Markos Zapiain

Joxe Azurmendiren talentuetako bat da ezezagunak zaizkizun baina aparteko interesa duten idazleengana bideratzen zaituela. Haren liburuak irakurriz, maiz gertatzen da oin-ohar xume batean aipatu autore ezezagun baten arrastoari jarraitu eta mundu berri bat zabaltzen zaizula.

Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua-n irakurri nuen aurrenekoz Sverker Johansson-en berri, 405. orrialdeko bigarren oin-oharrean, liburu osoko 1.567.a. Ez dio hau baizik: “Gizakiaren bilakabidea eta hizkuntzaren sorreraz, ik. Johansson, S., Origins of Language. Constraints on Hypotheses, Amsterdam/Philadelphia 2005.” Sverker Johansson horri buruz ikertzen hasi eta ikusi nuen Wikipediako artikulu gehien idatzi duen pertsona dela.

Fisikaria eta hizkuntzalaria da lanbidez. Hala ere, mundu osoan Lsjbot izeneko softwarea garatu zuelako egin zen ospetsu. Bot horren bidez, bederatzi milioi artikulu baino gehiago sortu ditu Wikipedian, eta historiako wikilaririk emankorrena bihurtu da.

Egun bakar batean 10.000 artikulu idaztera iritsi izan da. Suedieraz, warayeraz eta oroz gain cebueraz idatzi ditu artikuluak. Cebuera du Johanssonen emazteak ama hizkuntza.

Bere kodeei esker, Lsjbot-ek sortutako edukia suedierazko Wikipediako artikulu guztien % 80 inguru izatera heldu zen une batean. Cebuerazko Wikipediaren ia eduki osoa sortu du.

Suedieraz idazten du normalean Sverker Johanssonek, baina ingelesez ere eskuragarri ditugu euskaldunok haren liburuak: Azurmendik aipatu Origins on Language interesatzen zaigu guri, baina are gehiago —dibulgatzaileagoa eta narratiboagoa baita— 2019an argitaraturiko The Dawn of Language. Axes, Lies and Midwifery and How We Came to Talk, italieraz eta gaztelaniaz ere badagoena: L’alba del linguaggio. Come e perché i Sapiens hanno iniziato a parlare; eta En busca del origen del lenguaje. Dónde, cuándo y por qué el ser humano empezó a hablar. Frantsesez ez dut aurkitu. Ingelesez paperean ez ezik audio-liburu gisa ere badago.

Azurmendik Johansson aipatzen duelako ezin da ondorioztatu haren hipotesi guztiak bere egiten dituenik; hala ere, oin-oharra ez dago ausaz jarrita. Humboldti buruzko gogoetaren testuinguruan, badirudi hizkuntzaren jatorriari buruzko Johanssonen ikuspegiak interes berezia piztu ziola zegamarrari; edota haren hipotesiak kontuan hartzeko modukotzat jo zituela, behinik behin.

Non, noiz eta zergatik hasi zen orduan gizakia berbetan? Nondik nora aizkoren, gezurren eta emagintzaren aipamen horiek?

Dirudienez, hizkuntza ez zen kolpez osorik sortu. Prozesu ebolutibo luzea izan zen. Johanssonen iritziz, lehenbiziko urratsak Homo erectus-ak eman zituen duela milioi bat urte, edo milioi bi. Erectusak tresnak egiten zituen, eta talde-lana behar zuen. Horretarako, keinuetan eta soinu primarioetan oinarrituriko protohizkuntza bat zerabilela uste du Johanssonek.

Ordea, gaur egun ezagutzen dugun hizkuntza konplexua Homo sapiens-ak garatu zuen orain dela 100.000 eta 50.000 urte artean. Sapiensarekin batera finkatu zen, anatomikoki zein sintaktikoki, gaur egungo hizkuntzen egitura nagusia.

Sorlekuari dagokionez, ematen du Afrikan agertu zela giza hizketa. “Gizateriaren sehaska” deitu izan zaion kontinente horretan gertatu ziren hizkuntzarako beharrezkoak ziren aipatu aldaketa anatomiko eta kognitiboak. Mundu osora zabaldu zuten gerora Sapiensek mintzamena, Afrikatik irten zirenerako abante zebilena.  

