Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Mispillibar

Burutapenak-Oroitzapenak

Jon Etxabe 2016/09/19 11:35
Oroitzapenak Oroimenari ataka irekitzea bada irakurketaren funtzioetako bat

Oroitzapenak

Eguraldia

* “Bisutza”, “lantxurda”. Barneko zerbait ukitu dit txikitan erabiltzen genituen hitzok nobela batetan aurkitzeak.

 

Animaliak

* Txakurra, eskaleen berezko etsaia omen; txakurrek zaindutako esparrura hurreratzen den edozeinena. Umetatik ezagutzen dut giro hori, baserri bakoitzak baitzuen bere txakurra, gehienetan zitala, errekadu batetara joanda txakurra beti zen etsai.

* Azeria harrapatzen zuenari, artzain bakoitzak hainbesteko bat ordaintzen zion Goizuetan.  Marin, nire lehenengo parrokian, etxerik etxe ibiltzen ziren umeak azeri harrapatutakoarekin: artzain garaiko oihartzuna. Ez zegoen honenbesteko zehatzik ordaindu beharrik, borondatea baizik. Gogoan dut haga baten hanketatik lotuta zintzilik erabili zuten bizirik harrapatutako azeria: animalia haren begi izutuak gogoan eta nire begietan dituk oraindik.

* Miracle-Solsona ondoko Miracleko parajetik ezagutzen dut azkonarra eta bere erabilpenak, Juan nekazariak erabiltzen zituen, legez kanpo arren, erbiak zuloetatik ateratzeko.

 

Jantziak

* “Petrina”, Marin, eta Eskoriatza aldean erabiltzen zen hitz hau, ez dut beste inon entzun gero, gaur irakurri dudan arte.

 

Erremintak

* “Labanaren gainera listu pixka bat bota eta petrilaren  kontra igurzten zuten behin eta berriz, ganibetaren ahoa egunkari-orria baino finago eta zorrotzago utzi arte”, Uxue Alberdik.  Labana zuenak egiten zuen hori txikiak ginenean, Etxean harriko, -harraskako-,  ertzean ere horrela zorrozten genituen sukaldeko aiztoak. Abrikotaren (ez dut gogoan nola deitzen genion: okarana?) hezurra igurzten genuen txikitan petrilaren kontra eskolara bidean, zulatu, barneko hazia atera eta “txifloa” egiteko.

 

Sua

* Saturraranen apaizgai, su berria sortzen genuen Larunbat Santuko elizkizunean bedeinkatzeko. Sukarria eta burdina zatia erabiltzen genuen. Ez zen zaila.

 

Kontzentrazio eremuak

* Terecin aipatzen du Felipe Juaristik “Airezko emakumeak” eleberrian. Oso gutxik aipatzen dute, ez da inola ere ezaguna Mendebaldean Terencin kontzentrazio eremua.  Agian ez dituelako Ausbichek -eta pelikulek- markatzen dituen kanon fisikoak: barrakoiak,  alanbradak, barrakoi arteko esparruak, ... Sekulakoa izan zitzaigun bertako esperientzia. Bohemia-Txekian kokatua. Hiritik kanpo gotorleku erraldoia, Fuertea, kontzentrazio eremu bihurtu zuten eta hala erakusten da gaur egun. Baina batez ere Terezin hiria izan zitzaigun zirraragarri: hiri gotortua, bost puntako izar erraldoiaren itxura duen harresi sekulakoen gainean. Harri argiko etxe dotore klasikoz eginiko handikien hiria, dotorea. Elkar gurutzatuzko kale artezeko hiria. Hiri hori osoki bihurtu zuten kontzentrazio eremu. Han dago harrizko etxea, non berezituta eta gurasoengandik isolatuta izan zituzten umeak, amei kendutako umeak, umeen kontzentrazio esparrua. Ertz batetan iraun dute labak, hilerria, ... Judutarren erromes-leku garrantzitsua da, turista  begiluzeak ikusi ditugu hainbat eremutan, Terecinera erromes doaz judutarrak; hilerrira doazen judutarren joan-etorria etengabekoa da, gu izan ginen egunean bederen, astegun soil bat izanik ere. Kontzentrazio eremuen artean, Terezinek utzi dit bizipen kitzikagarriena, Terezinek utzi  zigun kizkurtuen bihotza. Eta hainbat kontzentrazio eremu ikusi ditugu jadanik!. Kontzentrazio eremuen iruditik at dagoen errealitate izugarria da Terecin.

Eskertu diot Felipe Juaristiri bere kontakizuna, nire gogorapenak osatu dizkit, nahiz  istorio lazgarriz.

 

Zamora

* “Kontuz ibili, “sentitzen dut” esan behar horrekin”. “Sentitzen dut” zen debeku eta zigor oro zekarrenean kartzelariek erabiltzen zuten esaldia. Sekula santan ez nuela erabiliko agindu nion neure buruari, -oraindik ahalegintzen naiz betetzen-, esaldi gezurtiena baita, dionaren ahulezia, eta zerbait edo norbaitenganako mendekotasuna estaltzen duena ere.

* “Koilara bat eskuan ari denak lurra du tresna nagusia”, K.Izagirrek. Zenbat buruhauste Zamorako tunelgintzan.

 

Euskara

* Ia  berrogei  urtera arte izan nintzen erdi analfabeto, garai horretan aurkitu nuen “a” atzizkia artikulua zela!.

* “Zorte on!”, esaldi ohikoa, gutxitan sentitzen duguna, benetako sentimendua denean beste komunikazio ahalegina egiten dugu.

 

Bizipenak

* “Ez dut sekula tangorik dantzatu” dio A. Serranok. Leningradon dantzatu behar izan nuen nik, jende pilaren aurrean, dantzari profesionalekin batera, erabat lotsak jota. Lehenengoz eta azkenez. .

Burutapenak.Oroitzapenak

Jon Etxabe 2016/09/19 11:25
Oroitzapenak Oroimenari ataka irekitzea bada irakurketaren funtzioetako bat

Oroitzapenak

Eguraldia

* “Bisutza”, “lantxurda”. Barneko zerbait ukitu dit txikitan erabiltzen genituen hitzok nobela batetan aurkitzeak.

 

Animaliak

* Txakurra, eskaleen berezko etsaia omen; txakurrek zaindutako esparrura hurreratzen den edozeinena. Umetatik ezagutzen dut giro hori, baserri bakoitzak baitzuen bere txakurra, gehienetan zitala, errekadu batetara joanda txakurra beti zen etsai.

* Azeria harrapatzen zuenari, artzain bakoitzak hainbesteko bat ordaintzen zion Goizuetan.  Marin, nire lehenengo parrokian, etxerik etxe ibiltzen ziren umeak azeri harrapatutakoarekin: artzain garaiko oihartzuna. Ez zegoen honenbesteko zehatzik ordaindu beharrik, borondatea baizik. Gogoan dut haga baten hanketatik lotuta zintzilik erabili zuten bizirik harrapatutako azeria: animalia haren begi izutuak gogoan eta nire begietan dituk oraindik.

* Miracle-Solsona ondoko Miracleko parajetik ezagutzen dut azkonarra eta bere erabilpenak, Juan nekazariak erabiltzen zituen, legez kanpo arren, erbiak zuloetatik ateratzeko.

 

Jantziak

* “Petrina”, Marin, eta Eskoriatza aldean erabiltzen zen hitz hau, ez dut beste inon entzun gero, gaur irakurri dudan arte.

 

Erremintak

* “Labanaren gainera listu pixka bat bota eta petrilaren  kontra igurzten zuten behin eta berriz, ganibetaren ahoa egunkari-orria baino finago eta zorrotzago utzi arte”, Uxue Alberdik.  Labana zuenak egiten zuen hori txikiak ginenean, Etxean harriko, -harraskako-,  ertzean ere horrela zorrozten genituen sukaldeko aiztoak. Abrikotaren (ez dut gogoan nola deitzen genion: okarana?) hezurra igurzten genuen txikitan petrilaren kontra eskolara bidean, zulatu, barneko hazia atera eta “txifloa” egiteko.

 

Sua

* Saturraranen apaizgai, su berria sortzen genuen Larunbat Santuko elizkizunean bedeinkatzeko. Sukarria eta burdina zatia erabiltzen genuen. Ez zen zaila.

 

Kontzentrazio eremuak

* Terecin aipatzen du Felipe Juaristik “Airezko emakumeak” eleberrian. Oso gutxik aipatzen dute, ez da inola ere ezaguna Mendebaldean Terencin kontzentrazio eremua.  Agian ez dituelako Ausbichek -eta pelikulek- markatzen dituen kanon fisikoak: barrakoiak,  alanbradak, barrakoi arteko esparruak, ... Sekulakoa izan zitzaigun bertako esperientzia. Bohemia-Txekian kokatua. Hiritik kanpo gotorleku erraldoia, Fuertea, kontzentrazio eremu bihurtu zuten eta hala erakusten da gaur egun. Baina batez ere Terezin hiria izan zitzaigun zirraragarri: hiri gotortua, bost puntako izar erraldoiaren itxura duen harresi sekulakoen gainean. Harri argiko etxe dotore klasikoz eginiko handikien hiria, dotorea. Elkar gurutzatuzko kale artezeko hiria. Hiri hori osoki bihurtu zuten kontzentrazio eremu. Han dago harrizko etxea, non berezituta eta gurasoengandik isolatuta izan zituzten umeak, amei kendutako umeak, umeen kontzentrazio esparrua. Ertz batetan iraun dute labak, hilerria, ... Judutarren erromes-leku garrantzitsua da, turista  begiluzeak ikusi ditugu hainbat eremutan, Terecinera erromes doaz judutarrak; hilerrira doazen judutarren joan-etorria etengabekoa da, gu izan ginen egunean bederen, astegun soil bat izanik ere. Kontzentrazio eremuen artean, Terezinek utzi dit bizipen kitzikagarriena, Terezinek utzi  zigun kizkurtuen bihotza. Eta hainbat kontzentrazio eremu ikusi ditugu jadanik!. Kontzentrazio eremuen iruditik at dagoen errealitate izugarria da Terecin.

Eskertu diot Felipe Juaristiri bere kontakizuna, nire gogorapenak osatu dizkit, nahiz  istorio lazgarriz.

 

Zamora

* “Kontuz ibili, “sentitzen dut” esan behar horrekin”. “Sentitzen dut” zen debeku eta zigor oro zekarrenean kartzelariek erabiltzen zuten esaldia. Sekula santan ez nuela erabiliko agindu nion neure buruari, -oraindik ahalegintzen naiz betetzen-, esaldi gezurtiena baita, dionaren ahulezia, eta zerbait edo norbaitenganako mendekotasuna estaltzen duena ere.

* “Koilara bat eskuan ari denak lurra du tresna nagusia”, K.Izagirrek. Zenbat buruhauste Zamorako tunelgintzan.

 

Euskara

* Ia  berrogei  urtera arte izan nintzen erdi analfabeto, garai horretan aurkitu nuen “a” atzizkia artikulua zela!.

* “Zorte on!”, esaldi ohikoa, gutxitan sentitzen duguna, benetako sentimendua denean beste komunikazio ahalegina egiten dugu.

 

Bizipenak

* “Ez dut sekula tangorik dantzatu” dio A. Serranok. Leningradon dantzatu behar izan nuen nik, jende pilaren aurrean, dantzari profesionalekin batera, erabat lotsak jota. Lehenengoz eta azkenez. .

Burutapenak Kultura

Jon Etxabe 2016/09/16 11:06
Kultura Gutxi dira kulturari buruzko burutapenok, baina horiek dira daudenak. Deigarria egin zait txango batean eginikoak diela denak. Zerbaiten ezaugarri da hori ere, agian.

Kultura

* Liburua da hausnarketa ituri nagusia askorentzat, liburukoak berririk erakargarrienak ere irakur zalearentzat. Irakurlearen zereginik nagusiena askotan, desiratuena behintzat. Liburuen edo irakurtzearen esklabo bihurtzea da arriskua.

Irakurtzeak ez du esan nahi bizitzaz alfabetatuta zaudenik. Kultura orokorrean ere ez, agian.

* Agian adin batez gero, urteek agortuta-edo, ez dago barne bizitzarako egarriarentzat lekurik.

* Txikitero amorratuak gara euskaldunak. Txikiteo kultura dugu. Geurea omen.

* Bakarren bat  izan ezik, ia ez dut ikusi atzerritarrik liburu edo egunkaririk irakurtzen jubilatuon bidaia merkeetan. Letra idatzia ez da nonbait pobreentzako kultura iturri. Kultura egarririk ere ote duten galdetu behar. Edo, "zer da kultura?", da egin behar dugun galdera.

* Aberatsak ez dakit, ez bainaiz beraien opor-lekuetan egon, pobreok ez dugu libururik oporretara ekartzen. Ez dugu irakurtzeko grinarik, edo ez dugu barne premiarik. Hori da pobreoi eman diguten hezkuntzaren ondorioa. Lanerako hezi gaituzte, ez kulturadunak izateko. Lanaren kultura da erakutsi digutena. Eta demagogia badirudi ere, errealitatea hori da.  Erakusketetan ere ez dut bertakoen baino kanpotar kopuru gehiago ikusten. Kultura gunetan, kanpotarrek ez dute bertakoen baino jakin maila handiagoa erakusten. Dirurik ezak bezainbat, kulturarik ezak berdintzen gaitu pobreok. Edo okerrago dena, kultura egarririk ezak.

