Markos Zapiain

Ia diru barik bizi da idazlea eleberriaren hasieran. Bahitura-etxera daroatza pixkanaka bere ondasunak, arropa eta idazteko tresnak barne. Hala ere, idazteari eusten dio.

Denbora aurrera, pertzepzioa ere aldatzen dio goseak. Gero eta urduriago, oldarkorrago, eldarnioei eta paranoiari emanago eta absurdoago bilakarazten du. Irakurleak ezin du ziur jakin fidagarria ote den idazleak kontaturikoa. Esaterako, janaria ahitu zaiolarik, zur-zatiak edo bestelako objektuak ahoan darabiltza, listua sortzeko eta urdaila engainatzeko.

Dena den, behin eta berriro pizten zaio esperantza: ideia bikain bat izango du, artikulu aparta idatziko, egunkariak onartuko dio eta diru polita jasoko du.

Eta halaxe gertatzen da batzuetan. Esna eginiko ametsetan adituek bere lanei buruz entzundakoa errepikatzen dio bere buruari:  “Talentuz idatzia, artelantxoa benetan, jenioaren aztarna. Eta hamar koroa!”

Baina segituan berriz ere txarto. Aurrekoan esan bezala, gorputzaren ahultzeaz ere diharduen arren, gogoaren fenomenoetan jartzen du Hamsunek foku nagusia: goseak idazleari kontzientzia desegituratzen dio, errealitatearekiko harremana desitxuratzen.

Halako batean, adibidez,  “Kuboaha” hitza asmatzen du, eta hitz horrek esanahi sakon eta misteriotsuren bat izan behar duela pentsatzen hasten da obsesioz. Pasarte hori funtsezkoa da: hizkuntza bera hasten da autonomo bihurtzen protagonistaren buruan. Hitza ez darabil zerbait adierazteko: hitzaren soinua sortzen du aurrena, eta soilik gero aurkitu nahiko dio esanahia:

“Ostera etzan nintzen lokartzen saiatzeko, baina errealitatean ilunarekin borrokatzeko. Euria gelditua zen kanpoan, eta ez nuen hotsik entzuten. Une batez kaleko oin-hotsak entzuten segitu nuen, eta ez nuen bakea lortu harik eta oinezko bat pasatzen aditu nuen arte, udaltzain bat zirudienez. Bat-batean hatzekin hainbat aldiz klask egin eta barrez hasten naiz. Baina ze mila deabru! Ja!... Hitz berria asmatu nuelako irudikeria izan nuen. Ohean agontzen naiz eta esaten dut: Ez da hizkuntzan existitzen, asmatu egin dut, Kuboaha. Letrak ditu, hitz batek bezala, ene bada, motel, hitza asmatu duk... Kuboaha... gramatikazko esanahi handikoa.

Hitza nire aurrean ikusten nuen ilunpetan”.

Eleberriak ez du gainbeherako lerro zuzena marrazten; errusiar mendiaren ibilbidea du gehiago: halako batean, idazlea salbatzen dela dirudi; berehala hondoratzen da haatik, eta segi goiti eta beheiti eta goiti eta beheiti.

XIX. mendearen amaierako Kristianian kokatzen da kontakizuna, gaur egungo Oslon. Garai hartan Kristiania zuen izena. Nobelan, Kristiania ez da atzealde hutsa, ezpada beste protagonista bat. Etengabe dabil idazlea harat-honat kaleetan, parkeetan, enparantzetan, kafetegien inguruan, egunkarietako erredakzioetan, ostatuetan eta alokatutako geletan. Hiriaren geografia protagonistaren egoera ekonomikoarekin batera aldatzen da. Dirua duenean, hiri arrunt batean bizi dela sentitzen du; dirurik gabe, ostera, labirinto makur bihurtzen zaio idazleari Kristiania: janariz, beroz eta ostatuz hornitua dago, baina nekez eskura ditzake. Gainera, pobrezia, aldirietako auzo miserableetan ez ezik, hirigunean ere nabari da. Ondo samar doakion jendea du protagonistak inguruan, eta horrek bakardadea areagotzen dio.