Liburuaren ekarpenik originalena, edozein gisaz, ez da non edo noiz hasi ginen hizketan azaltzea, baizik eta zergatik. Johanssonek dio hizkuntza ez zela batez ere ehizarako asmatu; lankidetzarako asmatu zen, eta elkarri laguntzeko. Horregatik aukeratu ditu ingelesezko azpitituluan hiru irudi deigarri horiek: aizkorak, gezurrak eta emagintza.

Estileteak edo aizkorak bezalako harrizko tresna konplexuak belaunaldiz belaunaldi nola egiten ziren irakasteko, tresnagintzaren teknologia transmititzeko, beharrezkoa bihurtu zen komunikatzeko bide berri bat, keinuak eta soinuak konbinatzen zituena.  

Bestalde, txinpantzeek ez bezala, gizakiek elkarri laguntzeko eta informazioa partekatzeko joera ebolutiboa garatu zuten, konfiantza eta altruismoa. Gezurra esateko gaitasuna ere agertu zen arren, elkarrenganako konfiantza sendotzeko bitarteko gisa jaio ei zen batik bat hizkuntza.  

Azkenik, emagintzari eta erditze konplikatuei loturiko arrazoiak ere baditugu. Gizakien burezurra handitzen joan zen heinean, erditzeak arriskutsuak eta lagundu beharrekoak bilakatu ziren. Emakumeen arteko elkarlana eta erditzeko laguntza funtsezkoak izan ziren. Haurrak babesgabe jaiotzen zirenez, tribu-kideen arteko komunikazio estua behar zen haiek hazteko. Ama-hizkuntza kontzeptuari lotuta dago ideia hori.  

Hartara, azpi-izenburuko "aizkorak, gezurrak eta emagintzak" ederto baten laburbiltzen du hizkuntzaren agerpenaren zergatia: aizkorak egiteko, gezurrak detektatzeko eta emagintzan zein zaintzan elkarri laguntzeko hasi ei ginen hizketan.  

Ez da harritzekoa, beraz, Azurmendik Johanssonen lana oin-ohar batean gomendatzea. Humboldten ildotik, Azurmendirentzat hizkuntza ez da tresna hutsa, baizik eta gizakiaren bilakaera biologikoaren, sozialaren eta kulturalaren emaitza. Johanssonen hipotesiek ikuspegi hori elikatzen dute.

Ez dago ikuspuntu eta jarrera absolutuki neutralik; aitzitik, kokatua dakusa beti Azurmendik behatzailea. Ez historialariak, ez filosofoak, ez zientzialariak ezin du bere burua denboratik eta espaziotik kanpo kokatu historia edo existentzia behatzeko. Ezagutza oro baldintzatzen dute gure oinarri eta zerumuga historiko eta linguistikoek.

Hans Blumenbergen metafora ezagunaren arabera, itsasontzia portutik itsaso zabalera doalarik, kostaldean daudenentzat itsasontzia ari da urrutiratzen; aldiz, itsasontzian daudenentzat kostaldea da aldentzen ari dena. Ez bata ez bestea ez dagokio “inondik begiratzen ez duen” ikuspuntuari: biak dira behatzailearen kokapenari lotutako egia kokatuak, behatzailearen kokapenetik eraikitako deskribapen zuzenak.

Gisa berean, Azurmendirentzat, gizaki guztiok pentsatzen dugu hizkuntzaren baten barrutik.

Tentuz, haatik: horrek ez du esan nahi hizkuntzak espetxeak direnik. Hori ondorioztatu dute Benjamin Lee Whorfen zenbait jarraitzailek, baina Azurmendik gehiegizkotzat jotzen du interpretazio hori.

Azurmendik ez ditu hizkuntzak espetxe gisa ikusten, baizik eta etxe gisa, ate eta leiho ugariko etxeak. Horregatik dira itzulpenak posible. Bestela, ez genuke ezta Humboldti buruzko Azurmendiren liburua ere.

Itzulpena ez da mirari. Meritu handiko lan gisa dakusa Azurmendik, ez baita soilik jatorrizko hizkuntzako hitzak xede-hizkuntzakoekin berdintzea, baizik eta mundu baten eta beste baten arteko negoziazioa. Horregatik dio itzulpena posible dela, baina ezin dela mekanikoa izan, hizkuntza batetik bestera eraman beharrekoa ez baita soilik hiztegia,  baizik eta mundu-ikuskera, pentsaera eta bizimodua. Izugarrizko lana da literatura lan handiak zinez itzultzea. Zer ez ote digun ihes egingo Gargantua eta Pantagruel-etik, aski berria den arren.