* Pobreen kultura lan mundura biltzen dela, lege unibertsala da.

* Garagardo kankarroaren aurrean, a ze nolako egonaldi eta ekitaldiak egiten dituzten atzerritarrek Mediterraneoan. Ez dakit zaletasunez ala merke zaielako. Garagardoaren kultura da beraiena.  Itxuraz.

* Dutxa-gailuak mangera zulatua du, muturrera ordurako  ura alboetara zabalduz. Konpondu gabeko aberiak ere herri baten kulturaren ezaugarri.

Bururapenak KartzelaII

Jon Etxabe 2016/09/12 10:25
Kartzela II Xabier Amuriza irakurriz jasotako burutapenak dira batzuk, Ibargurenen poemetatik jasotakoak besteak. Ia hitzez hitz gehienak, nire beraiei buruzko balizko gogoetek baino indar gehiago dutelako eurek. Ez datoz kakotx artean ez nituelako horrela jaso eta ez nuke jada jakingo zehazten nirea eta eurena. Horrela daude ordenagailuan; daudenez eskaintzen diet gogoko dutenei, merezi dutelakoan kartzelaren izaera gordina ezagutzeko.

Kartzela II

 

Xabier Amuriza irakurriz jasotako burutapenak dira batzuk, Ibargurenen poemetatik jasotakoak besteak. Ia hitzez hitz gehienak, nire beraiei buruzko balizko gogoetek baino indar gehiago dutelako eurek. Ez datoz kakotx artean ez nituelako horrela jaso eta ez nuke jada jakingo zehazten nirea eta eurena. Horrela daude ordenagailuan; daudenez eskaintzen diet gogoko dutenei, merezi dutelakoan kartzelaren izaera gordina ezagutzeko.

 

 

Xabier Amuriza irakurriz

 

Kartzela

Grina eta dezepzio enkubritu guztien birringailu gerta daiteke.

“Gu ez gaude irizteko” dio kartzelariak: hala da, uniformez eta egituraz militarrak dira kartzeleroak, ezin dute ordenei buruz iritzirik eman, obeditu besterik ez.

Jauregiak geldiro, espetxeak geldi.

Funtzionario zirina txarra bada, funtzionario aspertua ez da hobea.

Funtzionario berria, gaizto ezaguna baino okerragoa.

Begiz inguratutako zuloa da kartzela.

“kartzela kartzela  da” tautologia nahikoa da problema guztiak esplikatzeko.

Erle kolonia bat da.

Tren berrien zain egoteko geltoki txarra.

 

Kartzelan:

Inoiz ez dakizu aurreikuspenak non huts egin dezakeen.

Zorteak ez du aurpegirik kartzelan ere.

Mugidak beti gertatzen dira bat-batean eta gutxien ustean.

Aise gertatzen da komunikazioaren dohain nagusietako bat: solasa abandonoz utzi, ondorioetara iritzi baino.

Argudioak ez du zentzurik.

Distantzia nanoetan jokatzen da unibertsoa

Eguneroko ogia da eztabaida, ia denboraren propiedade bat

Eguneroko jarduerak, denborak, era sibilinoan garatzen ditu sinpatia eta antipatia pertsonalak

Eguneroko jardueran taldea sarritan banatzen eta armintzen da, baita azpitaldeak sortzen ere

Taldeko azpitaldeak, gai ezberdinen inguruan, jarrera bereizietan, inoiz kontrajarrietan, lerrotzen dira

Suposamenak, zenbait egoeretan, ez dute balio

Ze kontsolapen axalak, insolidarioak, sortzen diren egoera larrietan

Larritasun handitik harako arrakastak gogo beldurtienak ere aditu bihurtzen ditu

Askatasuna indartsuagoa  da itomena baino

Ezin da insolidario izan

Lanak astiro joan ohi dira, hots, presoen abiaduran

Denborak kartzelan  beste neurri bat du

Ez dago guardia sanorik

Kan-kan atean entzutea baino alarma intriganteagorik ez dago

Edozein lekutan ezkuta daiteke maldizioren bat

Kontradiktorioa badirudi ere, presoen kartzeleroekiko bijilantzia garantia osokoa izan behar du

Ez dago aurrerabiderik bigunetik

Bakoitzak bere buruari erantzun behar dio

Kanpoko lilura emozioek gidari txarrak dira

Egoera estremoetan ere gaiztoak izatera kondenaturik ote gaude?

Bakarraren akats batek talde osoa honda dezake

Bakarraren garrantzia totala da talde bat dagoenean

Bakoitzak bere baitan estrangulatzen du ikara

Zatiak zatiekin enpalmatuz lortu daiteke zerbait kartzelan

Xehetasun txiki askori erreparatu behar zaio eta kontutan hartu

Beti dago mugimendua, ezer mugi ez dadin

Bakarraren garrantzia totala da talde bat dagoenean

Bakoitzak bere baitan estrangulatzen du ikara

Zatiak zatiekin enpalmatuz lortu daiteke zerbait kartzelan

Beti dago mugimendua, ezer mugi ez dadin

Segurantzarik ez dago ezertan, hain gutxi zuzendariaren

Bakoitzak bere baitan estrangulatzen du ikara

Segurantza osorik ez dago ezertan, hain gutxi zuzendarien zentzuen

Ihes nahian dabilenak lehenbailehen nahi du

Batez ere aukerak daudenean probestu behar dira

Aurrea jo ahal duenak ez dio itxaron behar atzetik etorri ezin duenari

Sekula ez da izan modurik ezer egiteko “segurantza osoz”

Linterna kartzelan?, Zertarako?

Zenbait egoeretan, sentimenduak gai radioaktiboak lez tratatu behar dira

 

 Kartzelaren

Gogorrena ez da hainbeste askatasun galdua, nola barruan aurkitzen dena

Ez dago distantzia minimorako aukerarik

Kartzelaren jokabidean zentzugabekeriak nahasten dira, eta ergelkeriak sortzen funtzionariengan

 

Kartzelak

Berez, asaldu erantsirik gabe, nahiko tentsio eta irritazio dakar

Ezin baitu zernahiren esplikazio izan

 

Kartzelako

Hizkuntzarik inportanteena isilkuntza da

Bizitza hari inposibleekin iruten da

Debeku gehienak zergatiak ulertzerik ez dutenak dira

Bizitza gozamena da erantzun  gabeko galderak  maite dituzten filosofoentzat 

Elkarbizitza gehiago funtsatzen da zer esanean baino zer isilduan

 

Presoak

Konstelazio estu bat bezala dira, non distantziei eusteak bermatzen duen oreka, zeina halaber bermaezina den horren espazio mugatuan,

Kondenaturik daude talkara eta tentsiora, onenean tentsiotik ezin dira libratu

Ezin du utzi, tornado batek, edozein dela ere, taldearen oreka lehenik ere zaila kraskatzea

Preso batzuek gara dezakete halako konfiantza bat kartzelero bategaz

Presoaren mehatxuak ez dauka ezertarako efikaziarik kartzelan, ekintzek soilik edukitzekotan. *

Preso batzuekin, zenbait baldintzetan, lagun eta laguntzaile bihurtu daiteke kartzeleroa.

Behin presoak erabaki bat hartuz gero, talde-erantzuna granitikoa da

Presoa beti dago zigortua, zigor-ziegan ez dagoenean ere

Preso sozialak preso politikoekin ez nahasi, garai bateko kartzela politika

Kartzeleroen suspikazia metodikoari eragingo ez dion bijilantzia eta ekina behar du

Inoiz ezin du pentsatu zerbait ezinezko denik

Elkarren gainean bizi dira, asko eta asko toki estuan

 

 

 

Ibargurenen poemak irakurriz

 

Kartzela:

0. Bizitzak eta pentsamenduak lau ertz dituen gaua.

1. Bihotza ardagai ezin sikatua bihurtzen duen bakardadea.

2. Olaturik gabeko lurraldea.

3. Lurralde enkoadernatua.

4. Lurralde arrotza.

5. Lurralde laiotza.

6. Esperantzaren isiltasuna.

7. Nortasun agiririk gabeko bakardadea.

8. Alanbrezko ostertza.

 

Kartzelan:

0. Denboraren diktadurak geroaren aldabak apurtzen ditu.

1. Etorkizuna idazteko ere kapaz ezin izan daiteke.

2. Desira gatzatu besterik ezin daiteke eskaini.

3. Oroitzapenak zibilizazio galdua baino ez dira.

4. Presoaren eta munduaren artean giza-has da bere itzala.

5. Bideak idatziz egiten dira.

6. Ez dago ez libertaterik eta libertatea idatzi egiten da.

7. Orainak bakarrik existitzen du.

8. Inork non dagoen ez dakien inoren lurra da oroimena.

9. Unibertsoa zapata-kaxa baten barruan kabitzen da.

10. Ez dago ez mendirik, ez errepiderik ez gasolindegirik.

11. Ez dago etxerik, ez kale-kantoirik, ez ostaturik, ez eta    mundurik ere.

12. Mundua beste aldean asten da.

13. Askatasuna titare barruan kabitzen da.

14. Oroitzapenak poltsikoan daramatzate txikitan kanikak bezala.

15. Ez dago ezer eztirik. .

16. Esperantza da inoizka itsasten den lore bakarra.

17. Oroitzea beharrezkoa. .

18. Ez dago zerurik bala batek zulatutako isiltasuna baizik.

19. Ez dakite noiz hasten den biharra, noiz amaitzen iragana.

20. Ez dago zerurik, beltzagoa da beti gaua.

21. Sentipen hitsak berdintzen ditu gauak eta egunak.

22. Hitzak hurbilarazten biharko gaurrera.

23. Hitzak irekitzen zirrikitua mundurantz.

24. Esperantzak egiten du gizakia.

25. Bakardadearen hezea da eguneroko bezero.

26. Harresitzarrek zeruaren ahosabaia atzamarkatzen dute. .

27. Nonbaitetik datozen haur ahotsek gizarteratzen dute nahia eta ezina.

28. Ahotsa ere deserriratua.?.

29. Sarraila hotsak beste egun bat giltzatu duela adieraztera dator.

30. Harrizkoak dira eleak alanbrezkoak etorkizunak.

31. Maitasunak gutun baten forma hartzen du.

32. Esperantza urrunean erdikusten den bandera arrotza da. .

33. Urmael hustuak dira presoen begi ahantzi eta idorrak.

34. Izan gabe gara.     

 

 

35. Bisitarik ez  /  mundua begien aurretik joan da.

35. Egunona sarraila hotsen ikara hotsa da.

36. Herrari dabil zazpi metro karratutan presoa.

37. Ezer ez zaio presoari gelditzen ukamena ez bada.

38. Alde guztietan egon nahi eta ezin.

39. Atzo aspaldi da.

40. Huntzak denbora estaltzen du begietan.

41. Itsasoak mezurik ez dakar.

42. Hitzak sobera daude.

43. Maiteminduak elkarren oroimenean bakarrik bizi dira.

44. Denboraren hilabete hustuetan galduz doaz urratsak.

45. Ez daukana da duen guztia.

46. Nork daki non dagoen bertako gauaren mugarria.

47. Letargia kiribildu baten argizaiola bihurtzen da.

48. Lurkara d a presoaren mina.

49. Sarraila hotsek herrimina zauritu nahi dute. .

50. Absentzia besterik ez du aurkitzen.

51. Zaharminez jota dator haizearen uhuria.

52. Ahoz ahoz datoz olatuak oldozmen oinustuetara.

53. Bihotza deserrian da.

54. Bagara edo ez gara ala bagara eta ez gara.

55. Maitearen libertatea amesten da.

56. Isilean maitatzen da abisu eman gabe.

57. Lohiri desabitatua da tristezia.

58. Buztinezkoak dira minak.

59. Beste zerurik galdetzen da. .

 

Kartzelak:

Leiho-burdina herdoilduzkoak.

 

Kartzelara:

Metereologoek iragartzen  duten eguraldi ona ez da iristen.

 

Presoa:

0. Urratsez urrats nongura dabilen joalea patioaren ertz batetik beste ertz batera.

1. Nonahi izaterik gabekoa.

  

Burutapenak Kartzela

Jon Etxabe 2016/09/09 11:37
Kartzela I Bi ataletan joanen dira kartzelari buruzko burutapenok I. Liburu ezberdinen irakurketan idatzitakoak, II. Xabier Amurizaren liburu batek sortarazitakoak eta Ibargurenen poemek eragindakoak.

Kartzela I

 

Zer den

* Labirintoa  da espetxea.  Persona beraren barne  labirinto bihurtzean datza arrisku nagusia.

* Kartzelak usainak hiltzen omen ditu, beraiekin akabatzen, baina baita usain berriak esnatu ere. Mila xehetasunek harrotzen digu presoen oroimena, beraien usaina.

* Presarik ez da kartzeletan, baina ez da denbora joan leuna, ez da denbora lasaigarria, urduritasuna da nagusi, zernahi gerta daitekeelako edozein unetan; kondena luzeena duenak ere kanporako urduritasun eta irrika bizi du.

