Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Mispillibar

Bretainia Handia 2001

Jon Etxabe 2022/10/03 10:35
Eskozia: ABERDEENSHIRE – MORAY ABERDEEN. Macduff. Banff. MORAY COUNTRY. Whiskyibilbide, Elgin, Aberdeen, Frasenburg, Peterhead.

ABERDEENSHIRE – MORAY ABERDEEN. Macduff. Banff. MORAY COUNTRY. Whiskyibilbide, Elgin, Aberdeen, Frasenburg, Peterhead.

 

Maiatzaren 28a.   Astelehena. 27.a-E:5.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre. “Eternitateak tentatu egiten gaitu / ... / Nola tematzen garen nahiz eta jakin / behin-behineko gaudela hemen, / nola tematzen garen behin betiko”.  Plazetako estatuei eta elizetako jauntxoen irudi tailatuei, edo hilerriko hilobiei, edo S. Andrew-ko harginen firma zizelatuei, edo  bikoteen umeei... begiratu besterik ez dago tematze hortaz jabetzeko. Kosmosean, naturan, behin betirako iraungo dudala segurtasunean  dut jarrita nire gaurko behin-behinekoa. Izarren hauts. Ez da ameskeria, errealitatea baizik. Auskalo zer eginen duen naturak nire atomoekin milioika urtetara, baina eternitatearen zati bat naiz, eternitatetik nator, eternitatean nago, eternitaterik bada..

 

Goizeko lauretan gorri-gorri zetorren eguna jadanik, zuhaitz ostean, arratsean eguzkia sartzean gorri ikusten dudan leku ingurutsuan: atera eta sartu nahiko inguru berean egiten du nonbait goialde hauetan eguzkiak.

 

Kanpin aldaketa eguna. Goiko lurraldean sartuko gara, goialdeko lurretan. Ikusmina dugu.

Goiz atera gara, eguzki ederra lagun.

Herenegun ikasi genuen bidean bertan, orduan hutsik egin ez genion une berean egin dugu kale gaur, okerretik hartu dugu bide-gurutzean!. Hara non ondoren Edinburgoko bihotz bihotzean gauden, gure etxatoi eta guzti oraingoan. Princessa kale ertzetik, Queen kale dotorean zehar, adreiluzko eraikin dotoreak berriro ere miretsiz. Lehengoan autoz soilik, galduta ibili ginen kale arte  osoan ibili gara gaur berriro, gure etxea garraiatuz ordea gaur, borobilez borobil, kale-gurutzez kale-gurutze, zirkulazio bizienak irentsita, auto uholdean barrenduta, hiriaren zurrunbiloak bete-betean harrapatuta, zurrunbiloaren begi-begian, norabidea iragartzen zigutela pozik baina berehala noraezean berriro. Baina atera gara, onik atera ere, oraindik bizi zaigu sena.

 

Errepide-zubiaren  tantai erraldoia ikusi dugu gaur lehenengo, tren-zubia aurretik,  zuhaitzen gainetik, bitxi, deigarri, lehenengoan bezain zirraragarria da zubia bera ikustea ahalbideratzen duen ingurua ere. Iparraldera doanak soilik ordaintzen du zubi-saria: izan ere irla izanik, doana itzuliko da noizbait, eta datorrena ere itzuliko.

 

Cairnwell Pass edo Devil´s Elbo, Deabruaren ukondoa, deitzen da daramagun inguru, Bretainia Handiko errepide-gain garaiena, 665 metro: ez gara baina bertatik pasako.

Oso ugariak dira Eskozian ere golf zelaiak, Ingalaterran antzera.

 

Gidaliburuak dioenagatik, lur mortuak izango genituela ibilbide uste izan dugu, baina berdeguneak ez gaitu utzi bidaia osoan. Ez gaitu utzi ordeka zabalak ere: izugarri erakargarria dira ordekok goi batetik ikusten ditugunean. Ohizko osagaiak daude ordekan, larreak eta larrean behiak edo behiak baino ugariagoak diren ardiak hemen, gari-sail edo koltza-sailak han, baso-kaskoak edo zuhaitz bakartiak edo ilaran han-hemenka; zaldi guti, noizbehinka soilik, eta ia beti binaka; etxeak, ilunak, austeroak ez beha-leiho  ez inolako irtenik, horma leunak bao-gunekin, besterik ez dira eraikinok; ez da etxe ederrik ageri: aberatsek ez dute aukeratu lurralde hau bizitzeko.

Gaztelua iragartzen da sarri turista eta igandezaleen amu. Hondakina besterik ez omen da gaztelu asko. Garai batean handiki eta jauntxoek aukera zuten lurralde hau bizitzeko herria zamatuz, gazteluan gordez, herriaren beldur agian. Edo etsaien beldur. Gerra-gunea zen nonbait, hainbeste gaztelu egoteko.

Beti da mendilerroren bat urrutietan, ordekaren amaieran, mendi borobil leun garaiak dira lautadari aaia jartzen diotenak. Mendilerro bat zeharkatu ondoren hor dugu ordeka berri bat eta bere bukaeran mendi-lepo luzea alderik alde. Txilarrez ilun daude mendion gain batzuk, besteak aldiz pinuz berde. Elurra ageri da arrasto luzeetan Gram Pian mendietan, maldan beherako mendi-zulo barrenean.

Laku bat izan dugu lagun, itsasadartzat hatu dugu lehen ikusian: berdegunez inguratua,  ikuskizun paregabea agertu zaigu, bidaiaren bizipoz. Trena ere izan dugu bidaia-kide une batez, ordeka erditik lehenengoz, alboan gero Dundeen, eta  tren-zubia zeharkatuz gure gain-gainean, Huhtly-n. Kolore gorri lila zuri eta berdea txukun nahastuz pintatuta dago trena, itxura atsegina eskainiz.

Otadiak diraute bidaia osoan, Eskoziako paisaiako osagai ezinbesteko, loran hori daudenez, ezten zorrotzen biluztasuna kolore horiz leunduz.

 

Perth. Aspaldi ikusi gabeko labar perpendikular garaiak; mendi-horma gorriak ditugu belardi leunez ordez. Itsasadar ertza zeharkatzen dugu. Azkenez, hiria agertu zaigu, masa gris gorri argi samarra, magaltxo leun batean, leihoak behar duten ukitu zuriek alaitzen dute belztura erraldoia. Ibilbide alternatibo ugari eskaintzen du hiri-inguruak. Guk geure helburu konkretua dugu, baina inguru tentagarria litzake hau ere.

 

Dundeera bidean plastikoz estalitako lursail zabalak zaizkigu berritasun, ugariak dira berotegiak ere lurraldean, baita non bukatzen diren ikusten ez zaion marrubi-sailak ere. Hiri asko da  inguruan, merkatu ziurrak, salmenta esperantzak bultzatzen du nekazaria ortuari ezberdinak lantzera.

 

Dundee. Ez dugu hiria ikusterik ahal izan, borobilez borobil, albotik zeharkatu dugu kaledia.  6 kilometro aurretik ordea, erdigune inguruko kubo diganteak ikusi ahal dira esparru berean elkartuak. Hiria atzean uztear genuenean, aldiz, ikusi ahal izan dugu etxetxo zapal zabaleko esparru izugarri zabala, honi ere erdian etxetzar erraldoia erne zaio perretxiko digantea lez. Ikuskizun bilakatzen ziren etxetzar erraldoi blokeak tontorrenean.

 

Zirkulazioa ez da inola ere trinkoa, lasaia da bidaia. Elur-maindireak zabaldu ditu naturak mendi-lepoan, bizigarri ia bakarra: monotonoa bilakatu zaigu bidaia, aspergarria ere ia, erabat errepikatzen baitira paisaiako osagaiak. Erabat ezagunak zaizkigu behe-solairuko etxetxoak; masa gorrixkaz zarpeatutako horma dute hainbatek, harri guti ote inguruan. Inolako graziarik eta bizitasunik gabeko eraikin multzoa berdegunean, besterik ez dira granjak. Destera txiki bat granja batera bidegurutze batean: apaingarri izan baino gehiago dirudi zorroztaile edo errementari lanak egiten direla adierazi nahi duela.

 

 

ABERDEENSHIRE – MORAY ABERDEEN

 

Ipar Ekialdea, Ipar Itsaso aldean.

Itsasoa agertu zaigu, lagun izanen dugu tarte batez, begien ikuskizun alaigarri, asperrari edo antzerakotasunari etendura ekarriz, pizgarria ezarriz bidaiari. Herenegungoaren alderantziz,  eskuinaldea dugu gaur urdin, ezkerraldea berde. Zarratuagoak dira orain herriak eurak, bata bestearengandik urrago eta ugariagoak, hiriaren arrimura edo.

 

Aberdeen. 5 kilometrotara iragarrita arren, guk bertan, oso hur ikusten dugu, aurrez aurre, mendi-lepo baten malda leun zabalean, ezker-eskuma zabaldutako ukitu zuriek argitutako etxeteria gorrixka-gris iluna; teilateria nanoaren gainetik diganteago, etxeteriaren zabalera osoan, alderik alde, eskerretik eskumara, banan-banan, batak besteari jarraiki, gutxienez hogeikote bat etxe-orratz. Mendi magala estaltzen duen mota zuridun orban beltza da hiria. Bada erreka eder bat ere, berdegune bikaina duela alboetan, eguzkitan egoteko berdegune aproposa. “Park and ride” aparkalekua larunbatetan soilik dago martxan: beraz erruz dator herrietatik jendea hirira larunbatetan. Bretainia Handian lehenengoz ikusten dugu errepikagailu erraldoia: burdinazko egitura tantaia parabolikoa pila erne zaizkiola.

 

Iparrerago goazen arren berdina dirau paisaiak,  paisaia geografikoak zein giza paisaiak. Hogeikote inguruko zaldi aldra larrean, zaldi lerden dotoreak dira, finak, ez okelatarako ipurgizenak: zalditegiren bat behar du izan. Artalde ile-moztu berria: lehena inguruotan.

Ingalaterra eta Eskozian libre dabiltza behiak larrean, ez granjetan geldi gizentzen gureetan bezala.

Autobidea ere bukatu zaigu, hemendik Iparrera ez da autobiderik, halaz ere auto guti dabilenez, atsegina eta lasaia zaigu bidaia, nekadura metatzen badoakigun arren.

Goiak txilarrez ilun, maldak belar guriz berde argi, sakoneran erreka... izugarri ederra dager natura, pinudi eta guzti ere.

 

Aurrez aurre eraman dugu luzaro kamioi militarra Perth-en alde egin digun arte, bidean gurutzatu dugu beste kamioi bat: itogarria da kakion presentzia!. 

 

Kanpina. Zuzen eta erraz ekarri gaituzte seinaleek bertara. Ohi denez belar-gune joria, zaindua, txukuna eta atsegina da,  ote-hesiz inguratua. Ozena da txori-kantua baina belartzan untxiak ditugu auzo eta ikuskizun, belar jaten dabiltza lasai, bi hankakoongatik eta etxetxoengatik asko kezkatu gabe, ote-hesi trinkoan dute gordeleku aproposa.

 

284 kilometro, gero eta Iparrerago garamatzatenak.

 

Eguzkia hartu ahal izan dugu eguerdian, baina euria hurbildu zaigu arratsaldeko lagun.

 

Inguru zoragarria da  kanpin ingurua, ez da harritzekoa igandezaleak etortzea, edo opor-leku izatea: Deveron erreka zabal garbi azala doa harriartean ozen, bare-gunetan arrainak jauzika ur-azalean, zelaigune zabalak, umeentzako jostaleku egokiak, ibilbide apartak pago eta haritz sendo lerden tantaien artean, gaztelu baten hondakin zainduak, egokiera inguru eta forma ederrengatik gozagarri eta deigarriak; hotel bihurtutako jauregi baten parke zabala; futbol-zelaia, rugby-zelaia, golf-zelaia, sky bideak... gazteluaren oinetan apar bihurtzen da ibaia gainbehera bizian, ezagutu genuen genoar garai begi bakarreko zubi haren arku petik. Goiz gabiltzaneko arratsalde batez itzuli behar gara bertara.