Irekiak dira beraz Azurmendirentzat hizkuntzak, aldakorrak, elkar kutsatzen dute, maileguak hartzen dituzte. “Esku” bezain euskara duzu honezkero “trigonometria”. Horrenbestez, mundu-ikuskerak ere ez dira bloke itxiak. Ez dauzkagu porlanez bereiziriko euskal mundua, alemaniar mundua eta txinatar mundua, porotsuak baitituzte mugak.

Mitxelenak ere sarritan nabarmenduriko hizkuntzen aldakortasunari dagokionez, ez dugu ohartzea baino gaur egungo gazte askok —eta areagotu egingo da noski joera hori datozen urteetan—, tratatu feminista bat dutela aurrean ziurtzat jotzen dutela, Azurmendiren “Gizona abere hutsa da” izenburua irakurrita, emakumea humanoagoa dela ulertaraziko balu bezala inplizituki.

Humboldti loturiko gaizki-ulertu batzuk zuzentzen ditu Azurmendik: jende askok uste izan du Humboldtentzat hizkuntza betaurrekoaren kolorezko kristala bezalakoa dela: euskaldunak betaurreko berdeekin bizi dira, alemanak urdinekin, txinatarrak gorriekin... Berbera lukete guztiek mundua, baina hizkuntzak dakarren kolorez ikusiko lukete.

Azurmendik zehazten duenez, Humboldtenean hizkuntza ez da mundu objektiboaren gainean jartzen den iragazki bat, ezta munduaren ispilua ere, baizik eta mundua eraikitzen duen jarduera, mundu bat egiteko modu bat.

Beste zehaztapen bat: Humboldten irakurketa aizun baten arabera, aurreko paragrafoan esanikoa kontuan hartuta hizkuntza bakoitzak bere mundua egiten badu, orduan ezinezkoa litzaiguke elkar ulertzea.

Beste baten arabera, mundu bakarra dago; hizkuntzak ez dira izen desberdinen bildumak baino, etiketa-sistemak.

Okerrak dira Humboldten bi irakurketa horiek.

Futbol-partida batean, hogeita bi gorputzen mugimendua ikusiko du matematikariak; taktika eta espazioen okupazioa, berriz, entrenatzaileak; poetak, tragedia; haurrak, baloia.

Partida bera ikusten dute guztiek, baina ez dute mundu bera bizi.

Azurmendirentzat, horrelako zerbait litzateke Humboldt: ez dago alde batetik objektu hutsa, eta bestetik interpretazioa. Kultura baten barruan dago beti ikustea bera.

Dena den, bada errealitatea. Argi adierazten du Azurmendik: Humboldt ez da muturreko idealista, ez du kanpoko mundua ez dela existitzen aldarrikatzen. Esaten duena da gizakiak ezin duela mundu hori hizkuntzatik kanpo ezagutu. Ez dago Jainkoaren ikuspunturik, edo inongoa ez den edo inondik ez datorren begiradarik; alferrik bilatuko duzu Thomas Nagelen the view from nowhere.

Sarritan egiten du Azurmendik Nagelekin bat. Bientzat da arrazoi hutsa ilusio huts, eta objektibotasun absolutua ezinezko. Azurmendik maiz erakutsi du modernitateak jainkoaren ikuspegi absolutu eta panoptiko hori sekulartu eta zientziaren objektibotasun puru bihurtu nahi izan duela: Gottes Schauen edo Das Auge Gottes, Jainkoaren begiaren oinordeko sekularra litzateke objektibotasun zientifikoa.

Izaki kontingentea eta mugatua da gizakia: gure kontzientzia beti dago bizimodu eta bizimundu edo Lebenswelt jakin batean txertatua, eta, Hans Blumenbergek dioenez, errealitatearen absolutismoaren aurreko ahalduntze gisa garatzen da hain zuzen giza kontzientzia hori.  