* Gizartearentzat izurri eraginkor eta birus kaltegarrienaz kutsatutako mota guztietako jabe eta jauntxoak babesteko bakarguneak dira kartzelak;  boteretsuok erabaki ahal izateko monopolioa eta estatusa baldintzatu dezaken oro baztertzeko.

* “irla jendetsuak, eta, hala ere, bakarmortuak”, dira kartzelak,  besteen erabakitze ahalmena kontrolatzeko tresna.

* “Dena da faltsutua kartzelan. Kartzela gezurraren mundu erreala da. Gizonak baino asma ez dezakeen izugarrikeria”, Mikel Antzak. Bego horrela hausnarketa, hori da-eta kartzela.

* Kartzela presoa animalia bihurtzeko makina handi bat besterik ez da. Horren kontra borrokatzea da presoaren helburu nagusia, kartzelan bizirik irautea. Zut diraute euskal preso politikoak eta horregatik diraute bizirik.

* “Labirintoa  da espetxea, labirinto bizia esango nuke, formaz aldatzen ere badakielako irteera zailagotzeko; Herioaren labirintoa ...”. Baina preso gehienak bizirik ateratzen dira, barne indarrari esker.

 

Helburua

* Egunen batean, norbaitek aztertu, sakondu eta argitaratuko ditu demokrazia  garai honetan egin diren esperimentuak Espainiako kartzeletan. Baita biziraupenerako baldintza eta amarru psikologikoak ere.

* Inolako murrizketarik gabe, erabat bukatu arte, luzatu eginen dietela kondena, gaztetasuna bertan galduko dutela, ... hori da, gaur egun Madrileko gobernuek, edozein motakoa dela ere, euskal preso politikoei esaten diena, bere morala eta bizinahia zapuztu asmoz.

* Pertsonak suntsitzea da kartzelaren ia helburu bakarra. Hezi, otzantzea, nortasunaz biluztea. Hitz politez zuritzen badute ere.  Lortzen ez duenean, kondena luzatzen die.

* Pertsonak deuseztatzea da, beti izan da, kartzela politikaren helburu nagusia.

 

Presoa

*  Kartzeletan dira gaur egun mendi tontorrera bidean eroritako gudariak.

* Bereziak dira preso politikoak Estatuarentzako. Sozialei baino askoz beldur gehiago diete. Euskal preso politikoak, euskaldunak eta presoak direlako, preso sozialek eurek baino jazarpen makurragoa jasan behar dute.

* Egia da zigortzailea zigortua bihurtzen duela kartzelak; erasotzailea biktima; baina hori horrela izanik ere, presoa da zigorra sufritzen duen biktima.

* Barne askatasuna da presoa gailen bihurtu dezakeen aukera bakarra.

 

Ahala

* Muturreko egoera da kartzela, beraz, edozein dela kanpoko babesa nahiz barrukoen kidetasuna, zuk zeure bakardadean egin behar diozu aurre errealitateari: hori da biluzik geratzea, eta horrek erakusten dizu zeure balioen norainokoa, zeure izatearen egia, zeure eta besteen aurrean.

* “... sufritzen diren nahigabe eta oinazeak ez dira gure sentsibilitatean osorik batzen, baizik eta, perspektiba lege zehatz baten arabera, txikienak handienen atzean ezkutatzen”, Primo Levik. Zerbait horrelako trikimailu psikologikoetan babestuz iraun dute euskal preso politikoek ere.  Perspektiba orokor zehatza dute, non nolabait barne nukleoan labain egiten duten sufriarazten dieten nahigabe eta oinazeak.

* “Txundigarria da gizakiak duen ahalmena, are etsigarriak diruditen baldintzetan ere, aterpe bat hondeatzeko, oskol bat jariatzeko, babes hesi bat hauskor bat eraikitzeko” dio Primo Levik: euskal preso politikoak ahalmen horren lekuko.

 

 

Estatua

* Egia da presondegian boterea ez dela mozorrotzen; tiraniaz agertzen dela xehetasun txikienetan ere, baina egoera askotako ezaugarria da hori, askori gertatzen zaiona, edozein dela ere, uniforme bat janzterakoan.

*  Garaitu sentipena sortarazi nahi die Madrileko Gobernuak euskal preso politikoei; hauek izan daitezke borroka edo bataila zehatz batetan galtzaile, baina ez dira garaituak. Preso bakoitza ateratzen denean, gaixotasun larri batek hala behartuta ere, estatua bera da garaitua. Galtzailea eta garaitua ez dira sinonimoak.

* Euskal preso babesgabeenganako mendekua da Espainiaren ohorea.

* Beraien ekintzak justifikatzera, barka eskatzera, behartu nahi ditu Gobernuak presoak, horrela porrot sentipena sorraraziko dielakoan. Baina aldi berean guzti horrekin Gobernuak kartzela politikako bere porrota da justifikatu nahi duena.

* Egindakoak gogorarazten dizkie presoei Gobernuak, berak egindakoak isildu edo estaltzeko.

 

Elkartasuna

* Espetxean gogorra da bizia beste leku batean dagoela ikustea, baina espetxeko gauzarik  pizgarriena ere da zure kartzelako bizitza hor kanpoko bizitzan ere eragilea dela jakitea.

* Usainak hilko ditu kartzelak, beraiekin akabatuko agian, baina baita usain berriak esnarazi ere. Mila xehetasunek harrotzen dizkigu presoen oroimena, beraien usaina.

* “Kartzela bat desegiteko, zenbat indar egin behar da?. Zenbat indar egin dezake pertsona bakarrak?”. Arazoa ez da zenbat indar egin behar eta egin dezakeen pertsona bakarrak kartzela bat desegiteko, baizik zenbat indar apurreko pertsona bakar bilduko diren kartzelak desegiteko.

* “Espetxeko bakardadean edozein txikikeriak, begirada batek edo irribarreak edo esaldi sotilenak sekulako ekaitza sor ditzake preso dagoenaren baitan”, preso baten testigantza. Kanpokoon harrera izan daiteke txikikeria horietako bat.

* Herrimina dute euskarri preso eta iheslari euskaldun politikoek, eta onez itzuliko dira herrira oinarri sendo hori dutelako, minduta dauzkaten herri horrek ekarriko dituelako etxera. 

Burutapenak IdazteaII

Jon Etxabe 2016/09/05 17:40
Idaztea II Edukia, Egia, Baldintzak, Literatura, Poesia eta Komediari buruzko zenbait burutapen Idaztea lanaren inguruan..

Idaztea II

 

Edukia

* Errimatzea izan daiteke dotoretasun itxuraz gauzak desitxuratzeko azpijokoa, baina azpijoko berdintsua gorde dezake errimatu gabeko dotoretasunak.

* Ordenagailuz ez da orri zuririk zikinduko, baina bai egin ahal dira zenbait irakurgai nazkagarri.

* Iragana zein oraina gerokoei zor dietelako aztertu behar ditu oroitzapenak eta bizipenak idazleak.

* Ezkutuko eduki bat dagoela uste dut historia eta istorio idatzi bakoitzean, irakurleak antz ematen ez diona, idazleak kontzienteki eragina batzuetan, konturatu ere egin gabe bestetan.

* “Idazle izatea behaketa arretatsutik eta ikusi izan ezin diren gauzak kontu handiarekin imajinatzetik sortzen den bategite gaitza da. Gainerakoa, hizkuntzarekin derrigorrez zorrotz eta gogor lan egitetik dator”. Ikusitako gauzen eta bizipen zein sentipenen altxorretik eraikitzen da, nahi eta ez, fikzioa ere. Altxor hori erabiltzeko idazlearen ekarpen eta ahaleginetik osatzen da azken emaitza. Arreta eta kontu handia eskatzen du osagaiak aukeratzerakoan, baitak hitzak aukeratu eta esamoldeak gauzatzerakoan ere.

* Xehetasun aunitz ditu idatziz azaldu nahi duzun gaiak, bizitza bera, eta kontatu nahi den gai hori bera, xehetasun ezberdinez osaturik dagoelako: mezua, gertakizuna, bizipena, ideia soilak, ... Aukeratu egin behar du idazleak. Beraz idatziak, fikzioak berak ez du egia osoa sekula esaten. Aukeraketa baten ondorioa da idazki oro.

* Badira liburu batzuk irakurleak lagun batekin batera irakurri nahi lituzkeenak, edo forum txiki bat egin tarteka lagunekin. Liburuko burutapenak eta sortarazten dituen hausnarketak konpartitu, aberastu eta kritikatzeko grina sortarazten duen idazleak idazle onaren zigilu eta bermea du..

* Historia irabazleek idazten dutelako gorde behar dira galtzaileen oroitzapen eta bizipenak; historia berridatzi ahal izateko ezinbesteko osagai altxorra dira.

 

Egia

* Literatura egitea, zenbait kasutan, gezurra esatea baino kaltegarriagoa omen. Nire lehiaketetarako esperientzia xumean, gauza asko kendu eta gorde behar ditut lan txukun bat aurkeztu nahi badut.

* Autobiografietan inork ez du egia edo sentitzen duena osorik azaltzen. Komeni zaiona soilik, ongi gogoratu edo ez. Interesen araztegitik iragazita.

* Asko edo gutxi, idazleak dena edertzeko joera du, errealitatea eraldatzekoa, ertzak leunduz, egoerarik gordinena bera hitz edertuz jartzekoa gutxienez. Oraingoaz ari garenean ere, oraina, istant neurtezina izaki,  berez baita iragana.

* Idazleak tarteka errealitateari ertz oraindik biziagoak jartzen dizkio, baina hori bera oraina ontzeko asmoz eginen du, erabat zikoitza ez bada behintzat.

* Kazetariaren pentsaera dago kazetari horrek edozein elkarrizketa edozeini egin aurretik, eta edozein dela ere erantzuna, aurreiritzi horren taxura plegatuko du emaniko erantzuna. Berdina gertatzen zaio edozein idazleri ere literatura egiterakoan, sakonean literatura idazlearen berekiko elkarrizketa besterik ez baita, barnean dituen galderei erantzuna.

*  Kontakizuna egia  ez bada, fikzioa denean ere, sustraitik usteldutako emaitza bat da. Istorioa izanen da neurri handi batean asmatua, baina edukiak, edo esanahiak, idazlearen baitan, egia izan behar du. Egia partziala bada ere. Gezurra eta egi osoa gordetzea bi gauza ezberdinak dira, egia ezkutatzeak gezurraren eragin bera ez badu ere. Egi erdia gezurra bilakatzen da sarri.

* “Kontakizunetan gerta daiteken gauzarik onena gertarazi behar dugu (edo okerrena, hori bada helburua), baina, halere, egiazkoa dela eman behar du”. Kreatzailea denez, idazleak gauzarik onenak eta egiazkoenak sortu ditzake, errealitatetik harago. Mundu hobeago bat marraztea egunero egia latzari zor zaion ekarpen aberasgarria izan daiteke. Idazti orok du lotura egiarekin. idatzi oro, fikziorik fikzioena ere, bizitzari lotuta doalako.

 

Baldintzak

* Laburrak du indarra literaturan, luzapenetan galtzen denak antzu gelditzeko arriskua du, dotoretasunetan galtzen den idazkia su artifizialak bezala uneko gozotasuna besterik ez du eskainiko. Bada zerbait hori ere. Zenbaitentzat  burmuinari eragin eta denbora-pasa bat izan da helburua. Ez du beste handitasunik eskatzen. Eta hori ere zilegi da, agian beharrezkoa.

* Patxada eta urduritasun puntuaren oreka behar dut nik idazteko, baina batez ere barne oreka. Eta nolabaiteko etorria esnatzea.

* “Bela-oihalak berriz, toles-toles eginda saldu bide zizkion dirutza baten truke Joyce deitura zuen dublindar bati” irakurri diot Andoni Tolosari. Irriñoz zimurtu  zaizkit ezpainak, hemendik aurrera Etxarriko lo aurreko irakurraldietako une goxoetan, Ulisesekin hitzorduan, belaontziaren bela-oihalean kandela batez kapitainaren istorioak irakurtzen dituen eskifaia-kidea izango naiz. Estimulu bat behar da idazteko zein irakurtzeko.

* Oso aske izan behar zara, idazten jartze zarenean,  intziri burges guztien kontzientzia faltsua ahaztu, eta bizimodu berri batera urratsak erakusteko. Erdi lo, inkontzienteki idatziz ezin da mundu berri bat transmititu.

* Originaltasuna, xarma, ugaritasuna, indarra, talentu batek behar dituen baldintzak, gutxiren esku dagoen altxorra,  horien gabeziatik dator literatura produkzio emankorrean artelan gutxi aurkitzea.

* Pazientea eta egoskorra behar du izan idazleak, sena eta etorriaz harago hutsarte, ilunaldi eta gogo ezak gainditzean datza,  idaztearen  funtsa.

* Batzuk edan egin izan dute, edo egiten dute, idazteko, edo erre, edo kafea hartu. Baina batez ere mentalki egon behar da osasuntsu idazteko, eta bizipoz maila handiarekin.

* Barne orekatua, askea eta neurri batean aberatsa, behar da idazteko, -literatura irakurtzeko ere-, trabarik gabe, inguruaz at, ingurura jauzi egiten bukatzeko..

 

Literatuta

* Literaturak idazlearen eta irakurlearen arteko zubia izan behar du.