Izurritea bezala ugaldu da untxia inguru osoan, ehunka dabiltza esparru guztietan, zelaietan, basoan, denean. Berehala jabetzen zara taldeka antolatuta daudela, eme bakoitza bere umeekin seguru aski, talde bakoitzak bere esparru fixoa du, gordetzen diren habiaren inguruan seguruenik; borrokak daude esparruen mugetan, agian untxi arren artean ere, borroka bortitzak, ilea erruz kentzen diote batak besteari. Gauez atera ohi da erbia belarra jatera, untxiok egun argiz dabiltza, erabat agirian.

 

Polita litzake maratilen konparaketa egitea; kanpin bakoitzak du bere maratila mota propioa, ezberdina, komun gunetan, bitxiak batzuk, erabat ezberdinak besteak...

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigopien.

“Apeza harro baino harroago agertu zitzaigun, gizon zuria izatea gauza ohoragarriena balitz bezala”. Beltz eta indiar asko ikusi dugu Ingalaterran; izanen dute beraiek zerbait esateko gai honetaz. Horrez gain, bakoitza gaude harro gure herriko izatea delakoz gauzarik ohoragarriena. Harro dira eskoziarrak, harro ingelesak, eta harro gara euskaldunok. Denok dugu munduko ohoragarrienak izateko arrazoi sakonik. Baita umilenak izateko ere.

 

 

Maiatzaren  29a. Asteartea  28.a - E:6.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre. “”Heltzeak, berrogeietara hurbiltzeak, / esan nahi dut, badu bere zera, / azkenean jendea bilakatzen zara. / ... / “Bukatu dira promesak, / ez esperatu, etortzekoa, / puskak biziz, hementxe duzu. / ... / Nola definitu bestela / igande goiz eguzkitsu hau / kazetak, kafesnea, / aspaldiko partez norbait / aldamenean, promesarik gabe, / gezurrik gabe?. / ... Etortzekoa / ... / etorria dago / ... / Bizi puskak puska biziak”. Puskak bizi ditugu, baina puskok biziz, puska berriak gauzatzen ditugu geroago bizitzeko. Nola definitu bestela Eskozia Iparreko laino beltzeko goiz hau, orain bertatik bizi puskak  nolabaitbizi  ditugulako  ez bada?. Bizitzaren klabea ikusten du Juanjok poema honetan. Bizitzaren nostalgia hutsak ez gaitu ekarri hona.

 

Aldarte ezberdinak ditu zeruak, orain pozgarri azaltzen zaigu eguzkia laino artetik, orain dira laino beltzak zeruko erabateko estalki. Atzo arratsaldez hala izan zen, gaur goizen beltzago dugu zeru azpia. Goibela guretzat, agian alderantzizkoa nekazarientzat.

Erabat argi utzi nuen eguna ilunsentian gaueko 10ak eta erdietan, erabat argi aurkitu dut gaur egunsentian goizeko 4etan.  Eta oraindik ia hilabete geratzen zaio egunari luzatzeko uda-udaberriko mugara arte. Duela zenbait egunetako arrats eta goiz gorrien esparruak hain hurbil sumatzeak eman zidan baino urrutiago dute ortzi eta sarrera puntuak, aldi bakoitzeko gorriguneen ertzak ukitzear egon daitezke, nahastuxear, elkarren hurbil.

 

Orain arteko osagai berdinek diraute gaurko ibilian ere, giza molde eta perspektiba bereko ikuspegia, arantza-hesiak, ote-hesiak, pago-hesiak,  harresiak... Mota guztiko hesiak daude, baina harresiak  nolabait pilatutako hormak besterik ez dira, inola txukuntasunik edo artez tolesterik  gabe: ez da hemen harriak txukun apailatzen ahalegintzeko  girorik.

Nahasia joan zaigu eguraldia, laino beltzak, euria, argiuneak, eguzkia eta haizea... denetik izan dugu.

Eliza, agian gaztelua, izandakoaren hondakinak, bi horma eskuairan, oso dottore berdegunean.

Auto guti ginen errepidean, trafiko itomenik ez dugu izan, nekerik ere ez oraindik, ingurua betikoa baina ederra, atsegina beraz... goxo joan da bidaia.

Averchirles. Gris zapala urrutitik, gristasuna gristasun, herri ondo-bizia dirudi bertatik ikusita, txukuna, zaindua, lorategitxoz inguratutako etxe bakaneko herria. Lurrak ematen die etxe ingurua dotoretzeko bizipoza.

 

Otadiak dira mendi-buru leunen txapel.

Zaldi dalmata, dotorea; nekazal etxe bakoitzak du zaldi parea lurralde honetan.

Granja inguruak, narrasak, ohi denez.

Herritxo asko dago ikusten ez baditugu ere, zeren trinkoa da errepide-sarea, ugariak bidegurutzetan iragarritako herriak.

Bi burdinazko tantai mezulari mendi-tontor batean, gizakien harremanak bideratuz eta gauzatuz. Eta zelatuz.

 

Ez da atsedenlekurik autobideetan, ezta pausaleku babesturik Frantzian bezala. Frantzia pasabide izaki, Europarako zubia, beraz gasolindegi oro ahalegintzen da bezeroa erakarri eta geldiarazten. Bretainia Handia ez da inorako pasabide. Errepideetan ugariak dira zabalguneak eta parking-lekuak, une laburrez gelditzekoak, mila erdi bat aurretik iragarriak, edozein premian erosoak.

Pago tantai sendo lerden luzeek osatzen dituzte baso-kaskook, aspaldikoak behar dute izan. Urkiak izan ditugu kilometro luzez errepide ertzeko lagun, azal zuriko sendoak, ilaran.

Gure txikitako belar-meta; txano batez estali diete burua, sare batez babestu gain osoa.

 

Bada eskulturagileren bat, zura lantzea edo zura egokitzea laket zaiona: etxe baten atari zabalean zuhaitz tantai biluzi bernizatuz eginiko forma edo multzo bitxiak ditu, ez dute galdu beraien zuhaitz jitea.

 

Macduff. Urrutiko ikuspegiak erakarri gaitu bertara, itxura atsegina erakusten zuen. Herri tipikoa, arrantzale herri asko izan ohi denez, itsasotik lur gorantz eraikia. Portu bitxia du: sarrera  estu ia babesik gabea, baina behin barruan lau portu ezberdin bezala da, lau nasa elkarri lotuak, bakoitza bere sarrera estuarekin. Asko astintzen du nonbait hemen itsasoak. Ez dakigu itsasotik bizi den herri hau, baina bizitasun handia nabari zaio, ez, baina, arrantzale girorik. Ezberdin pospolin airosoa da udaletxea, dorre koniko, beha-leiho, irtentxo eta apaindurekin. Gain batean du eliza, bere aurrean gurutze eskoziarra.

 

Banff. Aurreko herriaren aurrez aurre, ibaiak, hondartzak eta haitzek banatzen dituzte, zubiak eta badiako urek lotu. Ez balkoi ez beha-leihorik duen herria hau ere, baogunedun horma bat besterik ez diren etxe austeroak dira nagusi; plazatxoan bada harrizko etxe landua: bada hemen ere jauntxoren bat,  horrez gain bada etxe politik, ugari benetan, harrizkoak zein horma zarpeatutako zuriak.  Portua du, barruan dauden ontzientzat babesgune sendoak dira bere moilak, baina ez du gozoa izan behar sarrerak itsas haserrearekin, zuzen eta aurrez-aurre sartu behar baita inolako babesgunerik gabe, aurreko portuan lez. Oso portu bitxia da, harri gorriz egina, harrien arteko junturak hustuak daude, harriak itsasoak janez eginiko zimurdurez beteta; hiruzpalau esparru edo azpi-portu ditu honek ere, sarrera estuz lotuak elkarri, itsaso haserretik babestu asmoz, barnerago eta ura bareago; ez da ia ontzirik. Hondartza, zabala da; hondartza gainean aldiz ez da hondartza girorik, ez ibilbide, ez kafetegi, ez dendarik, baina erakarri nahi du bisitaria: aparkaleku pila du itsasgaineko zabalgune batean, etxatoientzat gunea ere bai, nolabaitekoa bada ere. Hilerria aipatu behar: harrizko mahaiak dira ia hilobi denak: musean egiten dute hilerrian hemen ere mozkorrak.

 

Adeitsua da langile jendea: lagunki agurtu gaituzte bai kristal garbitzaileak eskailera gainetik, baita hilerriko belar-moztaileak ere. Adeitsua ohi da beti herri apala, jende xumea.

Ez genuen gelditzeko asmorik, baina ze geldiune atsegina eskaini diguten bi herriok.

 

Witehill, “muino zuria” deitzen diote, inguru berde honi.

 

Itsasertz-itsasertz goaz. Herritxoak zeharkatuz: herri bakoitzak du bere portutxoa, herritxo bakoitzak bere “Caravan Park”.  Mapan agertzen ez den herritxoa egin zaigu deigarri: bertan beha-leihoak dituzte etxeek, txapitula edo ganbarako etxebizitzen leihoak ateratzen dira teilatuetan, ate eta leiho-buelta kolore ezberdineko harrizkoak dira... nahiz grisak, beste jite bat dute etxeok.

Nonahi iragartzen dituzte gazteluak zein herri historikoak: liskarrek eman diete historikotasuna seguru aski.

Gorputz konikoa du, harri zabal biribilak estaltzen du: itsasargia, haize-errota, zelatari-dorrea.... Belea da hegazti ugariena: mota beltz ugariak belartzetan.

 

 

MORAY COUNTRY

 

Wiskyaren ibilbidea.

 

Cullen. Herri alegera itsas gainean, ugariak ditu etxe zuriak, kolore ezberdinekoak leiho-bueltak, beha-leihoak, teilatuko leihoak... Tximinien sinfonia, zuri eta urdin pintatutako leiho eta ate-bueltak... Itsasgain sarrerako ate edo arku garai zabalak ematen dio gorantz doan kaleari nortasuna. Monumentutxo landu bat ere badu, sarri ikusten ari garena: zutabe mehe baten gainean lehoi bat gehienetan armarria eutsiz. Tren-zubi edo ubideak, arku pilako zubiak, nabarmen, deigarri, itsas gainean, sarrera-arkuaren bestaldean bertan.

 

Itsaslabar atseginak. Itsasoa daramagu lagun eskuinera, berdegunea ezkerrera, gu berdegunearen erditik goaz itsasoari eta lurralde berdeari so, lasai eta kontent.

Txerri-granja erraldoia, dena da txabola, txerrama eta txerrikume bertan; bada txabola ezohizkorik ere.

Pinu mintegia: ikusten dugun lehena. Gerora ikusiko dugu badela txilarrez estalitako mendi-magalak pinuen bidez berreskuratzeko ahalegina.

Txabola mota berezia, Eskozian ikusten dugun hirugarrena: parez pare eta mailaz maila beherantz doaz bi horma, garaia alde bata motza bestea: badira jite horretako usategiak Soria aldean.

Hasi gara distilategiak ikusten. Gaur hainbat eta hainbat ikusiko ditugu, gutxienez iragarrita, edo tximinia luzeek nabarmenduta errepide inguruetan.

 

Fochabers. Dotoretxoa herri hau ere. Monolitoa du honek ere, baita gaztelu edo jauregia ere, ibai zabal axala, zubi ederra bere gainetik.

 

Eta gaurko bigarren zerri-granja erraldoia, bi txabola motekin hau ere.