Hans Blumenbergek Absolutismus der Wirklichkeit edo “errealitatearen absolutismo” esamoldearekin adierazi nahi du gizakiak hasieratik munduaren aurrean bizi duen zaurgarritasuna eta menderakuntza. Metafora politiko bat da: errege absolutu baten azpiko herritarra nola, halaxe dago gizakia errealitatearen indar itzel, axolagabe eta kontrolaezinen mendean.  

Arbeit am Mythos edo “Mitoari buruzko lana” liburuan garatu zuen Blumenbergek errealitatearen absolutismoaren kontzeptua. Zimino-gizakiak oihanetako zuhaitz ezagun babesleetatik jaitsi eta sabanara irten zeneko fikzio antropologikoa irudikatzen du alemaniarrak. Horixe ei du gizakiak jatorrizko egoera naturala. Sabanako irekigune berri horretan, gizakia izututa dago: ez du mundua ulertzen, mehatxuzkoa zaio, ez ditu bere bizi-baldintzak kontrolatzen. Adibidez, sabanan zutituta, ez daki ziur hogei metrora dakusan gizakia laguna ala etsaia ote den.

Bestalde, bost axola zaio errealitateari gizakia. Errealitateak ez du zentzurik, ez digu jaramonik egiten eta ez da gure beharretara moldatzen. Absolutismoaren beste alde horrek ere eragiten digu izua eta larridura (Angst).  

Halatan, gizakiari ezinezkoa zaio absolutismo indiferente horretan zuzenean bizitzea; suntsitu egingo luke. Horregatik asmatzen ditu kultura, mitoak, metaforak eta hizkuntza. Mundu arrotzari izenak jarriz, eta beldurgarria kontakizun bilakatuz, bere burua errealitate gordinarekiko distantzia egokian kokatu, eta hura jasangarri eta eramangarri egiten saiatuko da.

Blumenbergen ustez, hortaz, errealitatearen absolutismo sarritan krudelari aurre egitea da hizkuntzaren, mitoen, zientziaren eta kulturaren helburu nagusia. Halakoen bidez erdiesten du gizakiak nolabaiteko ahalduntzea eta baiesten du bere burua (Selbstbehauptung).  

Norman Malcolmek zakur bat imajinatu zuen. Ihesi doakion katua haritzera igo dela dirudi, baina azkeneko unean astigarrera egin du jauzi, eta zakurrak ez du ikusi. Zaunka hasi zaio zakurra haritzari.

Orduan guk diogu: “Zakurrak uste du katua haritzean dagoela. Tronpatu da”.

Davidsonen galdera: hala da zinez? Ez ote da areago, hori esaten dugunon ustea?

Agian zakurrak uste du katuak bistan dagoen zuhaitzik zaharrenera egin duela ihes. Edo azkeneko aldiz jazarri zitzaionean igo zen zuhaitz berera igo dela. Beharbada ez du sinesten katua haritzean dagoela. Litekeena da entrenatzen aritzea.

Alta, zaila litzaiguke berriro ere zakurrak sinets ditzakeen gauza desberdin samar horien artean bereiztea.

Joxe Azurmendi: “[Davidsonen] Objekzioari ihes egiteko ostera genezake, zakurrak ez duela uste, edo pentsatzen, arbola hori ez zaharrena dela eta ez azken aldiko bera dela, eta ez ezer, baizik eta katuak arbola horretaraxe igo duela eta deus ez besterik. Objekzioak, hala ere, zutik dirau. Zertan doi-doi datzala, uste du edo pentsatzen du zakurrak, zerbait horko zer horixe izatea, alboko leku eta inguruko edozeren diferentzian; edo ahor dagoen zer horretan, zertan datzala hori arbola izatea (arbolatasuna)?” (377. or)

Zakurrak sinets dezake objektu bat zuhaitz bat dela? Ezinezkoa dirudi, zakurrak zuhaitzei buruzko sinesmen orokor asko dituela suposatzen ez badugu behintzat: hazten diren gauzak direla, lurra eta ura behar dituztela, hostoak dauzkatela edota erre litezkeela. Ez dago zuhaitzaren kontzeptua duen norbaitek sinetsi beharreko gauzen zerrenda finkorik, baina sinesmen orokor askorik gabe ez legoke arrazoirik sinesmen jakin bat zuhaitzari buruzko sinesmena dela identifikatzeko, eta are gutxiago haritzari buruzkoa dela esateko. Antzeko gogoetak aplikatzen zaizkio zakurrak katuari buruz omen duen pentsamenduari.