Nobelaren berezitasunetako bat da ia ez duela tramarik: idazle gazte eta pobre baten gose fisikoa, degradazioa eta kontzientziaren gorabeherak eta eldarnioak kontatzen ditu Hamsunek. Idazlea aldi berean da narratzaile eta protagonista. Lehenbiziko pertsonan sartzen gaitu Hamsunek protagonistaren gogoan. Horregatik hartu izan da eleberri psikologiko modernoaren aitzindaritzat.

Hainbat aldetatik da Gosea 1890ean bezain modernoa egun. Ez dago “mezua” transmititzen duen narratzaile orojakilerik, edota protagonista psikologikoki koherente eta gardenik. Kontraesanek bizi dute idazlea, eta gorputzak, goseak, hitzek, harrokeriak, desirak eta irudimenak astintzen dute haren gogoa. Beharbada, eleberria ulertzeko gakoa ez da bakarrik gosea; aintzat hartu beharrekoak dira, orobat, gosetiaren kontzientzia eta kontzientzia gosetia. Nobelak argi ikusarazten digu bereizketa horren funtsa.

Aldi berean narratzaile eta protagonista den idazle horrek ez du izenik. Idaztetik bizi gura duen gaztea da. Saiakera filosofikoak idazten ditu, poeta izan nahi du. Goseak eragindako krisi existentzial eta mistikoetan idazten ditu sarritan sorkuntza-lanak. Haatik, biziraun ahal izateko ez dio kazetaritzari muzin egiten: artikuluak idatzi eta egunkarietara daramatza. Batzuetan argitaratzen dizkiote eta diru pixka bat irabazten du; gehienetan ez. Edonola ere, premia hutsak bultzatzen du kazetaritzara, ez du lanbide finkotzat nahi, sosa lortzeko bitarteko puntual gisa darabil.

Istorioak ez du urte askorik hartzen: aste edo hilabete gutxi batzuk baino ez, iruditu zait. Bestalde, egutegiko denbora baino muntazkoagoa da idazlearen gorputzarena: zenbat ordu daramatzan jateke, noiz jan duen azkenekoz, noizko espero duen artikulu baten ordaina eta ondoriozko sabelaldia. Zehazki, idazlearen gose-zikloen arabera antolatzen da denbora: aurrena gosea, hurrena dirua lortzeko aukera, gero janari apur bat, ondotik dirua bukatzen zaio eta buelta berriro gosera.

Txillardegik El Ferrolgo soldaduskan Knut Hamsun norvegiar idazlearen Pan eleberria euskaratzeko asmoa zuen, baina Koldo Mitxelenak aholkatu zion inoren obra itzuli beharrean Txillardegik berak idatz zezala nobela bat. Gomendio horri jarraikiz, Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua idatzi zuen kuarteleko ordu libreetan, eta horrela abiatu zen euskal narratiba modernoa. 

Dena den, ez da Pan euskaraz dugun Hamsunen eleberria, Sult baizik, Gosea. Osorik daukazu Susa argitaletxearen Armiarman, hementxe.

1890ean argitaratu zuten norvegieraz, eta 1990an euskaraz, Literatura Unibertsala bilduman, Juan Mari Mendizabalek itzulirik. Ederki dakit irakurtzea txarra dela, baina aitor dut Mendizabalek berak euskaraturiko Cormac McCarthyren Jainkoaren seme irakurri dudala udan: izugarriak nobela zein itzulpena. Gosea iruzkinduko dut oraingo honetan, eta hurrengo batean igoko dut Pan-i buruzko beste testu bat, edo Jainkoaren seme-ri buruzkoa apika.

Oinordetzan jasotako koltxoi ekonomikorik gabeko euskal sortzaileen nobela ere bada Gosea. Gosea saihesteko, Pettirena dute agian biderik zuzen eta eraginkorrena: harategi batean lanean jartzea. Gure garai hau ezagutzera, internet eta adimen artifiziala baino harrigarriagoa egingo litzaioke Gosearen protagonistari Lanartea elkartea.