* Bizitza bera da literatura, eta  literatura bizitza, fikzio biziena ere, ezinbestekoa da bien arteko lotura, sinbiosia, bestela literatura deitua ez da literatura, beste zerbait baizik.

* Literatura, bizitza bezala, hautaketa bat da. Gaia, erritmoa, estiloa, hitzak, ... eta hautatze oro bezala, zaila eta astuna izan ohi da. Geroko ibiliak dakar gozagarria.

* Bizitzarekin lotura da literatura, irakurlea une batez burbuila batean biltzen badu ere.

* Jakin gabe erositako liburuak dira sari ezuste goxoenak. Jakinaren gainean erositakoek, badakigu gehienetan zer eskainiko digun.

* Harrapatu eta lotu egiten zaitu liburuak, bere esklabo bihurtzen. Ez da erraza kateotatik askatzea.

* Bizitza, errealitatea izanen du beti oinarri edozein idazlanek. Baina jauzi bat eman behar du literaturak, kronika soila izan nahi ez badu.

* Hasiera eta amaiera dira literatura eta zer zehatzen diferentzia. Literatura batzuetan errealitatearen mugak gainditzea da, bestetan, aldiz, orokorrari edo orokorregiari zedarriak jartzea, bizitzari izen eta izaera zehatza ematea. Bizitza eta errealitatea bera eternoak dira agian, nahiz eskolastikak besterik dioen. Literatura eternitate horren mugetako bat litzake.

* Idazteko grina edo ohiturak mila katramila, zirrikitu, korapilo eta helburu ezkutatzen ditu bere baitan, aitortzen ez direnak gehienetan, edo hitz ederrez mozorrotzen direnak.

* Idazti oro ez da literatura. Sena eta berezkoa duenak soilik egiten du literatura, oso gutxi dira horiek, besteok idatzi, soilik, egiten dugu. Senaz gain irakurleak literatura egiteko izpi berezi hori behar du, tarteka soilik agertzen dena, lanak soilik borobiltzen duena. Literatura egiteko, edozein artelan bezala, asko landu behar da. Gehienek idatzi soilik egiten dute literatura izenean.

* Arabiar esaera batek omen dio liburu bat dela patrikan eraman dezakegun lorategia. Atsegina zait idatzi edo irakurtzean ni neu  lorazain lanetan irudikatzea.

* Hiztegia aldatzeko tekla joka gure gorputz biluzietan ibiltzea bezalakoa behar du izan idazki bat irakurlearentzat. Aldatzeko gaitasunez jantzitako biluzia behar du izan irakurleak irakurgaia hartzean.

* Irakurtzea ere ez ote denbora galdu bat, entretenitzeko eta gozatzeko beste era bat soilik. Paseatzea, igeri egitea, lagunartea, … zer da denbora-pasa bat baino!

* Literatur  lehiaketak, eurak ere, kutsatu ez ezik kakaztu ere egiten ditu politikak.

 

Poesia

*  “A poesia e´o éter em que tudo mergulha e que tudo penetra”. Poesiaren lehen baldintza eta osagaia, poeta bera bizitzan murgiltzea, bizitzak berak poeta melatzea; bigarrena, sentipen guzti horiek hizkiz azaltzeko gaitasuna.

* Bizitzari altuera handitik begiratzea bezala da poesia, ikuspegi zabalarekin begiratzea bizitzari.

* Bizitza itsaso eta zerua  bezain zabal eta eder ikustea da poesia.

* Poesiak errealitatea biziki azaleratzea izan behar du, ez errealitateari ihes egitea. Baina hainbat poema eta poema-liburuk, hitz eta irudien nahasmenaz baliatuz, errealitatetik libratzen, nebulosa batean galtzen direla itxura ematen dute.

* Bizitzaz ari da beti poeta, baina herri soilak sarri ulertzen ez duen lengoaian. Elite edo klan batentzako literatura dirudi sarri poesiak. Baina poetak badu ere datorkion bezala bere barnea hustea, inork gutxik ulertuko badio ere.

* Poesia ezin da izan bizitzako ertz mingarriei iskin egiteko trikimailua. Bete-betan harrapatu behar du poesiak bizitza. Herriak ez du gogoko poesia irakurtzea, agian horregatik bizi gara lur gainean tatarraz, harro eta zut gabiltzala uste dugunean ere. Poesia ez du errimak, ez errima ezak, osatzen, barnean dagoen zerbait definigaitza da poesia, bizitzari begiratzeko jite berezia.

* Poesia  ederra da, edertasun bihurturiko gaitza,  ez beti garden-gardena eta gehienetan ikergaitza.

* Errimatzea izan daiteke dotoretasun itxuraz gauzak desitxuratzeko azpijokoa, baina azpijoko berdintsua gorde dezake errimatu gabeko dotoretasunak.

* Idatzita ez dauden poemak irakurri beharko ditu irakurleak, iradokitakoak, balizkoak. Eta hori ez da bizkarroi izatea. Irakurritakoa osatzea baita irakurtzea.

*  Zer esan nahi duten ulertu ezinik uzten gaituzte hainbat poemek, “gauza sinestezinak are hitz sinestezinagoez esanak”.  Poemak ez direla ulertu behar esan ohi dute poetek. Sentitu, eta nahiko.

* Poesia  ez da ulertu behar, sentitu baizik”. Poesia ez da zuzeneko kontaketa bat, begirada berezi bat baizik, edo begirada berezi horren ikuspuntutik gauzak kontatzea, narratzea ere. Ez da arrazonamendu logiko ohizkoa, poetaren arrazonamendu berezia baizik. Horregatik ingurua modu propio batean sentitzen ez duenak, ez du liburuetan ere poesia sentituko.

* Poesiak berak ez du mundua aldatuko, baina neurri batetan poeta ez denak ez du gizartea aldatuko ere. Poesiari bizia dario, eta poesia berritzailea da.

* Ze poesia mota idazten nuen galdetu  zidan batek poesia lehiaketa sariak banaketa batean: erabat mutu, erantzunik gabe, geratu nintzen. Sailkapenak kritikoek edo irakurleek egiten dituzte, idazleak idazteko forma zehatz bat aukeratzen badu ere. Imitatzailea ez da idazle ona.

 

Komedia

* Komedia genero usuena da, baina bera da zailena. Antzerki eta filmak ikustea besterik ez dago: oso zaila da bizitzari umore puntuz egoki eta orekaz heltzea.

* Erruki forma bat da komedia, bizitza gordina gandu gozagarri batekin estali nahi duzun heinean.

Burutapnak Idaztea I

Jon Etxabe 2016/09/03 09:43
Idaztea I Asko edo gutxi, norberetzat edo inorentzat, idazten duenari agian interesatuko zaiolakoan.

Idaztea I

 

Zer den

* Bere buruarekin aurkitzea da idaztea idazlearentzat, hausnarketa ordua, beste inorekin ezinean disko gogorrarekin gogoetak konpartitzea, edo norberarekin lehia.

* Irakurlea du beti gogoan idazleak, balizko irakurlea gehienetan, irakurle horren jakin-minari erantzuten dio. Eta idazki bakoitza, beti, idazleak bere buruari egiten dizkion galderei erantzutea da. Idaztea beti da erantzuna, balizko irakurleari edo idazleari bererari.

* Hor barnean kaosean, lainopean, oroitzapen soilak, edo ideia zehatz ordenatuetan dagoenari marra bereziz gorputz zehatza ematea da idaztea. Iraganean oinarrituz geroari oinarriak jartzea.

* Gorputzik ez duten ideiak marrazki batzuetan gauza bilakatzea da idaztea,  zeregin zaila gauzok egoki aukeratzea eta tokatzen zaien ordenan jartzea, eta zerbait itxuroso bat erditzea..

* Biluztea da idaztea. Mozorrotzen ahalegintzen den  idazlea bera ere, biluzik geratzen da irakurlearen aurrean, mozorropeko morrontza erakutsiz.

* Letrak jostea da idaztea, eduki bat letrez egoki hariltze gaitasunean datza idazle sena. Letra bakoitza, bere soiltasunean ezer gutxi da, egoki ehunduta, mundu harrigarria sor dezakete hizkiok.

* Gertaera, iritzi edo bizipenak ordenan jartzea da idaztea, nahasmena taxutzea, dakusaguna borobiltzea, edertzea,  ulergarri bihurtzea, … norberarekin borrokan gehienetan.

* Norberarekin aurkitzea da idaztea, eta bakoitzean muga berri bat desagerrarazten digu, nitasun hori argitzea da idaztea.

*  Idatzi denak dira idazlearen barnera bide egite bat. Denbora-pasako liburuek eurek ere barnera bidaia dira. Liburuek egilearen barnea erakusten dute beti, estilo, edukia, forma, … edozein dela ere, baita idazlea mozorrotzen ahalegintzen denean ere.

* Hitz zehatzez, adjektiboz eta aditzez esanahia lekutu eta xedatzea bere-berea izan behar du idazteak, ez errealitatea eraldatu edo goxatzeko, idazlea bera zuritzeko, baizik idazlearen barnea azaleratzeko, bere errealitatea nolabait konpartitzeko, eskaintzeko. Partaidetza da idaztea, norbere altxorra partekatzea. Sarri hitzen, adjektiboen eta aditzen labirintuan korapilatzeak zurruna lehorra eta biluzia egiten du idazkia.

* Iluna argitu, zati dena osatu, urrutikoa etxeko bihurtu omen idaztea, baina kazetariena, ez ote alderantzikoa gehienetan.

* “Drama bat edo nobela bat, esperimentu bat baino ez da”. Idazlan orok du esperimentu kutsua, idazlan orok baitakar berarekin ahalegin berri baten ekarpena. Jolas bat ere bada, nahiz seriotasun osoa ematen zaion. Idazlearen zein irakurlearen aldetik.

* Idaztea ariketa akuiferoa dela irakurri dut. Hainbat interpretazio egin diezaioket esaldiari, baina zer esan nahi du zehazki?.

* Irakurlearentzat zartailu behar du izan literatura, tarteka zartailu gozoa ere. Idazleak bideak ireki behar dizkio irakurleari eta honek osatu behar du idazlearen lana, hori da literaturaren miraria, idazle eta irakurlearen arteko komunikazioaren magia.

* Kontraesanez osatutako jolasa, jolasa balitz, da idaztea, egia baita burua argitzen eta garbitzen duela, baina baita egia da ere  nekatu eta lasaitu, biak, poz eta erneguen artean.

* Ekarpen bihurtzen da idaztea, iragana berreginez edo oraina geroan argituz. Arnasa damaio horrek idazleri. 

 

Zergatia

* Aurka egin ezin diezaioken ahots batek bultzatzen du sarri idazlea, eta gaiak berak eramaten du idazkeraz eta hitzez harago gaiari berari ere gorputz zehatz bat ematera.

* Badira idaztea terapia zaiela diotenak. Amaieran ematen dit nolabaiteko poztasun oihartzuna idatzitakoak, baina zenbat ezin eta amorrazio dauden tartean. Horregatik da misterioa bat idaztea, berezko grina batek du esplikazioa.

* Zergatik idazten du batek?. Ba ote daki sakonean idazleak berak ere!. Bokazioa, berezkoa, sena, ... esan ohi dira. Horrez gain barne barea eta ezinak gainditzeko bizipoza eta adorea dira ezinbestekoak.

* Behartuta idazten dut nik gehienetan, gizarteko konpromisoek hala behartuta, eta horrek gehienetan gogokoa dudana idazteko denbora eta adurra lapurtzen dizkit.

* Nostalgikoek soilik idazten dute. Mozorro ezberdinen arrazoipean, iraunkortasunaren nostalgiaz edo famarenaz gehienak. Mezu bat helaraztea izaten da mozorrorik erabiliena.

* Gaitz sendaezin batek bezala harrapatzen zaitu idatz-grinak, gaixo kronikoa bailitzan, betirako.

Jasanzaila batzuetan, mingarria ere, gozagarria tarteka.  Ofizio soil bezala duenak, idatzi idatziko du, baina ez da idazle izanen

* Badira idazleak idazteari uzten diotenak, eskubide osoarekin, nahiz ahala eta zeresana izan. Ni ez naiz idazlea, agian horregatik jarraitzen dut idazten, eskubide guztiarekin ere.

 

Zertarako

* “Bizitzeko idatzi beharrean, idazteko bizi nintzen”. Sendagaia behar luke izan idazteak, baina gaixotasun bihurtzen da sarri. Amildegira jauzi egitea bezalakoa da idaztea, ez zara lurreratu arte geratuko. Bizitzeko idatzi edo idazteko bizi: zaila da bien arteko oreka, erabat harrapatzen baitzaitu idazteko grinak sarri. Diru, ospe, … irabazi horietatik harago

* “listaria”: urteetan entzun gabeko txikitako hitza,  aurkitu dut Koldoren liburuan. Oroitzapenak eta sentipen galduak esnaraztea da idazlearen zereginetakoa bat.

* Zerbait konpartitzeko, kanporatu beharra duzulako idatzi behar da. Behartuta idatzitako lan bat hitzartua duzulako idaztean harea mugikorretan bezala ari zara, funts gutxiko zereginean. Horrelakoetan ere zure interesgune bat aurkitu behar diozu, zerbait kilikagarria.