 

Elgin. Katedraleko bi dorreek iragarri digute hiria urrutitik: sendoak, gotorrak, gorrixkak bi dorreok. Harrizko herria, albo batean tontortxoan gizairudi baten oinarri den zutabe garaia nabarmentzen zaio. Herri dotorea, hainbat saltegik eroslea gogotik datorkiola erakutsiz: etxe apartak, hemen ere beha-leiho, irtentxo eta dendateriak alaitasuna ematen diote, airosoa egiten dute. High Street, kale nagusia: oinezkoen kale zabala, plaza izan daitekeen zabalago gune batean eliza zeini 6 zutabe biribileko sarrerak grekoen tenplu baten itxura ematen dion; eliza ostean harrizko monumentu landua, bertan zutabe luze mehe gainean armarria lehoiak eutsita; deigarri gertatzen dira arkuteria harrizko zabal xumea baina ezberdin ezohizkoa duten bi etxe. Parke zabal zaindu ederra, aukerako zuhaitz sendoekin, katedralaren osagai seguru aski garai batean; lakutxoa, gereziondo gizen mardulak; pintura galeria: konbentzionalegiak dira koadroak, argazkiak kopiatuz egindako jitea dute; liburutegia: herri askotan dago nabarmen iragarrita, aparte kudeatuta: jendea franko doakie liburu bila, kafetegia ere badute. Katedrala, herriko altxorra: Ingurua ere sekulakoa du, aipatutako parkearen barruan; hondakinak besterik ez da, baina sekulako hondakina: sarrerako arku zizel lanez landua, beste bi ate eder landuagoak babesten dituena, ate ederrak, arkuteria bikainak, nabekoak izandako arku gotiko landuak, hilobi hondakinak,  hainbat txoko, bazter eta harri zizelatu eder, absidearen kanpoaldeko  horma ederra, bertako errosetoi borobilago eta handiagoa bere biluztasuna nabarmenduz zeru kontra.... tristurarik sortzen ez duten hondakinak, atseginak, bere hondarrean zainduak eta ederrak; ibilbide atsegina osatzen dute.

 

Kinarreak, ginarrak, estalitako mendiak zaizkigu benetan deigarri, mendi-lepo luzeak kinarrez arre, sarri maldan behera zabaltzen dela txilardia errepideraino, ilunak bihurtuz inguru berdeko menditzarrok. Sekulakoa.

Bailara berde sakonak, bertatik doa errepidea, zuhaitz artean ibai eta erreken albotik. Dotorea. Erakargarritasuna eta indarra du zenbait etxek, sendotasuna eta nortasuna erakusten dute. Agian diruaren indarra eta nortasuna.

Garbitasuna. Garbitu egiten dituzte hemen ere errepide bazterrak, plastiko eta gainerako zaborreria jasoz. Horregatik dago hain txukun. Komunak ere denak, edonon, aratz daude, garbi: jendea ote, txukuna, ala hauek ere garbitu egiten ote sarri?.

Whisky fabrikak. Hainbat eta hainbat iragartzen da errepide bazterretan. Jadanik iragarri gabe ere ezagutzen ditugu bere egituragatik, metalezko tximinia garaiko pabilioi luze zabalak.

Gaztelu-jauretxea: ez zen handia tamainaz baina erakargarria formaz, beraien dorretxo koniko eta irtentxo ugariekin. Eraikin ederra zuen alboan, ez dakigu zerbitzarientzat ala konbidatuentzakoa.

Glen: sarri agertzen den hitza iragarkietan: mendiartea edo abelbidea esan nahi du, asko dago egon ere lurralde honetan.

Elurra: Zulogune ainubeak direlako edo, zuri diraute maindire zuriak kinarreak ilundutako maldetan.

 

Rothes. 3 whisky distilategi ditu. Etxean eduki ohi dugun Glen Grant  whiskyaren fabrika bisitatzea erabaki dugu, behin hona ezkero bat gutxienez ikusi asmoz. Ez da lanean ari gu bertaratu garenean, beste batera zuzendu gaituztenez: eguneko ibilia aldatu eta joan gatzaio.

 

Ibaia aitatu behar bide zati honetan, axal zabal dotore doa bailara erdi-erditik; Spey izan daiteke ibaia, bailara aldiz Avon, bailara sakon berde, arbolatsua.

Behi iletsu gorriak agertu zaizkigu gaur ere, batzuk banaka, aldran bestean, denak larrean.

 

The Glenlivet whisky destilategia, whisky fabrika. Ikusi nahi genuen, eta ikusi dugu, baina iruzurra sartu diguten sentipenaz atera gara. Delako edaria egiteko tresneriaz gain ezer gutxi ikusi ahal izan dugu: biltegiak, ur-putzua, lehen orea,  edo nahastura dagoen biltegia, hartzidura ontzi erraldoia, bere gaineko patsa, distilatze-pipak, eta whiskya ez dakigu nora daraman tuteria. Oskolaren gaineko mintza besterik ez dugu ikusi. Kanpora eramaten dute whiskya bera ere botilarazteko. Bertan eman diguten orritxoa irakurriz eta dozena erdi bat argazki ikusiz, dena egina zegoen etorri gabe. Aseptikoa eta hila da bisita, langile bat bera ere ez dugu ikusi, whisky bukoi, upel  edo biltegirik ere ez. Ez zituen merezi sarrerako bakoitzaren 3 liberak. Bada halako amarrutxoa ere: 20 liberako botila bat erosiz berreskuratu daiteke sarrerako bi libera!!!. Begia bete digun edalontzia erosi dugu guk, Etxarrin Eskoziara bisita gogaraziko diguna garagardoa edaten dudanean.

Eskozia hitzak lurraldea gogarazten digu guri, Scotland hitzak berriz whiskya gehienoi: edaria lotuta dugu Scotland hitza.

Turismo bulegoa zirudien distilategiko dendak, Scotland lurraldeko propaganda gunea da. Whiskya Eskoziari lotuta dago atzerrian.

 

Harro aitatu digute distilategira bisitan zergatik zegoen Kanadako bandera sarrerako mastan Eskozia eta Bretainia Handikoarekin batera: Chivas kapital kanadarrak bereganatu ditu hainbat eskoziar whisky marka, beste negozio batzuez gain. Harro zioten gainera, mendekotasuna eta bertakoen porrota adierazten badu ere. Agian lanpostuak gorde dituztelako harro, handi batek zapaltzeaz harro, hein handi batean norberaren ezereza handitu besterik egiten ez duen arren oinpeko izateak.

 

Mapan agertzen ez diren herrialdeetatik egin dugu etxerakoa, bihurgunez bihurgune. Nekatuta jadanik, baina goxo eta lasai.

 

Dufftown. Badu izenak loturaren bat goizean bisitatu dugun Macduff herriarekin, ez dakigu “duff” horrek zer esan nahi duen, ezta aurrizkia edo atzizkia den. Herri nahiko zabala, austeroa, iluna, harrizkoa, inongo dotoretasunik gabekoa, dena horma ilun eta teilatu beltz. Etxe zuri bat bakarra nabarmentzen zaio etxe ilara ilunean. Udaletxe dorrea du beste ttantta deigarria, ezberdina: gaztelu-dorre karratu antzo.

 

Izaeraz ere ezberdinak izan behar du herrialdeak, ezberdinak bertako biztanleak, ezberdina bertako kultura.

Autobusez banatu eta biltzen dituzte herriz herri eskola-umeak hemen ere.

 

189 kilometro, ibilbide berde antzerakoetatik baina ikuskizun erabat ezberdinez gozatuz.

 

Mendi ostean sartu zaigu eguzkia, bizi eta distiratsu, gorritu gabe. Ez dugu arrats gorririk, baina geratu diren laino multzo ilunek ertz argitsuak dituzte, beraien aurrean aurreko zuhaitzek argitasuna iragaziz zilueta paregabea eskaintzen digute. Oso luze joan da eguzkiaren gordetzea, dotorea gelditu zaigu arratsa, kilikagarria ilunabarra. Une luze batez sute erraldoi bat dela  dirudi mendi ostean, zerua urdin geratu da, erdi erdian ilargia zintzilikatzen da, bakarti, bere laurdena bete berri. Dena dago txori-kantaz bilduta, untxi familia osoa dut lagun belarjalea etxatoi aurreko belarrean.

Loak eta nekeak menderatu dute M.Luisa: horrelako une goxoak galtzen ditu maiz.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien: “Behin sinetsi nuen, itsu, ezen Paradisua lurrean egon zitekeela”. Ez dugu paradisurik aurkitu bidaietan, baina bai ordu baketsurik eta lur ederrik, paradisuko zatitxo edo atal.

 

 

Maiatzaren 30a. Asteazkena.  29.a – E:7.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre: “”Eta bete zitzaion patua”. Bidaiako erdibidean gabiltza, egutegi datetan  zein geografia luze-zabaleran. Patua bezala dakusat mapa, nola doan osatuz eta ibilitakoaren  marra gorriz borobilduz eta kiribilduz, mapako bide-sarean eta herri izenenen amaraunean.

 

Ingurunea eta Aberdeen hiriburua ditugu gaur helburu.

Eguraldi nahasia gaurkoa ere, atzokoaren antzerakoa, orain argi, orain ilun, orain euria, orain ateri. Badirudi eguraldi honekin biziagoak daudela larre-garitza berdeak, motelagoak otadi horiak, pinudiak aldiz beti bezain berde eta triste.

Huntly. Kanpina kokatua dagoen herria, herri pitxi-pitxia: bertako jitea gordez  teilatuko leiho estuek, beha-leihoe erakargarriagoak egiten dituzte etxe politez osaturiko kaleak; tenpletea plazan, udaletxearen dorre dotorea, kale nagusiaren bukaeran gaztelura daraman bidearen harrizko atea... deitu diezaiokegu atsegina herri honi.

 

Osagai berberek diraute paisaian, etxadi  dotoreago, ederrago, sendoago edo zainduagoak dira agian. Filosofia ezberdina ageri da herriotan, bizi-gogo biziagoa. Agian patrika beroagoa, besterik ez da.

Bailara berdez bailara berde egin dugu bidaia osoa, zabalagoa alditan, estuagoa bestetan, berde biziagoa hau, berde motelagoa hura, baina beti dira bailara zoragarriak; kilometro asko izan dira bailarotan baina nekeak berak ere ez digu lausotu bailararen edertasuna. Paregabea izan da, gozagarria. Milioika urtez erreka eta ibaiek bilatu eta zulatu zuten bidea izan da gaur guk jarraitu duguna, uraren albo-albotik sarri, goranxeagotik hurrengo, beti zoragarri. Zein baino zein atseginagoak dira bailarok, bata bestearen ostean dator, etenik gabeko jarraian. Berdetasun-mozkorraldia izan da gaurkoa. Jaiotzen ikusi ditugu errekak mendi-magaletako barren heze urtsu ia istingatsuetan, ondoren errekok hazten eta gizentzen ikusi ditugu eta azkenik erreka zabal izan ditugu, bidelagun.  Uneoro izan dugu ur-korronteren bat alboan.

Ez da autorik errepidean, herri-bideetatik baikoaz, erdiko marra zuririk ere merezi ez duten bideetatik tarteka. Bakartasunaren lasaitasun oparoan.

 

Dufftown. Atzotik ezaguna zaigun hiria.

 

Whiskyaren ibilbidea: Moray Konderritik egin dugu gaur ere ibilbide zati bat.

Berehalako gidari erreflexuak ez dituk oraindik neureganatu, ez ditut neure egin errepide hauetako arau, portaera eta ustekabeko horiek. Oraindik noizbehinka ezkerrera begiratzen dut eskuinera ordez, eskuma zaintzen dut ezkerra ordez.