Fodorren eta Azurmendiren arteko aldea, hizkuntzari antzemateko orduan, adibide pare batekin azal liteke. Demagun umeari sagarrak gosea piztu diola. Fodorren ereduan: sagarra>gogameneko irudikapena>SAGAR kontzeptua. Ondoren: SAGAR + NAHI. Eta hortik: “sagarra nahi dut”. Gero etorriko litzateke hizkuntza naturala.

Aldiz, Azurmendik beste galdera bat egingo luke: zer da “sagar” hori? Ez da objektu biologiko hutsa. Sagarra izan daiteke fruta, janaria, gozoa, sagardoaren lehengaia, oroitzapen bat, debekuaren sinboloa, Newton, herriko sagarrondoa. Hitzak eta kontzeptuak bizimodu batean baitaude txertaturik. Ordea, gogamenerak, berez, ezin digu hori argitu. 

Beste adibidea: zer da etxea? Fodorrentzat, euskarara igaro baino lehen, adimeneko kontzeptua da etxea. Azurmendiren ikuspegitik, ostera, “etxea” ez da definizio formal bat bakarrik. Euskarazko “etxe” kontzeptuak eta hitzak historia sozial eta kultural bat daukate. “Etxea” izan daiteke bizi naizen eraikina, baina orobat familia, jatorria, baserria, etxekoak, etxera itzultzea, “etxekoandrea”, “etxeko jauna”. Hizkuntzak kontzeptua sare batean kokatzen du, eta sare hori ez da soilik burmuineko kode formala.

Humboldtek esango luke: hitzak ez dira gauzei itsatsitako etiketak. Ildo berean, Azurmendiri ez zaio iruditzen kontzeptuak gogoan gordetako fitxategi isolatuak direnik. Hizkuntza batean erabiltzen ditugunean, mundu bateko harreman-sare batean sartzen dira. Hortxe dago Fodorren eta Humboldt/Azurmendiren arteko distantzia. Fodorrentzat, gogoaren pentsamenduak du lehentasuna, eta gero datoz hizkuntza naturalak. Azurmendiren ustez, berriz, batera garatzen dira.

Azurmendik Fodorri ez dio ihardesten edozein pentsamendu dagoela hizkuntza naturalari lotua, edota pentsamendu oro datorrela hizkuntza naturaletik. Bere ohiko zuhurtziaz dioenez, “tesi defendagaitza bazen, hizkuntza naturalik gabe pentsamendurik batere ez dagoela, pentsamenduak hizkuntza naturalarekin batere zerikusirik ez duela ere, gehiegitxo dirudi”. (408)

Zeren hor baitaude lehen aipatu egitateak: haurra, animalia, irudi mentala, pentsaera prelinguistikoa, ekintza praktikoa. Mentalesak errealitate garrantzitsu baten berri ematen du. Gizakiok baditugu hizkuntza naturaletik independenteak diren prozesu mentalak. Azurmendik ez du hori ukatzen; baina erantsiko du horrek ez duela azaltzen giza pentsamenduaren dimentsio linguistiko, historiko eta kultural osoa.

Azurmendi: Humboldt, Fodor, adiskideok; biok daukazue arrazoiaren zati bat, baina ez zaudete galdera berean. Fodorren galdera da ea pentsamenduak zelan funtzionatzen duen. Eta erantzunean sinboloak aurkitzen ditugu, konbinazioa, sintaxia, inferentzia, prozesamendu mentala. Ostera, Humboldten galdera da ea zelan bilakatzen ote den pentsamenduaren hizkuntza gizaki konkretuaren mundu; eta hor aurkitzen ditugu hizkuntza, historia, komunitatea, kultura, zentzua eta mundu-ikuskera.

Ez baita komeni “pentsatzea” eta “pentsatutakoa” berdintzea. Fodorrek kontzeptuak zelan konbinatzen ditugun argitzen du. Baina Azurmendik galdetzen du ea nondik datozen kontzeptu horiek, nola eratu diren, zer esanahi duten, zergatik antolatzen diren modu batean eta ez beste batean.