* Lanbidea izanen da batzuentzat idaztea, baina lanbidea soilik bada zaila zaio izatea, letrez baliatzen den langile soila izanen da. Desirak ametsak fantasiak sortu eskaini behar ditu, baina baita gogoetak egin eta eginarazi, oroitzapenei lausoa kendu, baita bizitza betetzen lagunarazi ere.

* Artelan oro da antzezlan bat, eta ikuslea berenez soilik sortzeko gai ez den sentipena sortarazi behar dio artelanak. Idazlanak ere, artelana den heinean. Poesia nola ez. Idazlearen ni-a da gutxienekoa, eraginkorra, agian erabakigarria bada ere, irakurleari bere  ni-a  aurkitzen laguntze behar du izan edozein idazlanaren zeregina.

* Boterea dute hitzek, baina ez soilik arantza, muturrekoa edo mehatxua izateko, ukendu eta bizipoza ere izan behar du literaturak.

* “... zurrungak bezain zulatzaileak dira hitzak”. Hitz idatzien funtzioa edo betebeharra uneko uneari zor zaion bete beharra du idazteak, beti zulatzailea, zirrikitu berriak irekitzeko, lasaigarri bareak izateko, ....

* Idazle izan gabe idazten duen idazleari tarteka bururatzen zaio non eta nola bukatuko duten ordenagailuko karpeta guztiek. Zakarrontzi batera joanen dira, borratu eginen dituzte, norbaitek izanen du begiratzeko jakin-minik, …?. Auskalo. Baina ez zaio alferrik idazte hori, entretenitu egiten da, eta segur aski ez luke jakingo beste ezer egiten, eta balizko beste zer hori ere idaztea baino aspergarriagoa eta denbora galtze handiagoa litzaioke.

* Ez dut helbururik idaztean, ez dit ezerk hitzetan ezer  kontatzeko zilegitasunik errebindikatzen, bidaietan idaztea ohitura bat dut, tik bat bezala, besterik ez.

 

Sorkuntza

* “Aineza nik ere haren trebezia, nahi dudana edo nahiko nukeena behar bezala adierazteko ...” dio idazleak, ezina bizi dugunon “aineza”.

* Idaztea gogoko duenak, afizioa zaionak, beti du kontakizun bat idazlan luze baterako.  Hurrengo udazkenerako uzten doana.  Ezer itxurosorik egiteko gai ez dela uste duelako. Edo gehiegi sufritu araziko dioala beldur delako.

* Irakurleak nahiago du imitazio on bat idazle baten lan propio txar bat baino, baina idazleak nahiago du bere baldartasunean jarrai beste bat imitatu edo kopiatu baino. Premiak, presak, ezinak edo beharrak bultzatzen du gehienetan idazlea imitatu edo kopiatzera.

* Krisialdiak ditu idazleak, krisialdia idazten ari den tartean, krisialdiak idazten ari ez den aldietan ere, ... idazten jarraitzeak gainditzen du batzuetan krisia, grina piztu arteko itxaroteak bestetan.

* Lasaigarria da idazle bati irakurtzea irakurtzetik  idaztera dagoen tartea imitazioaren eta inspirazioaren arteko bide bihurri bat dela. Hau da, ez da inor erabat orijinalik, idazle orok edaten du norbaiten iturritik.

* Kreatzailea izan behar du idazleak, mezua iragartzeko forma ezberdinak asmatzeko gai. Irakurlea harrapatzeko tresna egokiaren asmatzailea.

* Miniatura arte lana da idaztea, edo eskultore baten zizel kolpea, edo pintore baten pintzelada, ... Hitzez hitz idazten baita, bakoitzean behar dena aukeratuz, ...  Horrek plazera dakar batzuetan, badaki zaila eta astuna izaten ere, mingarria ere.

 

Idazlea

* Hitzik gabe idatzi nahi luke idazleak. Hitzak barnea azaleratzeko ezintasunaren zedarriak dira, baina idazleak ez dut beste lanabes, bide edo ahalmenik barrena azaleratzeko, nahiz bolaluma edo ordenagailua hartzen duen bakoitzean iruditzen zaion “hitz are zimurragoez” ari dela. Hitza jolas egiten duenean ere.

* “… bizitutakoa kontatu nahi zion xeheki bere buruari”.  Idazleak bere buruari kontatutakoak dira egunkariak ez ezik idazlan gehienak. Norberekin elkarrizketak. Baita inorentzako idatzitakoak ere. Horregatik ematen diogu errepasoa idatzitako orori, norberarentzako idatzitakoei ere..

*  Idazteko, ez da nahiko interneten aztarrika aritzeko gaitasuna. Idazleak beste maila bat eskatzen du.

* Idazleari erne ohi zaio eskuartean darabilen lana uzteko barne ziria, ezinagatik, irteerarik gabeko edo irteera beti berrien labirintuan aurkitzen delako,  bidezidorrik ere aurkitzen ez dion baso trinko batean, bidea urratzea delako idaztea. Izua, antsietatea, presa, erantzukizuna, kritikak zer esango, … idazlearen etsai ohikoak dira.

* Grabagailua edo/eta  ohar-papera aldean behar du eraman idazleak, uneko burutapenok ez galtzeko; baldintza ezegokiak direnez, ondorioz ohi dira narrasenak lerrook, baina abiapuntu..

* Bozkarioz, gustuko dutelako idazten dutenak, eta, estatus edo izen bat lortzeko idazten dutenak: bi mota ezberdineko idazleak dira. Idaztean zerbait gozagarria eta auto-estimua bilatzen dute lehenek, idaztea tranpolin bihurtzen dute bigarrenek.

* Bizi izandakoa idazterakoan birbizitzea ere pizgarria izan daiteke idazlearentzat. Bizipoza da beharrezko den osagaia.

* Den bezalakoa azaldu behar du idazleak, nahiz begirada berri batekin, ikuspegi edo behatoki ezberdin batetik begiratuta.

* Gutxik dute hitz gutitan hainbat barne hutsal deskribatzeko dohaina. Dottoretasun merkeetan geratzen dira gehienak.

* Arau, ohitura, eta erosotasunari jarraitu ordez, izkribuak berak eraman dezan utziaz haratago joatean datza artearen eta artisauaren arteko ezberdintasuna. Artisauaren teknika jakinetara, gramatika, ortografia, esaldi bikiak, …,  moldatu eta mugatzen dena, artisau ona izanen da agian, baina ez artista, maila bat gorakoko urratsik ematen ez badu.

* Edozein artelan da, berez, absurdoarekin eginiko itun bat, artegileak dakusanarekin, amesten duenarekin, utopiarekin, … bere baitan eginiko ituna. Absurdoarekin ituna, artelanak errealitateaz harago joan behar duelako beti.

* Edonon zaudela, inork ez ezagutzea, jendartean aurpegi izengabea izatea, … tarteka gustukoa den anonimatu egoera. Izenpetu gabe idatzi eta jendeak irakurtzea behar litzake idazlearen ametsa. Idazkia bera izanen litzake kilikagarria, ez izenak sortarazten duen jakin-mina.

* Esateak izatea gorpuztu behar du, izanari berrizatea ematea da idazlearen zeregina, fikzioenean ere. Esangaitza esanera ekartzea da idazte artea. Buruan sortutakoari hizkizko gorputzik eman ezina da idazlearen ezintasunetan  mingarriena. Ezin esanak egiten du idazlearen ez-izatea.

Burutapenak Heriotza

Jon Etxabe 2016/08/29 10:24
Heriotza Harritu nau, errealitate unibertsalenetarikoa, eta hur, izanik, heriotzak ez didala burutapen gehiagorik sortarazi.

Heriotza

 

Heldutasuna da heriotza

malkoz edo irriz

berak hartzen gaitu

aurrera edo atzera

begira gaudela

altzora garamatza

nahikoa izan garela

uste duenean.

 

 

Herio

* Asko dira hilik bizi direnak.

* Heriotza bizitzaren ziklo bat bukatzea besterik ez da.

* Herio egia absolutua da, ez du hutsik egiten, baina gezur pilaz inguratuta dator beti.

* Bizitzarena ondoren, naturaren beste broma inkontziente bat da heriotza. Gizakia soilik da kontziente broma horretaz.

* Hiltzea librakuntza bat dela bizi denak bakarrik uste ahal du; hildakoa jada ez da ez libre ez gatibu, naturako osagai bizigabe bat baizik.

* Heriotza neurtu ezin daiteken, denboratik at dagoen, azken istant bat karra besterik ez da.

* Egia izanik herioren partitura geuk daramagula barnean, bizitzaren musika da batez ere barnean daramaguna, oparoagoa edo ez, istant korapilatu askoren musika.

* Egunerokoa da, pobrea nahiz aberatsa, ipuinetako zorioneko bukaerarik gabeko gizakiaren bizitzako istorioa, heriotza baita sortu den ororen bukaera. Bitarteko istorio txikiek, txikiak  handi bizi ditugunean ere, bukaera ezberdinak izan ditzakete.

* Gu hil egiten gara, herioak gainditu egiten gaitu gu bakoitza, askazia ez badu gainditzen ere. Ezaren sakontasun hotz eta beltzean murgiltzen gara, orokortasunari begiratuz, askaziaren etorkizuna segurtatuz, filosofoek itxaropen mezua eman nahi badigute ere.

* Bizitzaren amaiera da soilik heriotza, besterik ez, heriotzak ez dio inolako ekarpen kontzienterik egiten bizi izan denari. Hil beharrak bai eragiten dio bizidunari.

* Amets zapuztu bat da bizitza. Baina heriotza ez da frakaso bat, bizitza ez dugulako guk asmatu eta aukeratu. Halabeharrezkoa zaigu bizitza; ondorioz, heriotza.

* Amaigabea da bizitza, orokorrean hartuta, ideia unibertsal gorputzik gabea dirudien hori. Baina bizidunek osatzen dute Bizitza hori, eta bizidun bakoitza,  ernetzeaz bat, amaierara abian da.

* Hilkorrek osaturiko amaigabea, hilezkorra, da bizitza: misterioa.

* Mundua eskuetan hasten omen, eta begietan amaitzen. Egia da umeen lehen sentsazioak eskuetakoak direla, begietakoak baino aurrerakoak. Alderantzizko izan daiteke lasterrera: begietan hasiko zaio mundua haurrari, eta  eskuetan amaituko.

* Nork jakin bakoitzaren biziraupenaren noizartekoa.  Norberaren jarrerak eta erabakikortasunak baldintzapen erabaki zuzena du biziraupenean, nahiz ez beti erabatekoa.

* Hil-kutxarako ordua aurreratu egiten dugula da nik diodana zahagia diruditen zilbotei eta hoteleko jangelako plater tontorrei begiratuz.

* Bakan dira heriotzarantz duintasunez joan nahi dutenen isiltasuna begiratzen eta aintzat hartzen dakitenak, eta zenbat eskertzen den isiltasuna errespetatze hori, urriak baitira hori egiten dutenak.

* Ugariak dira heriotzari duintasunez begiratzen diotenak; agian halabeharraren ezinak eragindako duintasuna besterik ez da.

* Heriotza beti hurbilaren jakitun eta kontziente garela sentipenak eraginda atera nahi diogu zukua bizitzari. Aldi berean, iraupenaren desioak bultzatzen gaitu nolabaiteko arrastoa uzten ahalegintzera.

 

 

Nolakoa

* Hiltzeak ez du meriturik berez datorrelako, duin bukatzeak horrek du meritua.

* Ez da beti isila heriotza; isila datorrenean ez du arazorik, iragarriz datorrenean, aldiz, latza izan daiteke.

* Heriotza beti da zaila eta mingarria senideentzat: gaixotasuna edo agonia luzea denean dakartzan zailtasunengatik; azkarra eta ustekabekoa denean, zailago eta mingarriagoa, biziagoa delako samina.  

.* Heriotza denak dira arruntak hiltzeko unean hiltzen denaren aldetik. Inguruak egiten du ezberdin heriotza.

* Hil aurreko uneak  dira duinak edo nobleak, nabarmenki gainera sarri.

* Hildakoak bizidunak baino garrantzitsuagoak dira sarri, gerretan batez ere, edo iraultza bat gauzatzean. Hildakoek, nolanahi, bost axola politiko eta agintariei interesak tarteko daudenean.

 

Hilezkortasuna

* Gizakiak badaki hilkorra dela, baina hilezkor bezala jokatzen du.

* Herriaren bihotz oroimenean lekurik ez duena da betirako galdu dena, hilobi ederrena badu ere.

* Izen batzuk artifizialki famatzen dira zenbaitzuen interespean, beste batzuk bizirik diraute herriaren memorian daudelako

* Denok bihurtzen gara hilezkor hainbat jokabidetan; entzulea edo ikusleak gogoratzen eta dirauen bitartean memorian diraugu. Hilezkortasun mugatua. Kontraesana, baina hala da. Gogoan dirauen bitartean behintzat. Bada zerbait.

* Oso minak direnak soilik irauten dute bizion bihotzean, hil ondoren ere. Eta oso gutxi izan ohi dira, eta sarri maitasun horrek bizienak baino atsegin handiagoa damaite.