Untxikumea atera zaigu errepidera: untxiak dira errepidean zapalduta hain ugari dauden animaliak, hain daude denean!.

Sukar-izurritearen zantzua agertu zaigu hemen ere: debekuak, zigiluak, oharrak...; ez asko, baina presente daude

Faisaia aurkitu dugu errepide ertzean, autoez asko ikaratu gabe: animaliek ez diote beldurrik gizakiari honek eraso ez baditu.

Kinarrea, nonahikoa, jainkoa bezala: izurrite bat da bertakoentzat, ala zerbaitetarako baliagarria?.

 

 

Zuhaitz multzoa du etxalde orok bera biltzen, edo alboan, etxe bakan bakarti sakabanatuok herritxoa osatzen dute, bere baselizatxoa dute, harrizko argia, hilobiz inguratuta. Oso zabalak dira lursailak nekazal etxe inguruan, lur-jabe handiak dira hemengo nekazariak. Lau tximinia ditu gutxienez landetxe bakoitzak, nahiz txikia: paraje hotza.

Jatetxeak, ugariak dira: ez da harritzekoa igandezalea hurreratzea bailara idiliko hauetara, janariaz ez ezik paisaiaz ere gozatzera.

Urkidiak: gureetan haltza lez  lerratzen dira erreka kontra, edo baso zabal luzeak osatzen dituzte. Lehen ibilaldiko bailaretan ez ezik, Aberdeen aurreko eta ondorengo bailaran ere ugaria izanen da urkia.

Telefono kabinak, gorriak dira, nabarmen eta sarri agertzen zaizkigu errepide ertzean, bakarti, inguruan herritxo edo auzuneren bat dagoen seinale seguru aski.

Harresiak dira gaurko hesi ia bakarrak, bada, baina, arantza-hesi edo bestelako sastraka hesi berderik ere.

Harri asko dago mendi-tontorretan, baita magaletako belartzetan ere, baliabide  edo osagai nagusia beraz hesiok egiteko.

 

Rhynie: herritxo atsegina, etxetxo soltez osaturikoa, baina bada etxeak elkarri lotutako kalea ere; etxe ilara biren luzera berdineko berdegune zabal luzea du herriko plaza bailitzan, berdegune erdian dorre luzeko harri gorrizko eliza, eta gerran hildakoen omenez oroitarria.

Elurraren presentzia dugu gurekin, aurreko mendi-gaineko zerugune zabala, bidaiako ukitu zuria.

Baseliza hondatua, lau horma eta kanpai-hormatxoa ditu zut: antzinako monumentutzat iragartzen dute errepide bazterrean.

Don du izena ibaiak, tokatzen zaio beraz urkidiak egotea inguruan.

 

Mossat: burdina herdoildu gorrizkaz eginiko eskultura izan zaigu deigarri, tutu-sarez itxuratutako zaldia zen bertaratu garenean.

 

Pago eta haritz ederrak ageri dira han-hemenka, ez dute pagadi edo hariztirik osatzen, baina tantai lerden ugariak dira, lurrak gorantz egiten duenean agertzen dira gehienetan.

Sukar-izurritearen aztarnak berriro.

Ez dute ibaiaren izenik jartzen errepidean.

Goldan dabil nekazari bat, goldari jarraiki, itsasoa urrun arren, kaioak, landa ikaragarri zabalean, airea zein lurra, erabat zuri uzten dutela.

 

Abentura Zentroa: soldaduen trebatze-gunea zirudien, eskailerak, sokak, jauzi-leku, ur azpirako tresneria... Erdigunetik gertu aurkitu dugu, laku batean, piraguetan arraunlari, gaztetxo taldea, agian ikastetxe batetik etorriak: legionario hazia.

 

Aboyne. Udaleku ukitua du, nortasun propioa, hona ez dator edonor. Hainbat eliza, bat gaztelua dirudien harri zurixkako dorredun handia, izatez gerran hildakoen omenezkoa oroigarri-eraikuntza da.

 

Hegal luzeko planeagailuen aireportutxoa; ondo-biziena edo aberatsena izanen da bai udalekua: txabolatxoa txabolatxoaren ondoren, bakoitza bere esparrua duela babesgune.

“Miniak” bizi dira, airoso oraindik errepidean. Antigoaleko autoentzako zaletasuna, edo jende pobrearen ezaugarria.

Dee ibai zabalak eman dio arintasuna bailara zabalean berdintsua bilakatzen ari zitzaigun ibiliari.

 

Banchory. Udalekua da hau ere, ez Aboyne bezain aberaskumeen herria. Dottorea, baina, berau ere. Sekulako parkea du, izanen da igandezale xehea ere. Denda asko du, erakusleihoek ematen diote herriari berenez ez duen bizitasuna, nahiko etxeteria iluna baita bertakoa. Lau eliza daude gutxienez, dorre luzea, dorre borobila, dorre karratua... apaindura konikoek gaztelutxo itxura du ematen diote eliza-dorreari.

 

Aberdeen. Parking bat hiriko muturrean: erabat mukuru; beste bat beste muturrean: zulo bakarra aurkitu dugu bertan. Mutur bien arteko hiriko erdigune zabal osoa ez dugu parking-iragarki bakar bat bera ikusi. Uste izan dugu une batez geratu ere egin gabe eginen genuela aurrera. Bada “Park and ride” aparkalekua: baina nor hasten da autobusez etorri ondoren hiri hau oinez ezagutzen, autobusak utzitako geltokitik aurrera?.

Beha-leihoak teilatuetan, granitoa, distantziak eta aparkalekurik eza lirateke hiriko ezaugarri nagusienak. Teilatuko  leihoak, nahiz ez izan beha-leihoak edo miradoreak, leiho zabal handiak dira, astuntasuna kentzen diete teilatu pike ilunei. Distantziak: dena dago hiri honetan urruti, luzeak dira kaleak, ez dago hiri zaharretik berrira oinezko ibili lasaian joaterik, hain ikaragarri zabala baita. Hiri guztia da granitoa, Alde Berrian egiten da ezaugarrien.

Victoria Park:  parke zabal-zabala. Eder-ederra, dena zuhaitz, dena lore, dena berdegune, dena zaindua eta atsegina.

Alde berria: Autotik ikusi behar izan dugu, non geratu ez genuen eta. Granitozko herri grisa, harrizko etxe garaiak kale luzeak osatuz: horregatik deigarria. Herri osoa da granitozkoa.  Granitozko kale gris erraldoiak, dena dager harri, goitik behera, etxeak zein kale osoak: bitxia. Deigarria da granitoaren gristasuna, hiriaren harrizko egitura. Eliza pila, baita itxura ederreko eraikinik ere. Tximinia eta teilatuko beha-leihoen sinfonia. Era bitxia dute fatxadek, kanpai-horma bailira luzatzen dira gorantz, erdian estutzen dutela fatxada. Gotiko luze estilizatuak dira Unibertsitateko dorre eta hormak. Adreiluzko tximinia karratu luzea: hiri erraldoian bertan.

Aberdeen Zaharra. Aparkatu ahal izan dugu. Unibertsitate gunea, Unibertsitateak osatzen du Alde Zahar dena, bertan dena da Fakultatea, dena da denda, etxetxo, eliza... ikastetxe eta ikasleei lotuta. Dena da gaztea kalean.  Izan da azterketa xanpainez ospatzen ari zen talde bat. Bada eraikin ederrik, baita handi-mandi izan nahi duenik ere, material xumeko handi-mandia. Elizaren dorrea aipatu behar: lau arkuk eusten diote gandor edo bukaera zaion harri landuko koroa erraldoiari, Edinburgoko katedraleko dorrearen jite bera du. Udaletxe zaharra, harrizkoa behar zuen eta hala da: ez du erakargarritasunik bere fatxada biluzi zapalak.

St. Machar katedrala; granitozkoa behar zuen eta da, hau ere; dorre bikoitz bitxia du, bi piramide landu ezberdin, gotor itxurakoak. Osoki du gotor itxura katedralak, eliza sendoaren planta; sarrerako arkuak bi arku zorrotzeko ate babesten ditu, eta hauen gaineko 7 leiho gotiko estu bezain luze; katedral osoak du itxura bitxia, aspaldikoagoaren jitea, nahiz XVI gizaldikoak izan dorreok  eta XV.a fatxada. Barrua, bi arkuteria sendoz osatutako hiru nabekoa, oso austeroa, biluzia; eliza motza, ez baitzuten berreraiki lurrikara baten ondoren; zurezko sabaia du, marroia kolore argiz alaituta,  kolore biziko armarriek estaltzen baitute zuren lotura oro. Hor daude handiki guztien hilobi aspaldiko handi-mandiak, urteen poderioz higituak beraiek ere. Biluzia, austeroa eta motza arren oso atsegina egiten da.

Hiri berria oinez eta zehazki ikusteari jai eman diogu azkenik Alde Zaharra ikusi ondoren, aparkalekurik ezaz gain gorputzak berak ere nahiko dela esan digu eta.

 

Bi ibai itsasoratzen dira hirian bertan: Don eta Dee: tentagarria zitzaigun bi ibaiok nola bideratzen diren ikustea, baina ez dirudi ezer deigarririk denik. Portura ere ez gara jaitsi, asmoa bagenuen ere: etxera bidea uste baino errazago eta lehenago agertu zaigu eta ez dugu sartu nahi izan labirinto eta abenturetan, ez gidaliburuak ez iragarkiek ez baitute ezer bitxirik iragartzen.

Eguraldi zirinez hartu gaitu hiriburuak, euri xehea, haizea... giro umel, ospela, baina ateri izan dugu azkenez.

 

Belar-zohiak daramatza kamioneta batek, erabat gainezka doa: lur eta guztiko belar- alfonbrak erroiluetan bilduta.

Koltza sailak: bide guztia larutu diguten hori gune amaigabeak.

Ipuin liburuetako gaztelutxoa.

Argi gorriak jartzen dituzte segurtasun neuri lez errepideko berrikuntza edo konponketa orotan, xumeenetan ere.

 

Alford. Herri dotorea, bakoitzak bere lorategitxoa, teilatuan beha-leihoak, etxe bakanez osotua. Ez da herri ilun tristea.

 

Ibarren sinfonia, bailaretako berde sortaren sinfonia. Bailara bakoitza da bestearen antzerako, aldi berean ezberdina, bakoitzak du bereizgarriren bat: berdearen bizitasuna, errekatxoaren  bide bihurrituak, urki-gerrien zuritasuna, txilarraren hurbiltasuna, artaldeen zuritasuna, behien ilajea, etxeen zorroztasuna, etxaldeen zuhaitz multzoak... bailara bakoitzak du bere deigarritasuna, ezberdina eta aparta,  liluratu zaitu batek baina hurrengoa ez zaio lotsagarriago gelditzen. Behiak, ardiak, hesiak, nekazal etxeak, zuhaitz tortoak, berdegune ezberdinak, otadiak, txilardiak, berdeguneak... Osagai asko ezberdin ezberdinki konbinatuak egoteak egiten du bailarok ez izatea berdegune monotono, errepikagarri edo aspergarriak. Ahozabal goaz bailara batean, ahozabalago uzten gaitu hurrengo bailarak, asperdurarako betarik gabe. Oh, oh, oh, egiten dugu bailara batean, eh, eh, eh, ... hurrengoan, eta alfabeto osoa errepikatu dugu bidaian.  Bailara oro izan da alaia, atsegina, erakargarria. Etorri, ibili,  eta gozatu.

 

Mossat, Rhynie  herri ezagunak, azken bailara… eta etxean.

 

232 kilometro, bailara zoragarriez gozatuz.

 

Arratsalde euritsua. Ozena da txori-kantua, baina ez da txoririk belartzan. Zerbait oker dabil biziaren katean, agian elkar ezinak dira untxiak eta txoriak, ezin dute zelaia konpartitu. Habia egin du enarak komunetako hegalpean.