Konparazione, gogamenerak beharbada azal dezake nola konbinatzen diren A eta B; baina ezin du esplikatu zergatik kultura batean “A baino handiagoa izateak” duen lehentasuna mundua antolatzeko orduan, eta beste batean, berriz, “A-rekin erlazio egokia izateak”. “Mundu-ikuskeraz berriro, edo erlatibismo erlatibo bat” izeneko XVI. atalean erakutsi dizkigu Azurmendik desberdintasun horiei loturiko adibide ikusgarriak, Japonieratik eta Txineratik abiatuta. Eta zubi handi bat eraiki liteke XVI. eta XVII.4.2 atalen artean; alegia, Japoniatik eta Txinatik Fodorrenganaino.

Jerry Fodorrek 1975ean The Language of Thought argitaratu zuen, “Pentsamenduaren hizkuntza”. Modu informalagoan, “mentalese” ere deitzen dio pentsamenduaren hizkuntzari. Gerora Steven Pinkerrek ere erabili zuen "mentalese" hori. Joxe Azurmendik “mentalesa” zein “gogamenera” darabiltza. Giza adimenaren berezko hizkuntza esan nahi du, hizkuntza naturalek errealitatera dakartena. Humbolt: hizkuntza eta pentsamendua liburuko azkeneko atalean azaltzen eta eztabaidatzen du Azurmendik, “Jerry Fodor eta beste” izenekoan. Atal horretako benetako korapiloa da. Azurmendiri ez zaio Fodorren teoria aski iruditzen.

Fodorren iritziz, ez dugu ezinbestean hizkuntza natural batean pentsatzen. Gogoak badu berezko irudikapen-sistema bat. Honelakoa litzateke giza hizkuntzaren ibilbidea: errealitatetik letozke gogoko irudikapenak, gogoko irudikapenetatik pentsamendua, eta pentsamendutik hizkuntza naturalak.

Mentalesa, hortaz, gogamenera, hizkuntzatzat du Fodorrek, baina ez da gure hizkuntza naturalen modukoa.

Imajinatu ordenagailu baten barneko kodea. Ordenagailuak ez dizu esaten: “orain argazki hau gorde egingo dut”. Horren ordez, sinbolo batzuk manipulatzen ditu, arau jakin batzuen arabera. Fodorrek uste du antzera dabilela giza pentsamendua ere: kontzeptuak, sinboloak, sintaxia eta arauak darabiltza.

Adibidez, “zakurra+zaunka” ez da esaldi bat, baizik eta buruko egitura bat. Baina “zakurra+zaunka” bezalako egitura batek, aukera ematen du informazioa konbinatu eta “zakurraren zaunka” lortzeko.

Hiru egitate edo arazo azaltzeko darabil Fodorrek gogamenera, liburua atera zuenean eztabaidagai zirenak, eta halaxe izaten jarraitzen dutenak:

Lehenik, gizakiok pentsamendu berriak sortzen eta ulertzen ditugu, eta inoiz entzun gabeko esaldiak: “nire auzoko elefante moreak Beethovenen sonatak jotzen ditu”. Esaldi hori inoiz entzun ez arren, hala ere badakizu zer esan nahi duen. Nondik nora? Fodorren esanetan, osagai mentalak konbinatzen ditugulako, edo zaizkigulako. Baditugu elefante, more, auzoko, Beethoven, sonata, jotzea; eta adimenak konbinatu egiten ditu. Horregatik dio Fodorrek pentsamendua konposizionala dela.

Bigarrenik, pentsamenduak inferentziak egiteko balio du: zakur guztiek arnasa hartzen dute, Pintto zakurra da, beraz Pinttok arnasa hartzen du.

Fodorrek dio giza gogoa ez dela mugatzen irudi solteak gordetzera; gainera, egitura logikoak erabiltzen ditu. Horregatik behar du gogamenerak sintaxia. Pentsamendua, neurri batean, kalkulu batda. Eta hortik dator Fodorren kognitibismoaren ideia nagusietako bat: gogamena informazioa prozesatzen duen sistema konputazional bat da. Burmuina litzateke hardwarea eta adimena softwarea. Fodorren ustez, Azurmendiren azalpenaren arabera, "zuzenean hardwarea nola muntatua dagoen deus jakiteke, zientzia kognitiboek ikas dezakete eta deskriba dezakete, softwareak nola diharduen eta zer ekarpen dakarren, ikasketa horretan hardwarea deusetarako aintzat hartu gabe, nahiz beti jakin, softwarea esaniko jardun guztian hardwarearen menpeko dela guztiz". (406)

Hirugarrenik: nola pentsa dezake haurrak hitz egin aurretik? Haur txikiak ez baitu hizkuntza naturalaren gramatika menderatzen. Hala ere, gauzak ezagutzen ditu, gurariak ditu, itxaropenak eta helburuak, eta objektuen arteko erlazioak ulertzen ditu.