* “Txiroak eta galtzaileak, lurreko kondenatuak alegia, izan ohi dira gehienetan ere, batik bat, izen gabetan ez ezik ezerezean lausotuta geratzen diren hilak eta hiletak”, Jokinek. Nork gogoratzen du Pardines tiroketa batean hildako guardia zibila?, ze kobratzen ote du , kobratzen badu, bere alargun, ama edo senideak?. Interesen arabera gogoratzen ditugu hildakoak.

* Bigarrenez hiltzen dira hildakoak bizien oroimenean, bat batean edo agonian luzean, tarteka berpizten baditugu ere.

* “Haietaz inor gogoratzen ez denean hiltzen dira benetan hildakoak”, Xabier Motoiak. Beraietaz inor gogoratzen ez delako bizirik hilda dirauten bizidun asko bizi  da gizartean.

* “Gero eta konbentzituago nago Txabi Etxebarrietaren gorpuarekin batera ehortzi zela euskaldun askoren etsipena”, Jokinek. Ezagutu nuen liberatu legal bat, zeinek erakundean sartzeko erabakia hartu zuen bere lagun Txabi hil zutenean: “betirako erabaki totala”, esaten zuen, eta hala izan zen. Txabik Jabirengan iraun zuen.

* Geu bizi garen artean soilik segituko dute gure aurrekoek, eta ondorengoengan segituko dugu guk, memorian erabat lausotzen den arte. Pozgarria eta osagarria zait aurrekoen jarraipena naizela pentsatzea, eta ondorengoengan jarraituko dudala, betirako, erabateko isiltasunean bilduta arren, nire ezer inork sekula gogoratuko ez badu ere. Atomoaren karga elektriko bat bezala da bizi den oro, ez da ezer berririk, indar elektriko edo dena delako ikusezin horien aldatzen etengabea besterik ez da mundua. Hor jarraituko dugu. Horrez gain, gure ekintza minimoenak ere eragina du etorkizunean.

* Zendua hilezkor bihurtu nahi honetan, ehorzlea bera da hilezkor bizi nahi duena, betirako iraun nahi lukeena, trikuharriak, “eternitaterako etxebizitzak”, eraikitzen zituztenengandik hasi eta  hautsak itsasoan edo basoan, -eternitaterako egontokiak hauek ere- barreiatzen ditugunenganaino. 

 

Hil ondoren

* Sufritu gabe gozatuko dugula zeruan  sinestarazi nahi digu elizak. Aldiz, sufrimendua egin du bizitzako ardatz. Morrontzarako dotrina.

* Elizak eta  kristauek beltz ikusten dute nonbait etorkizuna, beltzez janzten ziren apaizak hil-mezetan, (gaur egun jantzi morez), hil-kanpaiak ere hitsak ziren, eta dira. Umeen hileta-mezak, aldiz zuriz jantzita ematen dituzte apaizek, eta hil-kanpaiak biziak, arinak eta finak dira, umea zeruan dagoelako omen. Kristauak ez du nonbait esperantza handirik beste alde horretan, ilun dakusate geroa. Egia esan, gizakian eta herrian sinesten edo sinetsi nahi dugunok ere, ez dugu geroan esperantza handirik, jartzen dugun ahaleginari erreparatuz.

* Merkeak dira heriotzaren zergatiari buruzko galderei erlijioek ematen dioten erantzunak, baina milioika pertsonek onartzen dituzte erantzun kontsolagarri erraz  bat behar dutelako; jainkoa, agian eliza,  desafiatzeko beldur direlako.

* Heriotzak ez du barkatzen, baina ez dakar barkamenik, ez bakerik. Heriotza ondoren ez dago ez barkamenik ez bakerik. Kontzientziarik ez dagoelako. Heriotza aurrekoak dira baleko bakarrak. Bizitza borroka eta makurkeria ere den arren.

* Behin hilda,  ez dago ez atsedenik ez bakerik hildakoarentzat; biziei zor zaien, baina gehienetan ukatzen zaien pribilejioa dira bi osagai horiek.

* Beldurrarena ez ezik den guztiaren akabera da heriotza hiltzen denarentzat; baina zerbaiten ongarri izanen den hautsa besteri ez da jada. Bizidunengan utzitako arrastoa soilik jarraitzen dio heriotzari, eta aldi batez hori ere deuseztatzen da. Arrastoa bera ere desagertu egiten baita.

 

Hilondorengoak

* Herioren bisita ondoren gizaki ia oro bilakatzen da on, hiletak bukatu arte behintzat.

* Omenaldi eta agurrak, antolatzaileentzat direla onuragarrienak uste dut, askotan ezina edo frustrazioa adierazten dute; baliabide soila dira, irtenbide erraz bat egitarau bat osatzeko. Ingurukoen eta minenen hurbiltasuna da garrantzitsua, beste dena interesa, beharra eta gehienetan parafernalia besterik ez da.

* Nola egiten da ongi dolua, noiz bukatzen da?. Barnean eramaten da dolua, eta isiltasuna da laguntasunik emankorrena.

* “ze ondo dagoen” hori izan ohi da aipamen usuena  hilkutxaren aurrean tanatorioetan. Hil hurren, denak ohi dira onak, gerora datoz kritikak. Eta aurretik.

* Nork nahi ditu loreak edo laudorioak hilda gero, ez baita enteratzen. Hil aurretik behar dira onartzeak.

* Esana dut erraustu nazatela. Maite izan nauten gomutan jarraituko dut gogoratzen nauten bitartean, nahiko lore-koroa izanen da hori.

* Heriotzaz aurrez gozatzeko da zenbaitentzat hiletako parafernalia irudikatzea, izango duen hilobia edo lagunduko dion segizioa.

 

Buruaz beste

* Ekonomiagatik da erakargarria suizidioa, ezintasun  antzuak aurrezten dituelako. Gehiago ezin denean, bukatu. Ez naiz diruaz ari.

* Suizidioa ezbehar askoren azken kate-begia da. Azken erabakia gehienetan norberaren kontua da. Herio ez da etortzen ia eskua ematen diogun ala ez, ezinak jotakoak berak bilatzen du eta eskua luzatzen, hartuko dion esperantzan.

 

Hilerriak

* Lur jakinik gabeko hila, hil errari bat da.

* Memoria-lekua, azken agurraren oroimena, eta gune sakratua da berenez hilobia, baina utzikeriaren tristura darie hilerri eta hilobi askori, batez ere zerien garai batean. Bestelako zerikusiek egiten dute zenbait hilobi memoriaren zutabe gaur egun.

* "hildakoak ez baitu tokirik inon". Hildakoek ba dute tokia, toki garestia gainera. Lurperatu nahiz erraustu.

* Monumentuak dira hilobiak, hilobiak dira bizi direnen omenezko monumentuak ere, hauek brontze edo harrian edo koadroan bizirik hilobiratutako pertsonak bihurtzen dira.

* "hildakoak ez baitu tokirik inon". Hildakoek ba dute tokia, toki garestia gainera. Lurperatu nahiz erraustu.

* Maite izan ditugunak guregan dute tokia.

* Burua mendebaldera eta oinak ekialdera egokitu ahal izateko, trikuharriak ere eguzkiari begira omen daude, aspalditik ikasia zuten nonbait lo ere askoz hobeto egiten dela oheburua mendebaldean eta kama-barrena ekialdean dituenak, lo txarrekoek ondo dakiten bezala.

* Ospitalearen zuritasuna hilerrien belztasunaren aurrekari begitantzen zaidan”. Hilerriak koloretsu zaindu dotoreak dira gaur egun, hilobiak txukunak, katabutak ere apainak eta argiak. Baina heriotzak beti bezain doluminezkoa dator.

 

Burutapenak GogoetakIV

Jon Etxabe 2016/08/26 10:30
Gogoetak IV “Gogoetak” saileko burutapenen azken emanaldia da hau, Edertasunari buruzkoak lehenak, Hegazkin hegaldi batean egindako batzuk ere hemen sartu ditut, eta, azkenik, non sartu jakin ez, eta hemen jarri ditudanak Zertzeladak izenburupean.

Gogoetak IV

 

Ederlan

 

Artea

* Artea bizitzaren ehiztaria omen, bizitzaren erreflexua baita artea, edozein dela ere arteari damaiogun definizioa.

* Gozagarria zaidalako, batik bat, interesatzen zait artea, filosofiakeriarik gabe. Gehienez, gizartea konprenitzeko zait baliagarria, gizartera hurreratzen nauen heinean.

* Idatzitakoa borobiltzeak gozamenik ez badakar, hobe ezabatu edo bere horretan uztea.

* Artelan ikusleak osatu behar du, osatzen du, beti, artelana, bera ere nolabait artista bilakatuz. Ikusten dituenaren araberakoa da, edozein dela ere, artea eta artelan bat.

* Artista bera bere artelanaren ikuslea ere bada.

* Indar handia duen, estiloz ezberdina, gorri berde dirdaitsuz pintatua eta barneraino sartu zaidan "El hijo del hortelano" koadroari begira:  Ortuzainaren semea, ortuzain; honen semea ere, ortuzain,… Pobrea beti pobre, aberasten dena ere. Hori da pintorearen balizko mezuaz harago, koadroari dariona, edo ozenki niri esan didana. Koadro abstraktuen artean bakarra, honek zuzena bezain gordina zuen esanahia. Koadroaren alboan zintzilikatuta koadroari buruzko Albertiren poema. Aberatsa irudiz, sakona esanahiz, irudia, fintasuna, ze gaitasun ze gaitasun hitzekin jolasteko, ze imajinazio ideiok hitzetan txirikordatzeko.  Guk ikusi duguna bera ikusi zuen berak. Eta nola txundituz biluzten zaituen poemak. Alberti, bera ere artista.

 

Edertasuna

* Ikuslearen barne egoerak ematen dio edertasun gradua edozer dela ere kanpoan dagienari.

* Parametro ezberdinak ditu edertasunak, ogitartekoa izanen da ikuskizunik ederrena gose denarentzat.

 

Perfekzioa

* Tximinokeriei begira San Joan egunarekin akordatzean datza pertsona batengatik bestearenganako ezberdintasuna, hor datza perfekzioaren eta arrunkeriaren arteko tartea, maisulan eta erdizkako lan baten aldea. Edozein arlotan, dela artelana, dela idazlana, dela kirola: inguruaz gaindi jarri, abstrakzioa egin, eta helburuari lotzen zaionak soilik hartzen  du perfekziorako bidea. Jauzi hori egiten ez duenak, edozein lan burutzean, ez du bere zeregina borobilduko. “Age quod agis”.

* Idaztea denbora-pasa edo jolas denean, ez dut uste merezi duenik gauzak bikain bukatu eta borobiltzen sufritzea. Hortaz saiatuz gozatzea bai. Ezinaren sufrimendua, zailtasunaren ardura, gustuko beste zeregin edo plazer asko albo batera uztea, dedikazio ia oso-osoa baitu ia bere berea perfekzioak, berarekin nahitaez dakarrena, baita neurri batetan bide erdian gelditzen den perfekzioak ere, ahalegin serio bihurtzen denean behintzat.

 

Musika  

* Uhin ikusezinen mugimendu harmonikoa da musika.

* Musika geometria dela?, matematika hutsa dela esango nuke, edo arkitektura, edo mekanika hutsa. Haize- hots neurtua. Baina nolako sentipenak sortarazten dituen. Misterioa.

 

Argazkia   

* “Argazkiak ateratzea lapur jokoa da. Kanibalismoa”. Esan daiteke lapurreta bat dela argazkiak ateratzea, lapurreta onartua askotan, benetako lapurreta gehienetan. Isilean, ezkutuka, lapurretan bezala pertsonei ateratako argazkiak lirateke lapurreta bizia, kanibalismoa ere nolabait, Batez ere ezezagunei ateratakoak, jite bereziagatik, ezohiko egoeran, ... harrapatu nahi direnean. 

* “Argazkiak hildako loreak ere badira, harrapatu duten momentua joan da pelikulan grabatuta geratu denerako. Argazkilariak nekrofiloak gara. Hildako momentuen ehiztari” hala dio Irati Jimenezek. Baina hildako momentuok berpizteko gaitasuna ere dute argazkiek, une joanak biziberritzeko aukera eskaintzen dute. Argazkilaria biziraupen emailea ere bada.

 

Poesia

* Idatzita ez dauden poemak irakurtzen ditudala uste dut poemak irakurtzean, neuk asmatzen dietela balizko esanahiak. Neure poema-itxurako berriak sortuz. Bizkarroia naizen sentipena dut. Baina, aldi berean, hori da edozein izkribu motaren helburuetako bat, irakurleari pentsaraztea.

 

 

 Hegazkineko hausnarketak

* Ze ezberdina lurra goitik ikusita. Hain zabal, hain handi. Era berean hain txiki beheko dena. Ikuspegi zabalak txiki egiten ditu gauzak.

* Boterez eta diruz indartsu direnek,  gizartearen ikuspegi zabal bat ohi dutenez, umil eta txiki sentitu ordez, digante, harro eta zapaltzaile bihurtzen dira. Berdin gertatzen da leihatila edo uniforme atzean dagoen funtzionario, polizia, suhiltzaile... Handi bihurtzen zaie, bere botere umiletik bada ere, ukitzen duten dena. Norbere burua harrotuz.

* Badirudi botereak berez ez duela berea norbere esparrua ikuspegi zabalago batetik begiratzea. Alderantzizkora bultzatzen du nonbait: norberarena nabarmendu eta inorena ezabatu. Lege optikoak, fisikoak ez datoz bat lege psikologikoekin.