 

“Lur bat haratago”. Juan Mari Irigoien.

*“... eta horrek erakusten digu ezen hitzak eta ideiak baino eraginkorragoak direla, ondikotz, armak, zeren arma-bidez gerla irabazten duenak erabakitzen baitu hitzaren norabidea, erabakitzen du nor den traidore eta nor ez, ...”. Galdetu bestela ingeles eta eskoziarren historiari, galdetu irlandar eta ingelesei, galdetu nafarrei, galdetu euskaldunoi... Galdetu Ibarretxeri, indarraren bidez zapalduz gero hitz eginen baitu etsaiarekin, espainiarrek bezala..

* “Eta uste zuten, finean, ezen laku guztien hondoan suge digante bat zetzala, aldian behin lakutik ibiltzen zena, eta halaxe sortzen zirela ortzadarrak”.  Ness lakuan izanen gara datorren astean. Ez da urruti. gaur arratsaldez ortzadarra izan dugu. Ness lakuko sugea ikusi ahal izango ote?.

* “Ezen mendigaina bezain ederra izan zitekeela mendi gainerako bidea”. Bideko bailarak izan zaizkigu eder Aberveen-era joanean.

 

 

Maiatzaren 31a. Osteguna.  30.a – E:8.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre.

* “Gorputzak hirurogei urte dituenean / hiru urte bailituen  darabil gogoa”. Eskoziako goiotan gure buruari begiratuz ez dakit ba horrela edo hainbesterainokoa den. 3 urteko da 60 urterekin, 20 urterekin ere 3 urteko zena. Gaztetan heldua zenari heldutasunak darraio harik eta burua txoratu arte. Agian umearen gogoa behar da eduki 67 urterekin Eskoziara etortzeko.

* “telebistaren hotsa lagun”. Ez dugu telebistarik etxatoian.  Bakardadea ez da norbera inor gabe egotea, bakardadea etetea ere ez da hotsez edo jendez inguratzea. 

* “ Zuek egin zenuten zakurrez ezinezko irrika. / Zuek egin zenuten mundu honetaz / zakur mundua ez, baizik eta mundu zakurra. / Horren handi, horren lurgoi, horren arrandios, / horren zakur izan ez bazinaten sikiera.../ Beharbada...”. Han hemen, mehe edo ozen, herrialde eta gizarte orotan aurkitzen ditugu mundu zakur honen zaunken zantzuak.

 

Laino beltz eguna argitu du.

Itsas herriak ditugu gaur helburu.

Huntly lur barruan dagoen arren kaio pila dabil belartzan belekin nahasian. Beraz kaioena zitekeen duela zenbait egun goldaren atzetik zebilen hegazkiteria zuria.

Deveron, ibai-izena zubi ertzean: errepidearen arabera jartzen ote ibai izenok ala ibaiaren beraren  arabera?.

Lur-sail zabaleko etxalekuak dirudite, oso bakan baitaude granjok, landuta lur oro, erabilia larre oro.

Eguneroko ordeka berdea dugu gaur ere ibilbide, eguneroko osagaiez egunero bezain erakargarri. Gaurko ibilbidean ez da atzoko bailara xarmantik, baina gaurko inguruak berdintsu erakargarriak zaizkigu, batez ere errepideak gorantz egitean muino batean.

Txapa eta uralitazkoak dira gaurko granjetako eraikin osagaiak, etxebizitzak eurak ere ez dira, bere txikian ere, atzokoak bezain  sendoak.

 

Turrif.  Herri koskortua, dotorea bilakatu zaigu bertaratzean aurreko aldatsetik teilatu beltza besterik ez zen hura; herri gorria batez ere, gorritasuna litzateke nortasuna eta berezitasuna ematen diona. Txaletxoak dirudite sarrerako etxetxoek, jarraian  harri gorri-gorriko kaledia bihurtzen da herria, deigarria eta bizia gorritasunagatik, dorre-orratz gorrikoa da eliza gorria ere, gorriak udaletxea edo eskola izan daitezken eraikin handiak. Nekazari herria, pentsaeraz ere gorria ote?.

 

Behe-lainoa, gandua, eurizirina... ditugu lagun.

Laborari lurrak dira, ganaduzaleena baino gehiago, gaurko egun osoan; traktore eta lantresna handiak, indartsuak, ikusten dira, lan askoaren ezaugarri, lurralde zabalak landu behar dituztela erakusle.

“Diversion” izan dugu ernegazio eragile hainbat aldiz.

 

Macduff. Herenegun kai ingurutik uste izan genuen baino zabalagoa da. Zabala du industrigunea itsasgaineko lurretan, etxeteria asko zabaltzen zaio gune berean: harrokeriarik gabeko etxetxoz osatutako langile herria da goialdea portutik ikusita arrantzale herria zirudiena.

 

Golf-zelaia du. Herri orok du berea. Golf-zelaiak eta kanpinak nekez eginen du huts herriotan. Oso futbol-zelai guti ikusi dugu aldiz, eta ikusitako gutxiak harrokeriarik gabeko xumeak izan dira.

Kostaldetik egiten dugu ibilia, bide txikietatik, itsas urdinaren eta lurralde berdearen kontrasteak harrapatuta, beldurtuta, labar gainetan tarteka, %17ko gain-behean itsasertzera hurrengo labarrak eta haitzak ikuskizun, berehala belartza joriaren erditik... Bidaia gozagarria izan da.

Iratxo edo piztitxoa gari-sail gainetik ibiliz dirudi: auto baten gainaldea dakusagu garitzan joanean: efektu optiko bitxia izan da, sorginkeriaren bat gauzatzen bailego gari artean, biziberritze ezberdinen bat gertatuko bailitzan.

Eliza-dorre tankera duen dorre bat itsasgaineko tontortxo batean, harrizko hormatxo borobila zaio oinarri: itsasargia edo behatokia, ezin daiteke eliza-dorrea izan ez baitago eliza batentzat lekurik hain tontor estuan. Peterhead ostean ikusiko dugu bigarren antzerako bat, garaiagoa eta lerdenagoa.

 

Pixa egitera geratu eta hara non datorkigun urrutitik korrika eta beeka arkume bizkor eta eskaleen artaldetxoa. Artzain edo ugazabaren bisita-ordua  zitzaien nonbait.

 

Rosehearty. “Arrosa-bihotza”, izena behintzat poetikoa du, baina herriak berak lauza gris zapala, tximinien arrastoz marratutako xafla gris berdina, dirudi, goitik ikusita; bertatik ez du itxura aldatzen, kolorez, formaz, altueraz, dena da berdina, tristura dario itsasertzean arren, banan-banako etxeko bakoitza polita arren: zerbaitek huts egiten du. Portutxo bat ere badu, moila luzeko portutxo erabat narrastua.

 

Ez da hondartzarik, labar etzanak, harkaitz lauak, besterik ez da itsas zorua, maria-behera denez oraindik haitzago dager itsasbazterra. Oso beltza dago ur-azpian egon ohi den haitzdegia; beti azalean, uretatik kanpo egon ohi direnak, aldiz, argiagoak daude: izan da hemen petrolio isurketaren bat edo erabat kutsatua dago itsasoa, nahiz  urdin argia eta garbia ikusten dugun. Nabaria da, itsas usaina ere, kresalarena.

 

Sandhaven. Arrantzale herria zen, oraindik ere da. Herri bitxia, ezberdin egituratuta etxeen kokatzeko eran. Harrizko etxetxoak, alde estuenetik jarriak errepide aldera. ez atze zabaletik luzeetara ohi denez: horrek itxura ezberdina ematen dio kaleari, teilatu ertz gailurreko luzapenek, berriz, halako bizitasun edo grazia berezia erakusten dute; jakin izan dute jokatzen harriekin ere, forma eta kolore ezberdinak konbinatuz lortu dute hormen gristasuna arintzen. Kolore tristekoa, harri grisaren kolorekoa arren, beste ukitu berezia du. Beha-leihoak dituzte teilatuetan. Erabat hondatua du portua. Portu handia izan zen, sarrera babestua zuen, baina erabat erorita daude moila babesleak. Ez da jadanik bertan portu-bizitza arrastorik, txalupa bat bera ez da ausartzen bertan gelditzera.

 

Babesik ez duen itsasertza., hemen ez da golkorik, ez itsasadarrik, ez itsasoarengandiko inolako berezko babesgunerik, lurra ez da inon bere baitan biltzen, ez du lurrak itsasoa bere altzoan batzen, ez die ontziei inolako non gorderik eskaintzen. Aurrez aurre daude itsasoa eta lurra, bekoz-beko, lerro berdinean, nor gehiago bezala.

 

Frasenburg. Granitozko herria, hau ere. Kale-etxe leun austeroak ditu; tximinia hormek, luzapen giza tximiniek gandortutako fatxadek, ematen diete bizitasuna: bada fatxada ederrik. Solairu bakarreko etxe multzoka eratuta dago sarrerako auzoa, dotore. Arrainari monumentua jarri dute plazan, bitxia eta polita: itsas arrain mota oro irudikatuzko bola handia. Bada ere plazan zutabea, urre kolorez gandortua, baina honek ez du tenpleterik. Arrainetik bizi da herria: emakume asko ikusi daiteke kalean gainjantzi eta txapel zuriekin, fabrikaren bateko edo fabrika ezberdinetako langileak. Portua: handia eta bizia, arrantzontzi handiak gordetzen ditu, arrasteko ontziak; oso zabala da izan, arrantzaleez ez ezik mekaniko eta gainerako portu bateko langile mota ezberdinek zeregin bizia dute. Labirintoa dirudi portu honek ere, itsasora aurrez-aurre, zuzen zuzeneko sarrerak hainbat eta hainbat moila ezberdini ematen dio pasabidea, moilarte bakoitza portutxo bat da bere sarrera propioarekin bata besteari lotuta,  batak hurrengoa babestuz. Eliza pila dago, kale-begi bakoitzean bat. Museo bat ere badu iragarrita.

Euria egin digu eta ez zaigu batere erosoa gertatu herriko ibilia.

 

Inverallochy.  Herri baxuko tristea, fatxada zuriak ditu, horrek herri zuri tristeagoa bilakatzen du, herri kolorgetua, itsasgaintxoan kokatua inolako gatzik gabe, badirudi herri izateko ere lotsa duela: gordeta dago, ezkutatuta.

 

Hemengo kostaldeak ez du erakargarritasun berezirik.

 

St. Combs. XVII. Gizaldiko herri arrantzaletzat iragarrita dago errepidean. Badu aspaldiko granitozko etxeteria, behe solairuko etxetxo txikiak, banan-banakoak, alde estua kalera begira, fatxada luzeena barren aldera, etxeen alde estuenak tximiniaren oinarri lez luzatuak dituztela. Nahiko alaia da: beha-leihoa dute etxeek, kolore ezberdineko harriz konbinatuek biluztasuna kentzen diote granitoari. Bada ere etxeteria baxu kolorgetua, zarpeatutako hormekin... Ez diogu porturik ikusi.

 

Bideak ez du aparteko graziarik, itsasotik gertu arren, berdetasunak berak ere ez du joritasunik, ez da berde aberatsa, ez da berde mota aunitzekoa, monotono berdintsua baizik.

Letxuga- sail zabalak plastiko zuriz estaliak!.

Gasa landu, tratatu, bildu edo banatu egiten duen konplexu erraldoi bat itsasertzean.

Pinu mintegiak, hainbat.