Azurmendi: “Zakurrak ezin du pentsatu, juzgatu, uste izan, zerbait arbola dela, edo katua dela. Pentsatu esaten duguna, edo pentsamenduarekin Davidson-ek ulertzen duena, zakurrak ezin du egin”.

Beharbada zakurra ez da tronpatu, gure proiekzioetan izan ezik.

Davidsonek dioenez, izan ere, tronpatu ahal izateko, egia zer den jakin behar da; eta egia zer den jakiteko, besteekin bizi behar da. Beraz, pentsatzea ez da jarduera bakartia, elkarbizitzari dagokio.

Joxe Azurmendik "Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua" liburuko azken zatian, 360. orrialdetik aurrera, "FILOSOFIA (Cassirer, Wittgenstein, Ortega y Gasset, Davidson)"  izeneko atalean, aurretik jorratutako eztabaidak hizkuntzaren filosofia garaikidera dakartza. 

Influencer espainol petoa duzu Ortega. Dio mintzatzea gestikulatzea dela. Fonemek harrapatu duten arren hizkuntzalarien arreta, gorputz osoak egiten du, Ortegaren iritziz, benetako hizkuntza. Oker ez banago, ez dabil urruti gaur egun "multimodal communication" deritzonetik. Garbi aurreikusi zuen, orain dela ehun urte, zoom-bilera batean kamera itzaltzea ez dela neutroa.

Madrildarrak dioenez, hizkuntzalariek iradoki digute ezen atzerriko hizkuntza bat ikasteko komeni den lehenbiziko gauza dela gorputz-jarrera jakin bat hartzea.

Ingelesa behar bezala ikasteko, matraila aurrerantz botatzen hasi behar duzu, hortzak estutu eta ezpainak ia erabat geldiarazi. Ortegaren metodoa ezartzea aztertzen ari omen da Cambridgeko Unibertsitatea. Imintzio horien bitartez sortzen da, Ortegaren esanetan ingelesen bereizgarria den miau eta marraka karrankari zozo sorta hori.

Frantsesa ganoraz ahoskatzeko, berriz, gorputz osoa ezpainetarantz proiektatu behar da, ezpainak musu emateko moduan aurreratu, eta bata bestearen gainean labainarazi. Keinu horrek frantziarren autoestimu sendoa adieraziko luke sinbolikoki.

Ortegaren iritziz, sudurretik mintzatzea da norbere buruaz ezin ideia bikainagoa izateko beste bide bat. Adibidez, sudurkari-ahoskera nabarmena ezarri dio AEBko jendeak ingelesari. Soinu bat sudurkaritzean, ahoaren atzealdera eta gora eramaten dugu, sudur-hobietan oihartzun eginarazteaz gozatuz, eta hori gure burua indartsuago sentitzeko modua da, geure burua barrutik entzutekoa. Eta hortik dator berriki arte munduko nagusia izan denaren autoestimu neurriz gainekoa. 

Nazio-identitateari buruzko hainbat teoria sofistikatu dugu gaur egun; tamalez, ezikusia egiten diogu Ortegak oinarrizkotzat jo zuen anatomia zinetiko konparatuari.

Zoragarria da Ortegaren teoria, eta ziur aski faltsua. Aukera interesgarria planteatzen du, haatik: ez ote da hizkuntza gorputzaren estilo jakin bat, halaber? Kode soila baino gehiago da hizkuntza Humboldtentzat eta Azurmendirentzat ere: mundu-ikuskera eta bizimodua. 

Lévi-Straussek erakutsi digu hainbat mito amerindiarretan bildurik ageri direla eguzkiaren eta Lurraren arteko distantzia egokia, eguzkiaren eta ilargiaren arteko harreman egokia, egunaren eta gauaren txandakatze egokia, urtaroen erregulartasuna, ezkontideen arteko distantzia ez hurbilegia ez urrutiegia, eta animalien eta gizakien arteko bereiztea.   

Ehunka mitotan errepikatzen diren oposizio estrukturalak dira, eta distantzia egokia dute funtsezko gai. Oposizio hauxe da benetako inbariantea: ez hurbilegi (nahastea, intzestua, kaosa); baina ezta urrutiegi ere (erabateko bereiztea, etsaitasuna, heriotza). Eta bilatu beharrekoa, berriz, hurbilegiaren eta urrutiegiaren arteko tarte egokia da; alegia, ordena. Horregatik lotzen ditu mitoak batera eguzkia eta Lurra, eguna eta gaua, urtaroak, andrea eta gizona, animaliak eta gizakiak.