Eta animaliek, antzera: zakurrak badaki atea irekitzen, katuak badaki janaria armairuan dagoela, txinpantzeak tresna bat darabil helburu jakin baterako. Ez dira euskaraz edo ingelesez mintzo, baina badute nolabaiteko pentsamendua. Horrenbestez, ezin dira pentsamendua eta hizkuntza naturala berdindu. Pentsamendua ezin da hizkuntza naturalaren ondorio izan.

Fodorren ikuspuntuak dakarren paradoxa: pentsatzeko ez dugu hizkuntza naturalik behar, ados. Gogamenera hizkuntza da, alabaina. Halatan, Fodorrek pentsamendua hizkuntza naturaletik askatzen du, zertarako eta beste hizkuntza batean sarrarazteko. Jakingarria deritzo Azurmendik paradoxa horri. Azurmendiren galdera Fodorri: “Zergatik deitzen diozu hizkuntza?”

Egia baita Fodorren gogamenerak badituela hizkuntza naturalen zenbait ezaugarri: sinboloak, sintaxia, egitura konposizionala, arauak, konbinazioa. Ordea, ez ditu hizkuntza naturalaren beste ezaugarri batzuk, hala nola historia, jendartea, komunikazioa, kultura, erabilera, mundu-ikuskera. Halatan, Azurmendik ez du kategorikoki baieztatzen “ezinezkoa da gogamenera”; aitzitik, mugatzen da Fodorri galdetzera: “pentsamendua azaltzeko darabilzun hizkuntzaren kontzeptua ez ote da murritzegia?”

País Vasco izena bera ere isilarazten saiatzen dira; horrek garbi adierazten du ahaleginak eta bi egiten dituztela izana ere desagerrarazten. Urtaini buruzko elkarrizketa batean moztu egin zituzten Miguel Almazor Urtainen lehen entrenatzailearen hitzak: “No digas País Vasco, por favor te lo pido. Di Guipúzcoa, el Norte…”.

“Barskunes” txanpon batzuk agertu ziren Las Eretasen, Historia irakasle batek fobiak bultzaturiko malabarismoak egin behar izan ditu gaur bertan, “vascón” edo “vascónico” ez esateko, zer esanik ez “euskal”. Inguru hauetan oro ei zen zelta, edo bestela iberikoa, orain dela 2500 urte; eta orain bertan Espainia baino ez. Ikuspuntu bat da, ados. Baina ez da parte onekoa eztabaidan izana ukatzearekin batera izena bera ere mutuarazi nahi eta behar hori. Magia: ez badut esaten, eta inork ez aipatzea lortzen badut, orduan ez da existitu, ez da existitzen, ez da existituko. Ez da ulergarria gure erreakzio batzuk apur bat esajeratuak eta hiperbentilatuak izatea? Ito nahi zaituztelarik ez zaude kortesiarako.

“Nazionalismo” hitzaren esanahiari dagokionez, bat nator Sverker Johansson suediarrak era espontaneoan damaionarekin, eta ez alboko estatuetako eskuindar zein ezkertiarren artean nagusi denarekin, besteak beste hedabideetan:   

Things become more complicated when nationalism collides with linguistic diversity in countries that have not been dominated by a single language. Even though there were many different dialects in countries such as France and Sweden, it could plausibly be argued that they were all the same language, with the result that a national language could be introduced without anyone being forced to change their own. Of course, a decision was also taken in Paris and Stockholm to simply ignore the fact that Basque and Sami, along with other minority languages, were also spoken within the national borders. Respect for the rights of minorities has never been a high priority for nationalists.

Johansson, Sverker. The Dawn of Language: The story of how we came to talk, Quercus, 156. or.