 

Peterhead. Sarrera  bi morru luzek babesten dioten portu handia du, badia antzerakoa sortzen dute morruok, hori da portuaren babesgune. Portua bera, aurrekoaren antzeko labirintoa, egitura berdinekoa, morruak egin aurretik itsasoak bizi-bizi jotzen zuenekoa; lantoki erraldoi bat dirudi, dena da langilea eta aktibitatea bertan, ontziak ere asko dira, tamaina guztietakoak; trakets jiteko ingurua, narraz itxurakoa, inola ere ez atsegina, hau ez da igandezale begiluzeak edo turista ikusminak etorriko zaizkion portua, asteburuz etorri beharko genuke jakiteko.

Herria: Eraikin garaiak ditu kalediak, horma erabat leuneko etxeak, inolako irtentxo edo apainduriarik gabekoak. Herri biluzia, hotza. Kale zabal bat besterik ez da plaza bera ere, autoz beteta, inolako etxe dotore edo apaindurarik gabekoa. Langile hiria, itsas-langile pobreen hiria. Gidaliburuak aipatzen duen Town Hall edo udaletxea harrizko eraikin kaskartxoa da. Itsasgizon ospetsu batek berriz badu bere estatua, eliza aurrean, plaza gainean. Zutabea plazan, zutabearen gandor, lehoia, baina airea hatzaparka lez, atzeko hanken gainean, haserre: gizajoari armarria kendu diote erpe artetik, eta oinetan jarriz. Museoa du.

 

Etxarrira deitu dugu, Patxirekin hitz egin dugu: konortea kentzera adinako jipoia eman diote Unai Paroti kartzelan.

 

Hegoranzko itsasertzak ez du piperrik ez gatzik. Erabat higatua dago ingurua, harri pilak barreiatuta belarguneetan, utzitako gunea dirudi, zabortegi antza du. Tarteka bada labar eta bazter politik, baina orokorrean paisaia honek ez digu etxerako gogoa moteltzen, bertan luzatzeko konbidapenik eskaintzen. Agian nekatuegi gaude inguruaz gozatzeko.

 

Errepikakorra zaigu etxerako azken paisaia, ezberdina arren berdina, berria arren ezaguna. Galsoroak dira nagusi, brixt egiten dute koltza-sailek.

 

Ellon.  Behe solairuko etxeak bere lorategitxoarekin, betiko harrizko kaleak, gerran hildakoei monumentua plazan; zubi modernoak erabat jaten du kontra-kontra duen zubi zaharra ibai gainean.

 

Jadanik gure egin dugun lautada berdean bukatu dugu etxerakoa. Ugariak dira nekazal etxe solte harrizko grisak, berdegunean sakabanatuak, inguruko txabolateria ilun eta zikinkeriarik gabe.

 

Old Meldrum.  Ez diogu ezer apartekorik aurkitu.

 

“Gazteluen ibilbidea” omen inguru hau, baina ez dago, ez dugu ikusi behintzat, gaztelurik.

Gaur ez dugu hainbeste untxi zapaldu ikusi errepidean.

Zaldi hankaluze beltz fina etxaurreko larrean: jauzi-langak ere badira bertan, zaldia bera da ona, edo zaldi zale porrokatua da jabea.

Beti dago presente telefono kabina gorria lurralde berdean.

Zut dirauten elizatxo politak: kanpai-orratza dute eroritako elizek, dorre luzedun elizek ordea zut diraute.

Jeep militarra, militarrez ahanzten hasita geundenean.

 

Ez dugu pintada bakar bat ikusi orain arte Bretainia Handiaren erdia egin ondoren: beste era batera egiten dituzte salaketa, eskabide eta protestak, ez dago protestarik edo ezabatu egiten dituzte pintadaz egindakoak.

 

202 kilometro, ordeka eta itsasbazter berdetan itsas herri grisak bisitatuz.

 

Ortzadarra; kolorez jantzi zaigu zerua.

Erreka kontrara egin dut berriro arratsaldez, ur-lasterra, ur-hotsa eta neu geunden soilik berdegunearen erdian. Nork dio bakarrik nengoela!.

Zuria da kanpineko untxien buztan azpialdea. Berrogeitik gora zenbatu ditut zelaian arratsean. Gauean, iluntzear unean, nire presentziak izutu dituenean, ikuskizun bitxia ziren distira zuriak berdegunean jauzika norabide orotan.

Katu beltza handi batek egin du ihes gure etxatoi azpitik: agian katamotza zen, zelatan untxikumeren bat afaldu asmoz. Intziri bigunak entzun ditut gau beranduagoan oheko isiltasunean: katamotzak arrakasta izan du bere ehizan, gure etxatoi alboko untxi koadrilan tragedia izan da, naturaren gurpilak ez du errukirik izan.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien.

* “Bizitza ametsa besterik ez baita... eta bidaia bat duk, beste bi ametsen artekoa”. Ametsa besterik ez da zenbait bidaia bizitzan, amets hutsa edo bizitza bihurturiko ametsa.

Bidaiak2001. Bretainia Handia

Jon Etxabe 2022/09/26 10:25
Eskozia: Ipar itsasoa

IPAR ITSASOA. Fort Bridge, St.Andrew, INGALATERRA: Berwick upon Tweed. Gupar

 

 

Maiatzaren 26a. Larunbata.  25.a - E:3.a

 

“Puskak biziz”.  Juanjo Olasagarre:

* “Ahanztura ilunaren uhinak bailiren / datoz bizitzak, / ahanztura ilunaren uhinak bailiren / badoaz”. Errealitate bihurtutako ametsak bailira datoz bidaiok, eta ahanztura gozo bihurtuta doaz.

* “Arrats gorri: / euria egin du eguerdian, / basoa, / ilun zegoen, / karrika hutsik, / etxea bare”. Funtsezkoa du eguraldia bidaiariak, funtsezkoa ingurua, funtsezkoa barren barea ere.

* “Egiak ideien munduan baino ez du balio. / Ziurtasunarekin nahiko da errealitatean. / Gutxi gura-beherakoarekin bizitzan”. Gutxi gora-beherakora  ere ez da heltzen turistaren  bizipena, egia bailitzan kontatzen badu ere ziurtasun osoz begiek ikusitakoa. Herri baten, naturaren beraren, bizitzak ihes egiten die turisten begiei. Herri baten azaleko mintza bera ere ez dute urratzen  turistaren begiek. Datu multzoaren lotura da bizitza, oso sakonean doan ura. Azaleko agerpenez gozatzea da turistaren xedea eta aukera.

 

Txantxangorria da inguruan begien ageriko hegazti bakarra, belarrien agerikoak, berriz, pila. Habia du nonbait txantxangorriak belartza gaineko adarretan: lau aldetara burua jiratu, adarretatik handik hona etengabeak egin ondoren desagertzen da.

Ez kanpina betetzeraino, baina bezero ugari sartu da astebururako kanpinera. Motorzaleak ditugu auzo herenegundik.

Bart euri-txirta egin zigun, eguna, aldiz, distiratsu esnatu zaigu. Portatzen da eguraldia ingelesekin asteburuetan.

 

 

IPAR ITSASOA

 

Ez zaigu aldatu lurraldearen jitea, paisaia, Ingalaterrakoaren antza du Edinburgoko inguru zabalak: ordeka zabalak, gari-sail, zuhaitz eta belartzez berdeak; koltzaz, berriz, hori. Behiak daude tarteka larrean. Ez da, ordea, ardirik. Ez da izurrite, ez debeku zigilurik. Ez digu harridurarik edo irrikarik jadanik sortarazten inguruak, ezaguna zaigulako, Ingalaterrakoaren antza baitu, baina atsegina da, dotore doa horregatik bidaia.

 

Herri eta etxez jositako ordeka zabala. Gris tristeak eta ilunak dira barnealdeko herriok, zarpeatutako horma ilunak teilatu beltzaren azpian, langile-herriak behar dute izan, esklabo modernoak pilatzeko eraikin merkeak, industrigune ugari dago. Itsasotik gertu egonik, badirudi eskoziarrek lur barrura begiratzen dutela, nekazari herriak dira itsasertzean arren. Neke eta kezka asko pairatzen duen nekazariaren herriak dirudite, erabat austero eta serioak. Baina ez ote aldi berean kontrabandista herria?. Film eta eleberriek sarri erabili dute kontrabando gaia itsasertz honetako herriak eta biztanleria girotzeko.

Otadiak aitatu behar ditugu berriro: erraldoi eta bizi horitzen dituzte esparru zabalak. Pagadi eta hariztiak badiren arren, pinua da nagusi. Gereziondo pila izan da une batez. Urrutira beti da mendi-lerroren bat lautada moztuz.

 

Fort Bridge.  Bi zubi dira: trenbidearena bata, burdinazko hiru konkor erraldoi, urrutitik bistaratzen zaizkigu zuhaitz arteko berdegunearen gainetik; errepidearen zubia da bestea, joan den gizaldiko erdialdean eraikia, 2.500 metroko luzea, ia bertaraino heldu arte ikusi ezin ditugun tantai eusle garaietako kableetatik zintzilikatuta. Zirraragarria da zubi-gainekoa, itsasadar zabala zeharkatzen du, oso garai, gure begien begiradapean utziz inguru osoa urrutirainoko zabaleran. Oinezkoek ere badute pasabide edo ibilbide zabala zubiko errepidearen alde bietan, badabiltza ibili ere turista jiteko gutxi batzuk, turistentzako amu dirudi zubiak.

Mapan agertzen ez den herri mordoa zeharkatzen dugu. Herri tristeen sentipena uzten digute etxe bakanak eta txukunak diren arren, bakoitza bere lorategitxoarekin; etxe zainduak baina ilunak, tristeak. Bizimodu gogorra erakusten duten herriak.

Tximinia bitxiak ikusi ditugu herritxo batean: formaz, luzexka hexagonalak batzuk, borobilak ohi denez beste  batzuk, baina arnasa hartzeko edo tiroa emateko tututxoekin alboetan.

 

Itsas kontrako herritxoz herritxo egin dugu bide luzea. Ibilbide erakargarria. Itsasgain goaz, badia zabalaren bestalde urrutia uneoro begietan, aurreko itsasertz eta itsas urdin azalaz gozatuz. Joan lasaia larrituko duen auto zaparradarik ere ez dabil. Merezi izan digu etortzeak. Zinez. Geratzeko tentazioa ematen duten herritxo lasai txukun zaindu atseginak dira. Giro alaiagoa darie harrizko ilunak arren, halako zerbait ezberdina dute, dela leiho inguru zurituak, dela etxe inguru dotore zainduagoak, dela teilatu-buelta edo teilape ertz pintatuak... itsas giroa dute, herri ondo-biziak dira, igandezalea edo igande-pasakoa dator hona lasaitasun bila. Teilatu gorriak ere sarriak dira zenbait herritan. Beste zenbait herritan portua ere iragartzen dute errepidean. Badira herri harroxkoak ere, etxeak eurak banakakoak, bakanak, bakoitza da bera, albokoarekin hormarik partekatu gabe. Eliza-dorreak eurak ere deigarriak dira, jite ezberdinekoak, berez moskote txaparroak, zabaltzaz bukatutako karratuak,  baina modaren batek edo ahalbide oparoagoak luzapena ezarri diena, luzapen koniko edo piramide motzak, behin ere ez orratz punta-luzeak.

 

Elie, St.Monans, Pittenweem, Anstruther... eta mapan agertzen ez den hainbat herri.

 

Herritxo orok du bere “Caravan Park”; hala deitzen diote Bretainia Handian kanpinari.

Badirudi S.Juan suak gertatzen ari direla: soro baten erdian traste zahar pila dago bilduta.

 

Crail. Harri-hesiak, bide luzean, harrizko zutabe  sendo zabalak dira sarrera-langak jartzeko eusleak, zutabe asko, ia berdinak denak, bitxiak eta bereziak ezer bitxi eta berezirik ez badute ere. Zerbait ezberdina hartzen dute baratze eta soroetan: hosto berde-ilun gazte zabalekoa mastrak dituzte, berdin izan daiteke arbia edo erremolatxa: badirudi herri honetako nekazariek bide berriak jorratzen ari direla nekazaritzan.