Guretzat bost arazo desberdin dira; mitoarentzat, ostera, arazo bakarra. “Mitologikoak” izeneko lau liburukiz osaturiko bilduman azaldu zuen Lévi-Straussek mitoz mito distantzia egokia. Ez naiz orain ordea bero honekin lau liburukiak aztertzen hasiko. Traizioa hain itsusia izan ez dadin, "Claude" izeneko adimen artifizialari ez besteri eskatu diot laguntza (ez baita ezinezkoa izen hori Claude Lévi-Straussen omenez jaso izana), eta horratx erantzun moldatua: lehenbiziko liburukian, “Gordina eta egosia” izenekoan, azaltzen dira aurrenekoz eguzkiaren, ilargiaren, suaren, txorien eta ezkontzaren arteko korrespondentzia estrukturalak. Bigarrenean, “Eztitik errautsetara”, are gehiago zabaltzen dira “hurbil/urruti”, “gordin/egosi”, “natura/kultura” oposizioak. Hirugarrenean, “Jateko ohitura egokien jatorria”, ezkontza, ahaidetasuna eta distantzia sozial egokia sistematikoki lotzen dira elikaduraren eta kosmologiaren antolaketarekin. Eta azkeneko Mitologikoak-en, “Gizaki biluzia”, Lévi-Straussek azaltzen du oposizio horien arteko oreka dela aurreko hiru liburukietan jorraturiko mitoen bilakaera eta eraldaketa ororen inbariantea.

Garbi bereizten dituzte idazketarik gabeko herriek mitoa eta ipuina. Mitoa ez dator inondik. Naturaz gaindikoa luke jatorria, eta ahozko tradizioak transmititzen du. Mitotzat hartua izateko, beharrezkoa du istorioak errepika, mendez mende behin eta berriz kontatua izatea. Mitoaren gaietako bat da unibertsoaren, naturaren eta jendartearen antolaera, eta erakusten du nondik nora heldu garen gizakiok zentzuzko antolaerak sortzera.

Lévi-Straussek nabarmentzen du mitoak zaku berean sartzen dituela guretzat desberdinak liratekeen galderak eta buruhausteak, eta erantzun bakarra ematen diela pentsamendu zientifikoaren argitan gaur egun heterogeneotzat jotzen ditugun arazoei.

Berbarako, mitoek egitura komuna darakutsate kosmosaren, naturaren eta jendartearen hainbat fenomenoren artean. Egitura horren hastapen nagusietakoa da distantzia egokiarena, edo bitarteko neurritsuarena, ordena ahalbidetzen duena, kaosetik zein behin betiko bereizte erabatekotik ekidistantzian.

Adibidez, mitoak azalduko luke zergatik dagoen eguzkia Lurretik distantzia egokira. Zeren eta askoz ere urrutiago egon bailiteke, eta betiereko gaua genuke orduan; baina halaber askoz hurbilago, eta Lurrarekin batera kixkaliko ginateke gu ere.

Aldi berean, mitoak erakutsiko luke zergatik bilatu behar duen gizonak emaztea distantzia egokian: ez urrutiegi, zeren orduan izaki arrotza izan bailiteke, etsaia edo sorgina; baina ezta hurbilegi ere, intzestu-bekatuaren errudun bihurtuko litzatekeelako.

Orobat, azalduko luke zergatik ez diren egunak eta gauak eta urtaroak ziztu bizian edo erritmo ulergaitzez iragaten, baizik eta nolabaiteko erregulartasunarekin.

Mitoak aditzera ematen duenez, ezinbestekoa da eguzkiak eta ilargiak elkarren arteko distantzia egokiari eustea, egunaren eta gauaren alternantzia posible izan dadin; harreman hori, gainera, gizonezkoaren eta emakumearen arteko ezkontza-harremanaren metafora bilakatzen da.

Alegia, mitoak azaltzen dizu zergatik dagoen neurri egoki bat ordena kosmologikoan, ordena meteorologikoan, urtaroen ordenan, natur taxonomian  eta gizarte ordenan. Bildu egiten du hori guztia, eta arazo desberdinei erantzun bakarra aurkitzen saiatzen da.

