

Iteragarritasuna: edozein zeinuk bideratzen du errepikatua izateko aukera, baina errepikapen bakoitzak alterazioa dakar nahitaez, eta zentzuaren finkotasuna eragozten du. Askotariko testuingurutan errepikatu behar ahal da zeinua, zeinu izango bada. Eta errepikagarritasun horrek beti irekitzen du desbideratzeko aukera, fikziorakoa, simulaziorakoa eta gezurrerakoa. Gezurra ez da-eta egia ukatzea, egiaz baliatzea baizik.

Kantengandik dator Derrida, baina areago doa. Derridaren esanetan, egia esatea posible baldin bada, orduan gezurra ere posible da; eta egia adierazteak eskatzen duen egiturak egiten du hain zuzen gezurra posible.

Gezurrak egia suposatzen zuen Kantenean, egiaren gainean baino ezin funtziona zezakeen gezurrak; Derridarenean, berriz, egiaren egiturak berak barne hartzen eta bideratzen du gezurraren aukera. Gezurra ez dago egiatik at; egiaren baitan irekitzen den aukera estrukturala da. Noski, Derridak ez dio egia eta gezurra gauza bera direnik; esaten du egia ezin dela ulertu gezurrari zabaltzen dion bidea kontuan hartzeke.

Horregatik interesatzen zaio testigantzaren eta lekukotasunaren arazoa ere. Dioenez, bakarrik gezurtia izan litekeen testigantzari aitortu beharko genioke egiazkotasunaren estatusa. Zeren eta, ezinezkoa balitzaio gezurtia izatea, orduan ez bailitzateke testigantza, froga mekanikoa baino.

Kantek dioenez, gezurtiak egia behar du, jendearen konfiantza egian. Bestela, inork ez lioke bere gezurra egiatzat hartuko, gezurra ez litzateke efektiboa.

“Ohituren metafisikaren oinarria”-n dazter Kantek promesa gezurtiaren paradoxa. Gezurra ezin da unibertsalizatu: diru-premia larrian dabilen norbaitek promesa faltsu bat egingo balu, bere maximaren unibertsalizazioak suntsitu egingo luke promesaren beraren aukera, zeren eta, guztiok horrela jokatuko bagenu, inork ez bailuke promesetan sinetsiko.

Ezinbestekoa du gezurrak, arrakastaz gauzatuko bada, egiaren konfiantza jendarteko praktikan aldez aurretik mamitu izana. Egia esateko ohitura orokorra behar du gezurrak; eta gezurtiak, besteen konfiantza. Promesen egiaren bermearen gainean baizik ez da posible promesa faltsua.

Bestalde, “Motibo onberengatik gezurrak esateko ustezko eskubideaz” artikuluan, Kantek dio gezurrak gizatasunari berari egiten diola kalte, zuzenbidearen iturburua bera hondatzen duelako, egiarekiko konfiantza publikoa ahultzen baitu.

Horrenbestez, Kantentzat, batetik, parasitoa da gezurra, egiari atxikiriko mintzamoldeen gainean bizi baita, egiaren odola xurgatuz; eta, bestetik, gezurra ezin da unibertsalizatu, unibertsalizatuz gero bere aukerak eta bere burua suntsituko bailituzke. Eta unibertsalizagarria izatea da Kanten iritziz edozein maximak etikoa izateko ezinbestez bete beharreko baldintza.