El asunto se complica aún más cuando el nacionalismo choca contra la diversidad lingüística en países que no están dominados por una única lengua. En Francia y Suecia, por ejemplo, había, desde luego, muchos dialectos distintos, pero no era del todo descabellado afirmar que, en conjunto, integraban una misma lengua, de manera que se podía implantar una lengua nacional sin que nadie se viera obligado a cambiar de idioma. En París y en Estocolmo se eligió, por supuesto, ignora el hecho de que se hablaba vasco, sami y otras lenguas minoritarias, pero es que el cuidado de las minorías jamás fue prioritario para los nacionalistas.

En busca del origen del lenguaje, Ariel, 149. or.

Ezagutzaren ingurukoak ziren berriki arte AAri buruzko eztabaida gehienak: ulertzen ote du? Ba al daki arrazoitzen? Kontzientzia izatera iritsi ote liteke? Turingen testa gaindi lezake?

Orain, aldiz, fokua ekintzara pasatzen ari da. Galdera ez da honezkero “zer dakien”, baizik eta “zer egiteko gai den”. Adierazgarria da gure albisteko AA ez zela mugatu informazioa ekoiztera; gainera, bere helburuak lortzeko ingurunea aztertu zuen, ahultasun bat aurkitu eta, bere alde erabilirik, ekintza-kate bat osatu zuen.

Aristotelesek bezala, Hannah Arendtek ere garbi bereizten zituen pentsatzea eta jardutea. AAren bilakaeran ere antzeko jauzia ikusten ari gara: hizkuntza-sistema huts izatetik agente eragile izatera igarotzen ari da.

Humboldtek, Wittgensteinek, Heideggerrek, Mitxelenak, Txillardegik eta Azurmendik hizkuntza ez zuten informazioa transmititzeko tresna soil gisa ulertzen; munduarekin jarduteko eta munduan bizitzeko gizakiaren modua ere badela azpimarratu zuten. Hein batean, gaur egungo AA eragileak ere ekintzak antolatzeko darabil hizkuntza. Erdigunean dugu berriro ere hizkuntzaren filosofia, teknologia berrien eskutik oraingoan.

Guk dakigula behintzat, orain arte AA ez da matxinatu; baina ahalmena izan du berriki hutsune bat aurkitzeko eta bere alde ustiatzeko.

Ez da hor deus misteriotsurik. Ez du egin zibersegurtasuneko ikertzaile on batek egingo lukeena baino; hori bai, askoz ere eskala handiagoan: hipotesi ugari aldi berean probatu, kode mordo izugarria sortu, milaka bide baztertu, eta ahultasuna detektatu arte aurrera jarraitu.

Arriskua ez dakar AA gaizto bilakatu izanak, baizik segurtasun-neurriak baino azkarrago hazi izanak helburuak erdiesteko bitartekoak optimizatzeko gaitasuna.

Hainbat bider gertatu da antzekorik azkeneko mendeotan: XIX.ean, adibidez, lehenago garatu zen industria kimikoa segurtasun-arauak baino; energia nuklearrarekin ere berdin, XX. mendean; eta segida bereko katebegia dirudi XXI. mende honetan AArekin jazotzen ari dena.  

Arazoa ez da guk sorturiko teknologiak kontzientzia erdietsi ote duen, ezpada botere teknologikoaren eta kontrolaren arteko desfasea.

McLoughlinek mugak argiro definitzeaz dihardu. Zer arraio da ordea muga AArentzat?

Zentzu etiko, sozial eta juridikoa izaten du gizakiontzat debekuak. Aldiz, AAn debekua ez da optimizazio-funtzioan kontuan hartu beharreko osagaietako bat baino. XXI. mendeak dakarkigun arazo filosofiko berri bat dugu hor.

Baldin eta gai bazara hain maila altuko iskilu erasokorra sortzeko, gai izan beharko zenuke orobat sendotasun berdineko defentsa-mekanismoak asmatzeko. Ez legoke txarto perpaus hori hastapen etiko gisa; eta ez bakarrik AArako, baizik eta edozein teknologiarako.