Guk, berriz, ikuspuntu zientifikoarekin bat, Descartesekin ikasi dugu arazoak zatitan bereizten, eta arras bestelakoak zaizkigu kosmologia,  ezkontza eta urtaroak, zein bere termino berezien arabera planteatu eta ebatzi beharreko jakintzak.

Luis Martin Santos lagunaren heriotzaren berri hunkitua eman zueneko testua aipatu izan da Mitxelenak fede kristaua zuela aldezteko:

“Azkeneko aldiz elkarrekin izan genuen hizketaldia datorkit gogora: mundu honetako gertariak, alegia, txindurritegi bateko txindurrien lanen gisa, asmoz eta buruz doazela ustekabeko ezbeharren batek nahasteka zoro bihurtzen ez ditueino.

Horrelako zerbait dirudi Luisen heriotzak ere: kanpo-aldetik, txindurrien usteak eta biziak zapalduaz, datorren ostiko zentzugabea. Baina, txindurriek oin zapaltzailearen berri ez dakitelarik, iragazki nahasia eta urratua ehun ederragoren baten gai bihur daiteke goragoko Ehule haren eskuz eta arduraz. Sineste hori da gure ezinaren sustengua:

Ezin aal baledi, Jaun errukiorra,

barkatu zaiozu zizukean zorra.”

(Idazlan guztiak XIII, 473)

Dena den, amor fati esapidea doiago dagokion bezala estoizismoari kristautasunari baino, Ehulearen metafora ere sarriago erabili izan da Moira eta Parka patugileen iruteari loturik, Jainko kristaua izendatzeko baino.

Ez bakarrik estoikoen artean: mundu greko-erromatarrean Ehuntzea zen unibertsoaren funtzionamendua azaltzeko oinarrizko irudia. Aldiz, gutxitan darabilte kristauek, gogokoago baitituzte Jainkoarentzat Buztinlari, Arkitekto edo Artzain bezalako konparazioak.

Moirek Grezian eta Parkek Erroman biziaren hariak josi eta unibertsoa den oihal handia fin bezain gogor ehuntzen zuten. Kloto, Lakesis eta Atroposen ehundura hori Olinpoko jainkoek ere ezin zuten aldatu.

Estoikoek mito horri perspektiba razionala eman zioten: kausa-ondorio kate hautsezinez osatua dago unibertsoa; gisa berean eratzen dute hariek oihala. Jakintsu estoikoaren xedea Ehulearen obra bere horretan onartzea da, “Logos” ere baden unibertsoaren ordenak erabaki baitu.   

Moirek ez bezala, Jainko kristauak ez du patu itsu aldaezinik iruten. Giza borondate librea defendatzen du kristautasunak. Jainkoak giza askatasuna errespetatzen du, eta bere salbazio-egitasmoa historiaren hari askeekin josten du.

Ene ustez, Mitxelenak Ehulea aipatu zuelarik, estoikoen Patua zuen gogoan, ez Jainko kristaua. Ulertzera hel ez gaitezkeen modu batez, guk orain oinaze eta desastre gisa sentitzen duguna —hala nola adiskidearen heriotza istripu ergel batean—, osotasun handiko zati ederrago bihur lezake Logosarekin identifikaturiko Patuaren Ehuleak. Ez dakigu hala den; bageneki, ez genuke sinesmenik behar. Edozelan ere, sineste horrek eusten gaitu hondamendiaren putzuan.

Katolikotasunean hazi eta hezi bazuten ere, uste dut errazago ezkon litekeela Mitxelenaren aiurriarekin Logosarekin bat letorkeen Adur inpertsonalean noizean behin sinesteko joera, Jainko pertsonalaren fedea baino.

Zer aurkitu zuen? Lévi-Straussen esanetan, argi dago xede bera dutela jendarte orotako ezkontza-arauek: familia, unitate biologiko gisa, bere baitan ez ixtea. Itxituraren ordez, aliantzak behar dira gizartean ezarri, gizarte-aliantzak baitira ezkontzaren bidez sorturiko loturak ere. Eta gizarte-aliantza horiek ordezten dituzte filiazio biologiko hutsak erabakitako loturak.