Gurekin daramagu itsasoa, urdin, eder, irlatxoek eteten dute badia erdian ur-gain zapala.

 

Bihurgune itsuak osatuz doa errepidea azken unean. Ingalaterran sartu ginenean deigarri izan zitzaizkigun erdiko marra zuriko argitxoak agertu dira hemen ere, gauez segurtasuna eman nahiz errepideari.

 

St. Andrews. Zinta hori batez  karratu bildutako badia baten sakonean agertu zaigu. Eliza-dorre pila ikusten zaizkio hurreratzean. Itsas kontra dago baina ez da itsasora begira bizi: konporta batez ixten zuten ibaia garai batean, agian maria gorako ibai-gune zabala portutxo jarraitzen zuen maria beheran ere; lur laua da, mariak asko egiten du behera,  zaila behar du izan inguru honetan portu bat sortzea; ontzitxo txiki batzuk daude gaur egun hondar lohian etzanda mariak gora noiz egingo kulunkatzeko zain, jostailuko belaontzi eta motortxoak dira, guti, nanoak.

Ez da itsas herria, ez da uda-herria, ez dago itsasertzean inolako muntaiarik, nahiz katedrala eta gaztelua itsasertzean dauden. Hiri barruan egiten da gaur egun bizimodua, lur barruko giroa du. Dendetan euretan ere ez da hondartzako saltoki girorik. Hiru kale nagusi ditu herriak, Hegokoa, Iparrekoa eta denda-kalea, Market Street, erdian; kale luze zabalak, bizi-biziak jendez eguerdian: bizipoza dario giroari. Giro bizia da herrian. Etxe bikainak ikusi ahal dira, harrizko ederrak, banan-banakoak; zoko eta pasabideetan sartzeak ere merezi du. Unibertsitateko patio erdian sekulako artea, zuhaitza, da ezuste atsegina. Tximinia-sinfonia da teilatueria, kontaezin ahala tximinia, gela bakoitzak bere beheko sua duela erakutsiz. Tarteka aurkituko duzu antzinako etxetxoren bat ere Ipar-kalean, itsasgainekoan alegia: arrantzale bizitoki jiteko etxetxo ilara luzea, lehen solairuko etxetxo zaparrote baxuak, kanpotik harrizko mailadia dutenak, eskailerapean berriz sotorako sarrera. Hegoaldeko kalean beti dirudi norabait heltzear zaudela, baina ez da sekula bukatzen, azkenez kale-sarrerako atera jotzen duzun arte; kale berean bestaldera begiratuz katedraleko dorreek eta teilatuetako gailurrek halako ikuspegi eta zilueta bitxia eskaintzen dute.  Harresi gotor batzuk ere badira: sendoak, gotorrak, ez oso garaiak, ez dakit zer inguratu edo babesteko jasoak.  Herrira sarreretako bat elizako sarrera izandakoa da: ate-gain gotiko zorrotzeko bi atek osatua, kanpokoa zena bata, eliza barrurakoa bestea, elizpea zeharkatuz sartzen gara beraz eki aldetik herrira, autoz noski. Gaztelutxoa itsasgaintxoan: txikia eta potxoloa. Erabat taxutu dute itsas ingurua, ibilbide atsegina bihurtu dute. Maria beheran itsaslabar luzeak geratzen zaizkio agerian dotore itsasoari, algaz jantzitako haitz luze etzanak, itsas usain sarkorra dariela.

Katedrala. Aipamen berezia behar du, hiriko altxorra, bisitaria dakarrena, gidaliburuetako izarretariko bat. Hondakin bitxiek osatzen dute, edozein ikuspegi edo ertzetik begiratzen duzula ere, are bitxiagoa, are deigarriagoa aurkituko dituzu hondakinok, zu zeu bilakatzen zara inguruaren partaide, inguruaren zati zara zu zeu, edonora zoazela ere hondakinotara, ikuspegi bila,joango zaizkizu begiak, hondakinon dotoreziak eta bitxikeriak liluratuta, erakarrita. Ez zara aspertzen, edozein inguruan edo edozein bazterretik lehengo haiek bera baina aldi berean ezberdinak aurkituko dituzu hondakinok. Abian jartzen dizu irudimena, halako giro sorgindua sortzen baitu. Esparru zabala da, erabat hilerri bihurtuta, hilobi artean gabiltza begiluze bisitari ugariok hil-lauza artean, belartza bigunean, hondakinoi so, harresietatik kanpo itsasgaineko pasealekuan gaita-jole gazteak bidaltzen digun soinu ezti baina era berean zorrotzak bilduta. Bitxietan bitxia, liluratuta eta ahozabal utzi gaitu. Dena da hondakina bertan, baina hondakin dotorea, liluragarria bere osotasunean. Fatxadak zutik dirau, mehe, lerden, forma bitxiak erakutsiz, zutik diraute abside eta gurutzadurako dorreen zatiak, zutik dirau kaperatxo baten hormak, baita zutik dirau ere kaperaren dorre karratu, neurriz kanpoko luze-garaiak. Bada monasterioaren horma eta arrasto gehiago, non hargin ezberdinek utzi zuten bakoitzak bere sinadura, bere marra propioa, harri bizian zizelatuta. Harrizko mahaiak dira sarri hilobien estalki edo gainekoa: hildakoen parrandetarako jarriak, ala hilobira bisitarien atsedenerako: hemen ere mozkortiek musean egiten ote hilerrian?.

Herri bitxia, etorriaz damutzen ez zarena. Bisitari pila datorkio, ez da harritzekoa, igande-pasarako leku aparta baita igandezaleentzat.

 

Auto pila doa  S.Ander aldera. Auto eta auto-karabana asko dabil errepideetan asteburuan.

Ezkontza-auto karabana luzea: lehenengo hiru autoak antzinako deskapotagarri muturluzeak dira, zinta zuriz dotoretuak

Zerri-granja batean belar-fardoz eginak daude zenbait txabola.

Padura edo hondartza-istinga ikaragarri zabala, lohi-lohi iluna, itsasadar batean.

 

Cupar. Herri serioaren itxura du. Herri ondo-biziarena. Herri aparta dirudi. Harrizko etxe ederrak, bitxiak batzuk, hauen artean eliza bat,  dorretxoa  du fatxada gaineko teilatu ertzean gaztelu bateko zelatariaren garita bailitzan. Zutabe mehe luzea, zutabearen puntan zalditxoa, bekokian orratza duela.

Cuparreko kalean behera oinez hara non motorzale taldea, bere jantzi koloretsuak soinean, kaskoa eskuan: herriaren jabe eginez datozen cowboy modernoak dirudite.

Itsasadartzat hartu dugu laku zabala, luzea eta urdina, baina lur barruan dago.

 

Goizeko zubi biek zirrara bera sartarazi digute etxera itzuleran.

Gailen eta gotor dager Edinburgoko gaztelua, ingurabidetik, oso urrutitik, begiratuta.

Musselburg-en, gure kanpin-herrian, ibai bazterreko belartzan etzanda dago jendea, bertan egiten ari dira zenbaitzuk eguerdi beranduko mokadua. Eguzkia agertu orduko etzaten dira ingelesak hurren duten belargunean. Belargune asko dute, belar trinkoko alfonbra diruditen sail zainduak. Agerikoa da belartzaren kultura Bretainia Handian, belartzak zaintzen ahalegintzen dira, baina erabiltzeko, bertan etzan edo esertzeko, eguerdiko mokadu orduan besterik ez bada.

Peralte izugarri pikea du hipodromoko pistako bihurgune batek, gehiago dirudi autoen pista: beti uste izan dut erabat lauak zirela zaldi lasterketako pistok.

 

240 kilometro, damurik gabekoak itsasertzetik, S. Anderrera.

 

Mukuru bete da gure Caravan Park, handia eta zabala den arren. Zergatik pilatzen da jendea hiri erraldoietan gero noiz ihes ahal izango bizi bada?. Jende nagusia da gehiena, heldua, edo ume txikidun bikoteak. Bada dendarik ere, gazteak dira dendadun bezero denak, eta esparru berean bilduak daude.

Herri oso bat da kanpina, badirudi bata bestearen gainean bizi garela, baina bakoitzak bere bizitza du, oso bakartia da bakoitza, bestearen hain hurbil egonik ere.

Larunbata izaki, futbol eguna: umeek jantzi dituzte futbolari kamisetak. Gauez ordea ez da partidu-hotsik entzuten telebistetan. Isil jartzen dute nonbait telebista, bezero-kideen errespetuz edo.

Gatzaga bat dago kanpin azpian, itsasertzean, itsasgainean baikaude, nahiz itsasoaz ia jabetu ere egiten ez bagara ere. Arratseko une batez itsutu egiten gintuen: itsutu egiten gintuen ispilu erraldoi distiratsuago ezina  bihurtu du gatz geruza eguzkiak. Egun orok du bere istant berezia: ispilu bihurtutako gatzagarena eta St.Andrewko katedralekoak izan dira gaurkoak.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien:

* “Eta nola oroitarazi zidan Amsterdanek, bere kanalekin, Venezia”. Niri ez.

* “Egunerokotasunak ere bere usainak baititu”.  Ez da bi egun berdinik ibiltariarentzat.   

* “Zeren biderik gabe ez baitago ibiltzerik”. Ibiliaz bidea egiteko ere, non ibili izan behar da.

 

 

Maiatzaren 27a.  Igandea.  26.a – E:4.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre.

* “Bizitzaz gaindi aritzeko joera hori / eternitatearen merkealdia baizik ez da”.  Idaztea, egunkari hau idaztea ere, hori bera litzake.

* “... eta abenturaren magia erakusten”. Bidaia orok erakusten du abenturaren magia, “legeak  agindutako betebeharrak  eskatzen”  duen hori hautsi eta “ohiturak eman eskubideak bere egiten ditu”-enaren arteko “mugarrietan” gabiltzan “mendebaleko gizakiok / bitartekaritzan gabiltza beti”.

* “Batetik bestera / bidean beti bidean”. Ibiltariaren funtsa eta patua. Hala ez izatera ez litzateke ibiltari edo bidaiari.

 

Gau umela bartkoa, euri zirinak ere ekin dio, baina hobetuz joan da eguna, aukerako arratsalde eguzkitsua geratzeraino.

Caravan Park pila dago iragarrita: takian-potian, errepideko edonon, dago iragarrita bat.

 

Kostaldea

Itsasoa izan dugu lehen ibilbideko lagun. Itsaso urdina genuen alde batera, mendi-muinoak estaltzen duen itsasoa bera bezain zabala den berdegune tontortsua bestaldean;gradu ezberdinetan sailkatutako berdetasuna. Ez ditugu aurkitu espero genituen kostaldeko herri zuri, edo gutxienez argiak; argi tristeak dira etxe argiak eurak ere. Ez dute erakargarritasun berezirik harkaitz gorriko labar perpendikularrek, itsasertzak beti duen apartekotasunetik at. Ihes egin diogu une batez  itsasbazterreko bideari, bidaia luzatuko zaigun beldurrez, lixiba baitugu arratsaldez kanpinean. Trenbidea izan dugu auzo, trena bera ere bidelagun tarte batez.