Autoak egiten badituzu, orobat behar dituzu balaztak egin. Erreaktore nuklearrak eraikitzen badituzu, berehalako itzaltzeak bezalako babes-sistemak ere erabilgarri jarri behar dituzu. Eta AAren eredu autonomoak asmatzen badituzu, haiek kontrolatzeko arkitekturak ere sortu beharko dituzu.

McLoughlinek iradokitzen du AAk hiru urte barru bere kabuzko ziberesaroak egingo dituela. Gutxitan asmatzen dute ordea halako iragarpenek. Hiru urte? Beharbada bai, beharbada ez. Dena den, ezin ukatu joera bat sumatzen dela: galderak egiten genizkion lehen AAri; helburuak ipintzen hasi gatzaizkio arestian. Hutsala dirudi aldaketa horrek, baina hortxe egon liteke iraultza berri baten gakoetako bat, arras bestelakoak baitira galdera bati erantzutea eta helburu jakin bat zeure kabuz gauzatzen saiatzea.

Nahiko garbi dago datozen urteetako eztabaida nagusia ez dela izango AAk pentsatzen dakien ala ez. Praktikari eta eraginkortasunari begiratuko dio gehiago. Horrelako zerbait: nola diseinatu sistema bateko helburuak, murriztapenak eta gainbegiratzea, gara ez ditzan espero gabeko estrategia instrumental kontrolagaitzak?

Txillardegik zein Azurmendik azpimarratzen zuten arrazoimen instrumentala ez dela nahikoa; helburuen balioaz eta zentzuaz ere eztabaidatu beharra dago. Hain zuzen, eta paradoxaz, AAren aroan ari da ideia hori inoiz baino aintzat hartu beharrekoagoa bihurtzen. Dena den, eztabaida horren ondorioz hartuko balira erabakiak, ez dirudi Txillardegiren eta Azurmendiren munduan hartuko direnik. Ez bakarrik ez direlako euskal munduan hartuko; gainera, helburuen balioaz eta zentzuaz futitzen den botereak hartuko ditu. Ez al da ia beti horrela gertatu?

Uztailaren 22ko Naiz-ek artikulu interesgarri bat zekarren: AA era berri batez ibili da hackeatzen, bere kasa, modu autonomoan. Zibersegurtasunari loturiko aurrekaririk gabeko gertakaria dela adierazi du OpenAIk, AA horren ugazabak.

AA matxinoaz hasi da jendea hizketan, larriki handitzen ari den ustekabeko arriskuaz. Michael McLoughlinek ere artikulu bat eskaini dio El Confidencialen. Berezilariak bezain aztoratuta bide dabil jende arrunta.

Gertaerak: OpenAIk berak onartu duenez, zibersegurtasun-proba batean, babes-neurriak nahita murriztuta zituzten AAren bi eredu aurreratuk hondar-kutxatik ihes egin zuten. (Software bat ingurune seguru eta isolatuan exekutatzeko erabiltzen den segurtasun-mekanismo bat da hondar-kutxa.)

Interneten sartu ziren ondoren, eta Hugging Face ikaskuntza-plataformaren azpiegituraren zati bat eraso zuten, bertako defentsak gaindituta, benchmark baten erantzunak lortzeko. (AA baten errendimendua neurtzeko eta alderatzeko erabiltzen den proba estandarizatua da benchmark delakoa.)

McLoughlinek baztertu egin du ia automatikoki datorkigun "makinen matxinada" interpretazioa. Ez dago matxinaturiko AAik, ezta borondatez ihes eginikorik ere.

Gaur egun dakigunarekin bat dator borondatezko matxinadaren ukazio hori. AAk ez zuen “askatasun-nahirik” erakutsi; helburu bat optimizatzen ari zen. Helburua zen proba gainditzea, eta bidean aurkitu zuen murriztapenari aurre egin zion oztopo instrumentala zelako. Beste batzuetan ere gertatu izan da, AA batek helburua lortzea, baina AA horren diseinatzaileak espero gabeko bide batetik.

Objekzio bat: McLoughlinek ia kontrajarriak balira bezala aurkezten ditu bi ideia hauek: batetik, ez dago matxinadarik; bestetik, ingeniaritza-arazo hutsa izan da. Ez dakit hain zorrozki egin behar den bereizketa hori.