* Hegazkineko leihatilako bederatzi mila metrotako goieratik, urrutitik begiratuz, ikuspegi zabalagoz, bere neurrian  kokatuago, ikusten dira beheko lurraldea eta bertako gauzak.

* Gure egungo gertaeren historiari denboraren eta distantziaren begirada zabal, luzeagoaren eraginez ikuspegia eta edukia bera ere aldatuko zaio. Izugarrizko ekintza eta gertaeretan gabiltzalakoan, urte batzuk aurrerago, ikuspegi zabalagoz ikusiko dituztenean beste garrantzi orekatu batez ikusiko dituzte.

* Goierako ikuspegiak dena berdindu egiten ez badu ere, orekatu egiten du, gauzak bere tokira ekarri. Gure gorabeherak erlatibizatzen ikasi beharra dugu. Adinak ere ematen du ikuspegi zabalago baterako ikuspuntua.    

* Goierako begiradak, berdindu ez bada ere, dena antzeratu egiten du. Beheko dena metro handi batez txikituz.

* Hain maite ditugun autoak ikusi ere ez dira egiten hegazkinetik, errepideetan aurrean  askotan gorroto ditugun kamioi erraldoiak bakarrik ikusi ahal dira. Beherago, hegazkin bat tarteka. Bizkor doanez gu bezala, eta hurrago zegoenez, berehala desagertu zait. Txoria zirudien. Hegorik mugitzen ez zuen txoria.  Etxarriko gabiraiak hegoak mugitu gabe erdi geldirik egoten dira, hau ordea metalezko hegorik mugitu gabeko hegazkada bizkorrean zihoan.

* Han beheko lur zabaleko azken lur metroa ere ofizialki erregistratuta dago, jabea du, izugarrizko borrokak, ezinikusiak, gorrotoak, auziak sortzen ditu, gerrak ere bai.

* Goiko urdinean ez dago ezer, urdintasuna ez bada, berez ezer ez den urdintasuna, ez dakit nongo erreflexua, auskalo ze argi izpiren erreflexuz, dauden laino apurrak ere behean baitaude. Baina urdintasunetik areago ere norgehiagoka bizian lehiatzen ari daira, planeta, izar eta ilargiak, gauak baieztatzen duen bezala, hor baitabiltza gu hegazkintxo honetan bezala, biraka, elkarri tira eta errefus, elkar irentsi edo zatituz.

* Urdinetik haragoko izartegi horretara ere heldu da gizakien arteko lehia eta borroka, nor lehenago heldu eta nork bereganatu izar eta planeta osoak. Azken  auskalo zeren metroa ere erregistratu nahiak eragiten du urdin hortik areagoko lehiaketa.

* Lur horiak, lur gorriak,  gizonak mendez mende simaurtutako lur ilunak, belardi edo gari-soro berdeguneak, lur landuak, lur galduak, lur erreak, basoak, mendikatea luzeak, mendikate zabalak, malda bigunak,  mendi altzo ebakiak, oihanak, mendiarte meharrak, mendiarte zabalak,  ibaien iturri-sorburuak, ibai  hariak, hari luzeak, hari motzak, lurrean kiribildutako ibaiak, urtegi luzeak, urtegi zabalak,  mendiarte putzu bihurtuak,  urtegi erdi-hutsak, gehienek hertzeko koska argi zabalez ur urritasuna erakusten dutenak, mendi tontor bakan bakarti tontor-zorrotzak hemendik tontor luzea kamustuta ikusten bazaie ere, lurralde osoa zeharkatzen duen mendikate bukaera gabekoa eskolan izena zuena baina orain gogoratzen eta ezagutzen ez dudana, gailur  harritsu burusoilak,  tontor txapel zuridunak, tontor burusoil berdeak ...   eten gabe doaz leihatilako pantailatxoan, orduko 900 kilometroko abiaduraz ere ikuspen mantso, telebistako dokumentala  bailira.

* Lur zabalaren erdian eta mendiarteko lautadetan, herriak. Denak txikiak hauek ere,  txikiak eta txikiagoak badira ere. Lau etxeko  guneak, elkarren hurbiltasunez babesturikoak, sakabanaturik galduak, lurrak irentsiak ezabatuak lurkoloretuak, mimetismoz lurrari berdindutakoak, teilatu gorriz nabarmendutakoak, noizbehinka herri sendo bat kaleak justu antzematen direla ere nortasuna galduta. Eraikuntzak bakarrik dakusagu. Baina hor orokortasun horretan preso eta bizirik, gizakiak. Bakoitza bere arazo eta bizipen propioekin.

* Teilape horietan, gizakia:  Lurrok landu dituena, herriok eraiki dituena, bideok errotu dituena, berdeguneok  erein dituena, kamioion gidaria,  baso berdeetako aizkoraz trontzaz motozerraz aizkolari lur zabalak sortu dituena.

* Zenbat historia, sentimendu, ahalegin, negar, barre, asmo eta etsipen  teilape horietan, ikusten ez ditudan kale horien barrenean.

* Gizona ote beheko mundu zabal horretan  errege, nagusi, jaun eta jabe?. Hor beheko zatitxo puska argiena besterik ez da azkenean. Kosmos osoaren zatitxo aurreratuena. Zoliena denez, indargeena, izakietan ezberdin egiten duen adimenak egiten du malerus.

* Gizakiaren handitasuna kantatu behar nuke hemen goitik, baina bere ahultasuna azpimarratuagoa ikusten dut, mundu guzti hori, bere ustez, dominatzen duen arren.

* Dominatu, nolabait, dominatzen du mundua, baina bere nagusigo horren menpe erortzen da, bere nagusigoak irensten eta galtzen du.

* Hirigunea da kokapen batzuetan lur zabalaren erdigunea. Hiria zirkulu baten erdigunea da,  konpasarekin borobila egiten genuenean ziri zorrotzak egiten zuen zulotxoa. Zirkulu erraldoi baten erdigunea. Erdigunetik bideak ateratzen dira arku imajinatu baterantz bezala,  marratuta agertzen ez den zirkunferentzia ikusi egiten delarik, bideok zirkunferentziaren radioak baitira. Radioetara perpendikular, eta herriarekiko paralelo lur landuzko paralelogramoak, lauki luzeak, kolore ezberdinetakoak uztaren arabera. Laranja erdibitua dirudi, herria laranja pipita litzakeelarik. Harrigarria lurraren ordenamendu batzuk goitik ikusita, ikuspen zabalez.

* Badira etxe sakabanatuz eta lur sakabanatuz osatutako herriak ere. Errariak dirudite, edo askeagoak, agian garaiko ezinak eta pobreziak lur galduetan kokatzera bultzarazitakoak. Agian gaur ere ezindu eta pobreak. Bertan ere batzuk pobreago, eta norbaitzuk jauntxo.

* Ilusioz, itxaropenez, sufrimenduz, gozamenez, porrotez, lorpenez, etsipenez, iraupenez, pazientziaz, malkoz, barrez, odolez, mendez mende, leinuz leinu, jauntxoz jauntxo, landu eta ondutako lurrak.

* Berdegune zabala zen Andaluzia goitikako ikuspenetik. Gizarte eta izadi bizia da beheko errealitatetik.

* Itsasoak bere zabalera urdin monotono, berdin, mugagabeaz txikiagoa sentiarazten nau.  Bururatzen zait, ordea, handia dela gizakia, itsaso honetan ibili, itsaso hau zeharkatu, itsaso horren altzoan murgildu,  beheko itsaso zabal hori  nolabait menderatu eta gainditzeko gai baita.

* Petrolio-ontzi diganteak bakarrik ikusten ditut, eta beraiek ere ezer guti, labezomorroak dirudite beheko urdin zabal mugagabean.

* Itsas gainean, goi eta behe dena urdin, urdintasunean murgildurik, urdinak bildurik, tarte batez, itsas gaineko euria naturaren aldrebeskeria iruditu zait.

 

Zertzeladak

* “… kokoriko jartzen naiz ur azpian, eta sudurretik eta ahotik botatzen dut arnasa”. Idazle honek ez du ur azpian igeri egin, ezin baita sudurretik eta ahotik batera arnasa bota. Agian gaizki ulertu dut, ez zuen esan nahi ihesbide bietatik batera botatzen zuela arnasa, tarteka baizik. 

* “Eta ogi birrindua hobea bada ogi arrunta baino, eta  kuminoa hobe piper beltza baino eta mendaroa guztien artean ona bada, ...”. “Mendaro”  hitzak zereal, belar  edo  janari-ongarriren bat behar du izan Herta Mülleren “Hatzaren kulunka” itzultzailearen arabera, baina Mendaron ez dute argi Mendaro herri izenak zer esan nahi duen.

* “dena buru eta bizkar, bakailaoak bezala”, esaldiak zer esan nahi ote. Hezurra besterik ez duela bakailaoak?, mami trontza ederrak jan ohi ditugu ba.

* “Pitilina pasilloan ateratzeak ez du egiten zirriztada ontzira lehenago heltzerik”, egia, zeregin bakoitza bere garaian, baina busti izan ditugu prakak ontzi aurrean pitilina ateratzeko astirik eman ez digulako.

* Gauean dena doakoa omen, azkengabea, anonimoa eta isila. Misterio bat da gaua.

* Herri eta hiri orok uste du berea dela, honegatik edo hargatik, herri edo hiri onena. Arlote edo sinplekeria izanen da, baina jarrera unibertsala denez, bada arrazoi sakonen bat barnean.

* Pilota jokoa bailitzan, lege fisikoek eragindako errebote edo itzuliko soinuez harago, kanpoko hotsek barnean uzten duten errepikapen iraunkorra da oihartzuna.

* Abereak nola hil arauak asko dira.  Edozein dela metodoa, animalia bat beti dago beldurtuta hiltzera daramatenean, zerbait ezohiko, ezberdina, gertatzen dela jabetzen delako, -behien kaka zirina lekuko-, modu batetara hil edo beste batetara. Odola beldurrak kutsatuta hiltzen da animalia oro. Horregatik ez da gomendagarria haragi gorria.

* Informazioa nahi ez izatea, edo informazioa falta, okerragoa da informazio saturazioa baino. Baina egia da informazio saturazioa erabiltzen dela desinformazioa sortarazteko.

* Absolutuaren jitea du tatuaiak, baina  erdi absolutua da: ez da betidanikoa, bai betirakoa, kenezineko jantzi bat bezalakoa da.

* Behin eta berriz errepikatzen den kasualitatea ez da kasualitatea. Behin baino gehiagotan azaltzen den kasualitateak badu bere kausalitate garbia, agerikoa ez bada ere.

* Egia da ibaiek ez dutela atzera egiten, urak bere bidea duela, ez dagoela birritan ur berean bustitzerik ez itotzerik. Baina, ibaian ura egotean, ibaiak ura eramatean, hor datza gakoa. Ur bera ez bada  ere, ura bera joan edo ez, ibaia hor dago beti. Zer inporta dio ur berean ez arren ibai berean birritan bustitzea baduzu. Ito, aldiz, behin bakarrik eta ur berean ito daiteke. 

Burutapenak GogoetakIII

Jon Etxabe 2016/08/22 10:23
Gogetak III Ekimenak, Umorea, Erealitatea eta Distantzia dira gaurko burutapenen gaiak. Errepikakorrak edo antzerakoak dira hainbat burutapen, irakurketa ezberdinek sortaraziak, hor zeuden eta bere horretan utzi ditut, jorraketa, batuketa, sintesi edo laburpenetan hasi gabe. Balizko irakurleak hartuko du zeregin hori gaia interesgarria bihurtu bazaio.

Gogoetak III

 

Ekimenak

* Ez da ahalegin erabat antzurik, ez da etekinik gabeko saiorik. Porrot orok du zer ikasi.

* Pixontzian ikusi arte jabetzen ez garen bezala isurkiaren koloreaz, jokabideak erakusten du izaeraren egia.

* Ezer ez denak ere erabaki dezake zer nahi duen izan, zer nahi duen egin. Ez dugu ezer, egiten ez badugu. Geuk egin ere, inoren eskuetan utzi gabe.

* Zerbait onartu eta ekiten dudanean, posible egiten ditut gauzak, izaera ematen diet. Sortzaile bihurtzen naiz. Zerbait egiterakoan, sortu berri zer horiez gain, gu geu ere nolabait aldatzen gara, sortu zer  berriak eta sortze lanak gu geu ere eraldatzen gaitu. Ekinaz moldeatzen da gizakia.

* Gero osoa hondatu izan da une bateko grinaren eraginagatik.

* Orain artekoari jarraipena ematea da hazia ereitea, aurrekoa bukatu dela edo bukatzear dagoela onartzea ere, geroagan segurtasuna erakusten du. Aurrekoaren porrota edo hondamena beste gabe aitortzea, orainartekoari amore ematea da. Haziaren kalitatean dago geroaren gakoa.

* Ekintza doilorrek zigorra jasotzen dute agerira ekarrita.

* “If I`m free it`s because I`m always running”. Ez dakit libreago egiten nauen, baina beti zerbaiten arduran eta ekinean jarduteak bizirik gordetzen nau.

* Onginahiak berez  ez ditu asetzen gure beharrak?. Antzu geratzen da borondate ona ekimenetan gauzatzen ez denean.