Halaxe heldu zen antropologoa intzestuaren debekuari antzematera. Lévi-Straussen ustez, debeku horrek bilakarazten baitu natura kultura, eta sortzen gizartea. Piztien artean ez dago gisako arau unibertsalik. Gizakienean, aldiz, era batera edo bestera, nonahi ageri da.

Intzestuaren debekuak garbi darakutsa ezkontza ez dela pertsona biren arteko kontua bakarrik: talde edo herri biren arteko harremana ere bada. Zeure senide edo tribu-kide batekin ezkontzea debeku duzularik, beste familia edo tribuekin harremanak ezartzera behartuta zaude. Eta, Lévi-Straussentzat, horrelaxe hasi zen gizartea. Sinpleegia da esatea debekuak zentzu negatibo hutsa duela, askatasuna murriztera mugatzen dela; zeren eta, horrez gain, harremana eta trukea ere ahalbidetzen baititu. Eta truke eta harreman horiek dira jendarteen oinarria. Ez dugu-eta emakumeen trukea bakarrik; baditugu halaber ondasunen eta zerbitzuen trukea, zein hitzena eta ideiena. Azken batean, komunikazio mota guztien bitartez eratzen da jendartea.

Ahaidegoa ulertzeko orduan ere, lagungarri izan zuen Lévi-Straussek hizkuntzalaritza estrukturalistaren eredua. Hizkuntzak bezala, gizarteak ere ez du elementu isolatuen bidez funtzionatzen, harremanei esker baino. Terminoek ez dute esanahirik beren kabuz, baizik beste terminoekin duten erlazioaren arabera: semeak ez berak bakarrik, ezpada alaba, aita, ama, etab. dauzkan estrukturan aurkitzen du esanahia eta zentzua; orobat, b-k ez du zentzurik, ez baldin bada d, g, p, t, k eta gainerako fonemek osatutako estrukturaren baitan.

Ahaidetasunak osatzen du hortaz gizartearen hezurdura. Alta, Lévi-Straussek berehala ikusi zuen ahaidego-sistemek arau kontrajarriak dituztela. Era guztietako lege eta itunak ditugu herririk herri eta triburik tribu. Nahas-mahas itzela dirudi lehen begiratuan.

Kasurako, tribu jakin batean gizona bakarrik ezkon liteke gizonaren amaren nebaren alabarekin. Aldiz, gizonaren aitaren anaiaren alabarekin ezkondu nahi bazenu, ez ei zenuke erakarriko atsekabea eta hondamendia baizik.

Beste herri batean, ostera, jendea talde bitan banatzea dute jokaera zuhur bakartzat: A taldeko gizonak B taldeko emakumeekin ezkontzea, eta B taldeko gizonak A taldeko emakumeekin.

Beste batean (azkeneko adibidea), garbi dute talde bi baino gehiago direla beharrezko, eta A taldeak B taldeari ematen dizkio bere andreak, eta B taldeak C-ri bereak, C taldeak besteren bati eta abar.

Horrek guztiak ilogikoa dirudi, eta Lévi-Straussek bere buruari esan zion ez dela posible gizakiak milioika urte igarotzea halako zentzugabekeriei eutsiz. Naturak ez du inolako hastapenik gabeko aniztasunik sortzen; beraz, gizarteak ere ez. Bada hemen ulertzen ez dudan zerbait. Zer ote da? Antropologoak pentsatu zuen nahaste zentzubako horren oinarrian ordena zentzudun bat behar duela, logikaren bat ugaritasun aldrebes horren azpian.

Horrela, arauen azpiko harremanak bilatzeari ekin zion; ez haatik arauak berak bilatzeari, baizik eta arauak egituratzen dituzten azpiko erlazioak. Gutxi gorabehera, hizkuntzalariak gramatika bilatzen duen bezala: etengabe aldatzen dira hitzak eta esapideak, baina aski egonkorra da hizkuntza funtzionarazten duen sistema. Ahaidegoan halaber, askotarikoak izan arren ageriko arauak, haien azpian badira erlazio jakin batzuk, beti eta nonahi berragertzen direnak. Azpiko estruktura horiexek interesatzen zitzaizkion Lévi-Straussi: inkoherentzia dirudienaren azpiko koherentzia. Antzeko bultzadak eramango zuen gerora totemismoa eta mitoak aztertzera.