Gertatutakoak ez du inongo borondate autonomorik frogatzen, ados; baina ezin ukatu helburuak modu oso malguan eta sortzailean betetzeko gaitasuna erakutsi duela. AAk ez zuen pentsatu “OpenAIri ihes egingo diot”. Aldiz, horrela pentsatu zuen: “Azterketa gainditzea dut xede. Hondar-kutxa oztopo bat da. Oztopoa kendu beharra dago”. Hor dago berritasuna. Helburu zehatza eman zitzaion AA horri, eta betetzeko biderik eraginkorrena aurkitu zuen.

Luzaro eztabaidatu da filosofia klasikoan, eta bizirik dirau gaur egun ere eztabaidak, bitartekoen eta helburuen arteko harremanari buruz. Kantentzat, ekintza morala ezin da helburu hutsetara murriztu; bitartekoen balio morala ere kontuan hartu behar da. Aldiz, AAk helburua optimizatzen du, eta bitartekoak ez ditu tratatzen murriztapen gisa baino; espresuki debekatuta ez baldin badaude, behintzat.

Halatan, arazoa ez dagokio ingeniaritzari bakarrik. Ingeniaritzari ere badagokio, noski, baina tartean dira halaber zenbait galdera filosofiko: zelan definitzen dira helburuak? Zer da “debeku bat” AArentzat? Nola txertatzen dira balioak optimizazio-prozesuan?

Orain arte, AAren arriskuez berbetan, kontzientzia edo asmo gaiztoan pentsatu izan da. Ostera, gertakari honek darakutsa ez dela ezinbestekoa: aski izan da helburu estu bat, gaitasun tekniko handia eta hutsune bat kontrol-arkitekturan. Horrek ez du frogatzen AA kontziente bat sortu denik, baina bai AA oso ahaltsuek aurreikusi gabeko estrategia instrumentalak aurki ditzaketela.

Humboldt, Mitxelena, Txillardegi, Azurmendi eta beste askorentzat, hizkuntza ez da tresna hutsa; mundua ulertzeko manera ere bada, bizimodua. Antzera, AA sortzaileak ez du agindu zaion helburua ingurutik abstraituta ulertu. Jarri zaion unean bertan bilakatu da helburua bere munduaren oinarrizko egituraren ardatz. Berehala ekin dio bere mundua berrantolatzeari, helburua erdiesteari begira. Hori ez da kontzientzia, baina bai arrazoimen instrumental ezin indartsuagoaren gauzatzea.

Ez zaio jaramon handirik egin Frank diskoko Help Yourself abestiari, oso polita den arren. 

Amy Winehousek Filosofian lizentziadun bat aipatzen du kantuan. Interneten bilatu dut, eta ez dirudi bizitza errealean Filosofia tituludun zuen maitalerik izan zuenik.

Edozelan ere, tituluduna da abestiko gizona, eta Winehousek baino argiagotzat du bere burua. Hala ere, gizona hurbildik ezagututa, Amyri garbi gelditu zaio: jakintza akademikoak ez dakar ezinbestez ez ganora portaeran ez heldutasun emozionala. Kontua da zertan zabiltzan orain, ez zer egin zenuen: axola duena ez da atera zenuen diploma, baizik eta nola jokatzen duzun nirekin.

Gizonak jakintsuarena egiten badu ere, Amyk eutsi behar baitio praktikan, zauriak miazkatu, itsaso gainean mantendu haren buru filosofiko hipertrofiatua, halako garun eta adimen erraldoi astunak urpera ez dezan.    

Bistan da Amy Winehousek ez zuela pedantekeria maite, eta kultura handiko gizon heldu sofistikatuaren gainetik sentitzen zuela bere inguruko jende erdi analfabeto baina emozionalki zintzoagoa. Bikote harremanean erabiliriko jokabide zehatzak ematen du bikotekide bakoitzaren neurria, ez graduek, graduondoek eta masterrek.  

Eta lasai, gutako franko bilakatuko baikara gorrotatu, arbuiatu eta ihes egin genion horixe, iraultzailea notario bezala sasiletrau trepalaria erdipurdiko ergel.