* Egiten den orok - zer da txar zer on?- beti du justifikapena egilearen aldetik.

* Behin erabaki ezkero, txikia zein handia izan afera, erabakia sendoa bada, berez bezala dator ondorengo dena, nahiz neketsu, luze eta zail.

* Helburu garbia, borondatea, gutxienezko indarra eta pazientzia, edozein asmo gauzatzeko pilare eta baldintzak dira

* Irauten laguntzen du inertziak, baina inertziak ez dakar berrikuntzarik, ez aldaketarik, hondamena sarri.

* Helmugan baino bidea nolakoan galtzen gara gehienok.

 

 

Umorea

* Egia da umorea larritasun asko baretzen laguntzen digun sendagarria dela. Baina umoreak barne giro lasaia behar du; umore gutxi ohi da izan estualdi batean, nahiz egia den une tenkatu batean umore on zantzu batek eten dezakeela larritasuna.

* Umorea bizitzaren ikuskizunari talaia urrun batetik  begiratzen dionaren adierazpidea dela dio Joxean Agirrek. Bizitzaren ikuspegi zabala eskatzen du, bai, umoreak

* Berezkoa behar du umoreak, behartua denean tresna bihurtzen da, eta eragin kontrakoa izan dezake. Ahuleziaren ondorioa izan daiteke umorea, edo erasorako arma.

*  Tristura eta melankolia, psikologia eztabaidetarako iturburu emankorra.

 

Errealitatea

Erlatibotasuna

* “Erromantizismoa, izatekotan, gure baitan dagoen zerbait da”. Dena dago gure barnean, gure barnea da kanpoko dena edo kanpoan dagoen dena, bakoitzak egiten du errealitate kanpokoa, aurkitu ez den izar hori baino ezezagunagoa zaigu kanpo errealitatea omen hori.

* Guk geuk egiten dugu erreala geure baitan, zer den, dagoen ere, ez dakigun kanpoko hori, barne irudiz edo kanporatutako hitzez erreal itxuraz janzten badugu ere.

* Jende askok ez du ikusten aurrean duen errealitatea, baina ikusten duguna bera, errealitatea ote?.

* Urruti dagoena geure barnera erakartzea da begiratzea, kanpokoa nolabait norberegan erreal bihurtzea. Norberarengan dagoena da agian errealena; bai ote?, kanpokoa bezala, dena ez ote sentsazio hutsa, karta-gaztelua besterik ez. Begiratzea gure baitatik urrutira jauzia egitea da. Baina kanpoko errealitate hori, errealitatea da?. Orduan, nora jauzia da begiratzea, ziurgabetasunera?.

* Errealitatea ez da or dagoen zerbait egonkorra, errealitatea agian ez da existitzen ere,  erabat iheskorra eta aldakorra delako; uneoro aldatzen doan zerbait da, mugimendua, aldaketa etengabea, talka etengabea, ordezkatze tai gabea. Egia ere aldakorra den zerbait dela dakigu soilik, besterik ez. Hori dena azaleratzea da dilaketika, ez dagoenari itxura ematea.

* Sarri etortzen zait burura edozeri begira “bestaldean zer dago” galdera. Errealitatearen oskola besterik ez dugu nabaritzen.

* Ikusten dugun dena da erlatiboa, sentitzen duguna ere. Ez dakigu zer den errealitatea. Errealitate oro da subjektiboa.  Ba ote ezer errealik. Zer dago gugatik kanpoan, Gu geu ere ba ote gara?. Pentsamendutik kanpo zer dago errealik?.

* Munchen Oihua koadro famatuko baranda ez omen zubi batekoa, psikiatrikoko segurtasun-hesia baizik: errealitate ustelean eta usteletik bizi gara, errealitate ustela gauzatzen.

* Ikusle adina errealitate dago, gizaki bakoitzaren dena da erlatiboa, hori barneratuz, errazagoa litzake elkarbizitza.

* Zer da erreala hor kanpoan, nitaz kanpo uste dudana nire oroimenak sortua baita.

* Kanpora adierazten duguna  sentitzen dugunaren itzal desitxuratu  opako bat besterik ez da, idazle edo hizlari trebeenen ahaleginak ahalegin.

* Ikuslearen barne paisaiak itxuratzen eta koloreztatzen du begiek dakusatena.

* Bakoitza inguruak moldeatzen duen buztina garenez, ez da inor inpartzialik. Entelekia besterik ez da objetibotasuna, jardueren teorizatze intelektuala. Entelekia besterik ez da objetibotasuna, jardueren teorizatze intelektuala. Bakoitzaren baldintzek kutsatua edo baldintzatua.

* Ba ote asmakizunik: errealitate mozorrotua litzake, izatekotan. Zer da errealitatea deritzoguna, errealitaterik bada.

* Ardoan soilik fidatzen zela zioen pertsonai batek. Ardo ona bada!, baina nork daki gaur egun zein den ardo ona, asko ordaintzea ez baita inolako garantia, eta zaporea bera ere artifiziala baita sarri.

 

Araberakoa

* Harritzeko aldaketak eragiten dizkio denborak oroimenean errealitateari, -errealitate bakarra eta bera ote denontzat?-. Bakoitzak era ezberdinean gorde eta mamitu ditu gertaera berdinak.  Halakoak bereak bezala kontatzen ditu zenbait gertakizun, honakoak, aldiz, bereak balira bezala gogoratzen ditu. Zintzoki, zinez eta minez. Oroimen lausoan bakoitzak bere argi propioz gauzatzen ditu gertakizunak, “omen” guztiak baztertuz.

* Gure begiradaren araberakoa da kanpokoa, ikusten duguna hori da kanpoa, eta ikusten gaituen begien araberakoa gara kanpokoentzat.

* Itxurez harago, aldarteak sortutako barne begiradan dago errealitatea, norberaren magian. Nahi duguna ikustean dago edertasuna.

* Garrantzia eraginkorra du sinbologiak,  adierazten duenak du garrantzia, edo adierazteko moldeak..

* Nor nori nork, konbinaketa oro jalgi daiteke batez ere kinka ezohikoan.

 

Nork berea

*  Dena dago hila,  norbaitek edo zerbaitek erreparatzen ez badu. Begirada batek birjaiotzea ematen die gauzei.

* Barne sentipenek begiek ikusitakoek haina oinaze edo gehiago sortu dezake. Baina egia da sentipen bihurtzen dela beti ikusitakoa, ez da sentipen bihurtzen ez den ikusitakorik. Baina asmatutakoa ere ikusitakoaren eraldatze bat da, eta ikusitakoak adina astintzen gaitu sarri.

* “... zeure baitan zaintzen asmatu zuen gar txiki eta ausart hori baizik””. Norbere barna dagoen suak soilik piztu, berotu eta argitu dezake soilik kanpoko giroa. Norberak zehazten du kanpoko errealitatea deitutako hori. 

* “Nekaturik denarentzat edozein harri da burko samur”, esakunea dirudien esaldia. Nekeaz harago, komeni zaiguna erraz justifikatzen eta egokitzat ematen dugula ere  adierazi dezake.

* “Garbi esanda, Anbotok ondo nagoenean bakarrik laguntzen dit benetan”. Norberaren barne egoerak ematen dio neurria kanpoko balizko errealitate horri. Atzo ederra zen pertsona, bihar ez digu begia betetzen, atzoko tontor erakargarriak gaur ez gaitu kilikatzen. Ariketa lasaigarriak ere lasai gaudenean egiten ditugu gehienetan.

 

Tematia

* Adaptazioa ez da dena itsu-itsuan onartzea. Zenbait adaptaziok desagertzea ekarri du. Baina errealitateari egokitzen ez denak ibilbide laburreko etorkizuna du.

* Desirekin mugitzen gara sarriegi, hortik datoz porrotak, errealitatean oinarritzen ez garelako, eta desiren ondoren errealitate krudela geratzen zaigu.

* “… orduko ia ehun kilometroko abiadurak ematen dion indar sentsazioaz mundua popatik hartzera bidaliz”. Zenbat aldiz izan dugun darabilgunari -autoa, parranda, zeregin bat-  abiadura handia eragin eta sentsazio berezi horrekin, gurpilen baten abiaduraren mende, iskin egiten diogula inguruari, erantzukizunari. Baina errealitateak, erantzukizunak, … azkenez bizitzak berak, moteltzen dizu abiadura egunerokora murgilduz.

* Ez dira beti gozoak lotako ametsak, esnako ametsak dira gozoenak, baina bietan errealitatera erortzen zara trapeziotik bezala, sare babesle gabe gainera.

* Errealitatea zuritzen saiatzen dena, errealitate horrek irentsiko du, heldulekurik eskaini gabe utziz.

 

Modernitatea

* Gaur egun ere aldaketa etengabean murgilduta gaude, gizakia beti dago bilakaera  ezinbestekoan, eguneroko premiak eraginda, dela bizimodua erraztu nahian, dela aberastu nahian, dela boterea lortu nahian, … Hutsa urteetan aldaketa handiak izan dira, begi bistakoa da, baina jabetzen ez garen aldaketa sakona ari da gertatzen. Gerora ikuspegi zabalago batekin neurtuko duten aldaketa gerokoek.

* Eztabaida luze eta bizirako gaia: lehengo bizimodua eta gaurkoa, lehengo lanek gordetzen zuten amodioa eta sentimendua, gaurko kontsumismoa, … Idealizatu egiten du askok lehengo bizimodua, mito bihurtzen. Badirudi harpetako gizakiaren bizimodua zela onena. Ondorengo hobekuntza edo erosotasunerako pausoek, gauzekiko sentimendua  eta gauzen amodioa galtzen joan direla. Esan nekazariei baserriko lan nekoso hura gaurko erosotasuna baino hobea zela, lepaka hura maitagarriagoa zela gaurko traktorea baino, … Ezagutu nuen labe garaietako lan ikaragarri gogor hura, sentimenduzko balio handiagoa zuen gaurko altzairu-fabrika automatikoek baino, … Nahiago dut gaur dudan sukaldea txikitako harraska eta ekonomika hura baino. Bada hor marra bat, dago nonbaiten, modernitatea, erosotasuna eta gizakiaren onbidearen artean. Ez dakit non dagoen, baina antzinakotasunaren nostalgiko askok ez digute argi erakusten marra hori, zantzu batzuk ematen badizkigute ere, batetik bestera mugaren alde bietan dabil nostalgiko horietako asko.

 

Distantzia

* Urrun nondik, edo urrun norentzat. Dena da erlatiboa, faktore askoren  gorabeheran dago urruntasuna eta hurbiltasuna.  “Han urruti ta hain hurbil” zioen gaztetako kantuak.

* “Urruntasunari distantzia gehitzen ari dena, ez da nahitaez horren jakitun”. Distantziak ez dira beti metroka neurtzen, denbora ere ez erlojuz. Gauzei bere distantzia eta denbora hartzen dakiena da jakituna, distantzia eta denboraren orekan dago jakituria.

* Komunikazioa da gizarteko ardatza, hitza da gizakiaren komunikazio ardatza, eztia dagiten erleak ezten mingarriak bilakatzen bazaizkigu ere. Ederragoak eta kilikagarriagoak dirudite zenbait gauza eta egoerek begirada orokor eta urrutikotik, distantzia hartuz begiratzen diegunean, distantziak leundu egiten du errealitate mingotsena ere biltzen dituzten hitzak, une hartako berdinak arren.

* Urrutira, intxaurrak beti hamalau.

* Distantzia moralak ez dira metroka neurtzen, horregatik desorekatzen gaituzte.

* Heldu ezin garen puntu hori da infinitua, metroek ez dute balio.

* Metroek ez dute ibiliaren distantzia neurtzen, ibiltariaren aldarteak baizik, norberak ematen dien pisua daukate pausoek, edo egin beharreko bide berriek. 

* Zenbait koadro ikusteko urrutiago jarri behar den bezala, denbora jarri behar zaio tartean edozeri oreka batez juzgatzeko. Baina baita ere arretaz eta ahalik hurren, lupaz, begiratu, zehaztasunez jabetzeko.

*La Orotava, behetik gauez argi izar sarea eta egunez etxe zuri sare ikusgarria dena, bertatik, koadro bat lupaz begiratuz bezala, bista ederrak dituen etxe eta kale bakan lasaiak besterik ez da. Perspektibaren orokortasunean difuminatuta gauzak ederragoak dirudite. Pertsonei gertatzen zaiguna gertatzen zaie. Urrutitik hobeak, hurbiletik baino.

*  Axola diguten gertakizunen zirkuluaren diametroa ez da metroka neurtzen.

* Elkarren ondoan, baina auskalo non galdua:  distantziak ez dira gizartean metroz neurtzen.

Aurkezpena

Jon Etxabe naiz. 1933an jaioa. Jubilatu nintzanean irakurtzea eta idaztea izan zen aukeratu nuen denbora-pasa nagusia. Mota ezberdineko hainbat material pilatu zait ordenagailuan. Haize bolada batek eramango nauen orri bat naizenez, material hori sarean jartzea pentsatu dut. Zatika eta sailka ateratzen joango naiz. Bideak erakutsiko dit zer eta erritmoa. Lotsa eta ridikulu sentipena sortarazten dit. Baina nahikoa zait bakar bati lan hau baliagarri bazaio.