 

Dunbar. Hondartza eta turistagune deitzen dio gidaliburuak. Izan badu hondartza, baina ez du hondartza girorik, ingurua begiratuz behintzat. Portutxoa du bitxia, “portu zaharra” deitzen diotena, arrantzale portua: ontzi gutxi eta  txikiak ditu, motordun bateltxoak; portua bera da deigarria: sarrera estu bihurritua, nolabait itsaso haserretik babestu nahian edo sarrera erraztu beharrez; maria beheran portu-azpi dena da lokatza beltza; harri gorriz eraikia, bere aspaldikoan darrai, oso xume, oso etxeko, inork ukiturik ere egingo ez balio lez, inor beraz arduratuko ez balitz lez.; bada beste nasa bat aurrerago, ez zaio kanpoko moilarik ageri. Erdiko Kalea, herri barrenean,  zabala, bertan da harrizko etxe edo dorre aspaldikoa, begiratzeko bezain bitxia, bere atarian kaioekin jolasean ari den mutikoaren brontzezko irudia, bada beraz gertakizun edo kontakizun bereziren bat. Elizak: dorretxo estuek ematen diote jite estilizatua bata; luzexka, eta harri gorriko dorre karratu zapalak gotorleku itxura ematen dion bigarren bat bestea. Estu luzea da hondartza, hori argia, lur kontra,  harkaitzek ematen diote jarraipena itsasorantz, urik gabeko maria beheran biluzik bezala utziz hondartza.

 

Zementu fabrika: lur-zoroan dago harrobia, beherantz irekita, itsas kontrarago ezin.

Hondakinak besterik ez zaie geratzen iragartzen dituzten gaztelu eta abadiei, hondakin ospetsu ederrak, hori bai, baina hondakinak  hein batean.

Lautadan beti da errekatxo, ibai edo zubiren bat begiak eta bidaia alegeratzeko.

Itsas zoru oro da harkaitz maria beheran.

 

 

INGALATERRA

Ez da nabarmentzeko ezer berririk, ezta etxerakoan beste bidetik muga zeharkatzen dugunean ere, lurraldeak bere lautada berde berdinean dirau. Muga honetan ez zen lehen sarrerako bidetik izan genuen aldats gaineko muga, ikuspegi eta lurralde berria girotzeko gaita-jolerik. Poztu gara hartu genuen beste errepide hura hartuaz.

Lurralde eta herrialde hau ingeles eta eskoziarren arteko borroka eta liskar-gune izan zen, orain batzuen eskuetan bihar besteenetan.

 

Berwick upon Tweed. Herri koskortua, ezin igarri plaza ala kalea den udaletxe aurretik sarrera arterako gunea. Ranpart-ak, harresiak, dira hiriko altxorra: izugarrizko hormatzar gotorrak, zabalak eta luzeak, muna erraldoiak hiria itsaso aldetik babesten dutenak, hormek eutsitako munak, erabat gotortu eta zulogunez betetako azpiekin; sekulako defentsak; deigarriena egin zaigu ingurune osoa bihurtu dutela ibilbide eta berdegune: bide-gorriak, harresi gaineko behatoki diren eserlekuak, futbolzelaiak, golf-zelaiak... ordu-pasarako sekulako parajea sortu dute. Harrizko eraikin ugari da, jauntxo-herria izan zela taxua ematen diote herriari. Elizak,  hainbat, badira  sinesmen ezberdineko lau ehun metroren barruan, beraien artean Holy Trinity aitatu behar: Cromwell-en garaian jasotako bakarrenetarikoa omen; egitura berezia du kanpotik: barruko 3 nabeak nabarmentzen zaizkio, askoz garaiagoa baita erdiko zatia, albokoak tejabana gehigarriak bailiran; barruak ez du ezer berririk eskaintzen, bankuteria ezik, ilara bakoitza erabat gordea eta hertsia dago; organo pintatua, bitxikeria da, baita presbiteriora ageri zaizkion tutueria nanoa ere; zurezko leuna da sabaia, apainduriarik gabekoa. Eliza inguratuz hil-lauza basoa berdegunean berezi, harrizko kutxatzarrak dira deigarriak, airean daude. Udaletxea: ederra, zutabe eta dorre lirainekin; irekia du atzealdeko azpia, zutabe ugarirekin, Venezia lurraldeko logiak gogarazten dizkigute. Itsasertz atsegina du, portua ere aitatzen du gidaliburuak, baina ibaiaren itsasoratzea babesten duen morrua besterik ez dugu ikusi ahal izan: hondartza eta maria beherako lokatza erditik doa ibaia sigi-sagan,  agian ibaian gora lur barrurago dago ontzien gorde-gunea. Hondartza, ez du hondartza-girorik duen aztarrenik, herritik urruti dago, hondartza luze eta argiak ageri dira: nork daki herritik kanpoko etxeteria berrietako jendeak darabiltzan hondartzok. Baratzak ere aitatu behar: sail txikiak dira osotasun bat osatuz, sail bakoitzak bere txabolatxoa du, zenbaitek teilatuko ura jasotzen du; iluna da lurra, ia beltza, erabat fina, harea edo hondarra bailitzan; denetik dago baratzotan, erretura usaina hartu dut, bidoietan erretzen dute belarra, arnasbide edo ke-ihesbide tutua duten estalkiz estalitako bidoiak.

Denda asko dago zabalik igandea izanik ere, erruz dabil jendea kaleetan, igandezale bisitari ugari datorkio. Izan bada gaur bezalako egun eguzkitsu batean ordu-pasa etortzeko herria, harresietan paseatuz  zenbait ordu egiteko herria.

Ibilaldi atsegina izan da, izozkia gozatuz, zati bat.

 

Bageneramatzan pare bat egun ejertzitoaren aztarnarik gabe, baina gaur hiri honetan egin dugu topo berriro berarekin: hiriaren ia erdian dute kuartela, patioan ari ziren instrukzioan emakumezkoa zutela buru.

 

Lautada berdea. Goietatik goazenez mende hartzen dugu ordeka mugagabea. Izugarri deigarria eta atsegina. Koltza sail erraldoiek horitzen dute lurralde berdea. Izugarri atsegina da ibilbidea.

 

ESKOZIA

Kartel xume batek iragarri digu Eskozian ginela.

Azkonarrak zeharkatu digu errepidea, azpialde iletsuaz galipot zorua garbitzen bezala, arin eta luze, autoon beldurrez bezala.

Bada xehetasun deigarririk: ibai, errekatxo, zubitxo... Pagoz eginikoak dira zenbait hesi, egoki eta artez moztutako pagoxkak, hesi dotore apartak, halakoak dira inguru honetako ia hesi denak, elorriz eginikorik ere ba da; pagoa eta elorria tartekatuta daude zenbait unetan, hesi dotore, sendo eta trinkoa egiten dute.

Goxo doa etxerakoa Guridi eta Usandizagaren musika entzunez. Tarteka etxe eta granja harrizko dotoreak ikusi ahal ditugu, patio karratua duen sekulako bat tartean, baina tristeak dira granja gehienok, ilunak, inguruko horma leun batez gordeak, ez balkoi,  ez behe-leiho.

 

Duns. Kolorez eta egituraz alegerak dira etxeak. Zaldiak larrean: tarte honetako animalia bakarrak.

 

Izurritearen bidea.  Durhan inguruko lurraldetik ezaguna zaigun errealitate gordin berarekin aurkitu gara kilometrotako bide luzean: izurriteak hertsi dituen larre, granja, desinfekzio guneak, errepide moztuak, oinezkoentzako debekuak... Bada tarteka artalderen bat edo behi aldraren bat larrean. Izurritearen presentzia nabarmenak kizkurtu egiten digu bihotza: ze tragedia nekazal etxeotan. Lur barruan galdutako lurraldea da, mapan agertu ere egiten ez diren errepideetatik goaz, mapan arraia zuririk ere merezi ez duten errepideetatik, herri-bide estuetatik. Paisaia aparta da izan, ibilbidea, atsegina; gora eta behera goaz, bihurgunez bihurgune berdegune paregabean. Oraingoz aurkitu dugun urtegia, ez da horma handia berea, ez da zabala ere, baina bai luzea: ezuste bitxia gertatu zaigu mendiarte berde honetan.

 

Basamortua. Gora behera hasi da errepidea, mendi-muino artean sartu gara ondoren, jarraian tontor leunen artean, tontorrak gero eta garaiagoak bilakatzen dira, oso garaiak ikusten ditugu urrutikoak. Baina ez da zuhaitzik, ezta  bat bera ere, txilar ilunak hartzen du mendi-zoroa osoki, belartza arrea bailitzan, mendi-zoru ia osoa da iluna eta latza. Hauek ote goialdeetan zain ditugun mortuak?. Zirraragarria da ikuskizuna gure begientzat. Belartza batean,txila-sail baten azpialdean errekatxo baten iturri den  ur-aho oparo bizia jaiotzen da. Inguru berezia. Gainez gain goaz errepidean ikuspegia bitxia beti begirada pean.

Animaliak kikildu eta atzerazteko errepide zoruko burdina-sareak jarriak daude, animaliarik ez bada ere gaurkoz, animalia lekua da hau izan. Sakanako eta Urbasako errepidera esportatu zuten asmakizuna, zaldi eta behiteriak alde egin ez zezan, errepidea pasoa galarazteko teknika, ez dirudien arren, muga eta hesi zapalak.

Sekulako ikuskizuna agertu zaigu une batez, behatoki apartekoa bilakatu zaigu eremua: Edinburgo aurreko badia eta lurraldea, ikuskizun ederra. Mendiaren beste aldera egin dugu, itsasalderako dena, begi-bistak hartzen duen zabalera oro da txilar -sail iluna.

 

Beherantz, %17ko pikeak ditu errepideak hainbat aldiz. Gorabehera etengabeak ondoren, autoentzako txirrista dirudi errepideak, feriako ibilbidea da hau.

 

Griford. Zuriz pintatutako herria, zuriz daude etxe gehienak, zenbait kale osoki zuriak dira. Elkarri lotutako etxe txikitxo alaiez osatutako herria. Herri alegera.

 

Ordekan sartu gara azkenik: hesi berdeak,  haritz, pago, elorri-hesiak, lurraldeko sail ezberdinak edo jabetzak mugatuz, banatuz.

 

103 kilometro, ibilbide arraz ezberdinetan.

 

Kanpinean diraute etxatoi gehienek: galdetu dugu ia bihar jai duten, auskalo zein Basko astelehen ohituraz. Urteko bankarien jaieguna omen biharkoa, Maiatzaren lehen astelehena izaki. Beraz banketxetako bulegari eta langileek bete dute caravan park hau asteburuan, ondo-biziak datoz beraz hotel herrikoiotara.

Afaldu goiz afaltzen dute ingelesek kanpinean, 12etarako mokadu bat jaten ari dira, gosaldu aldiz ez ditugu goiz gosaltzen ikusten.

Gazte bikote holandarra dugu kanpinean. Ezin zuten huts egin holandarrek. Ez dira agertu oraindik jubilatuak, Ekainean izanen ditugu kanpin-kide edonon.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien:

* “Utopia, hitzak dioen bezala, nehon ez dagoen lurraldea duk...”. Ameslariekin topo egiten duzu bidaiotan, Londresko manifa edo Newcastle-leko animalien aldeko taldekoak adibidez, baina egia da ez dela utopia-lurralderik, irudimenetik  edo nahimenetik at,gizakiak eta ekonomiak kolpatu edo menderatutako gizartea soilik.

* “Libertatea lur bat duk, bai, baina egun oroz konkistatu eta irabazi beharra dagoena”. Libertatea eta askatasuna lotzen ditugu sarri euskaldunok, lur konkretu batean kokatzen ditugu askatasuna eta askatasunean bizi nahi dugun libertatea. Eta egurtu egiten gaituzte inkisidore modernoek sorgin-ehiza itsuan. Gabiltzan eta goazen herri orotan askatasuna lortzearren izaniko ahaleginen museo eta kontakizun franko aurkitzen dugu, harro herri bakoitza izan dituen gerra odoltsuengatik. Guri ostera debekatu nahi digute Euskal Herria Burujabe Utopia. Ametsa bera ere ukatzen digute.

Eskozia 2001

Jon Etxabe 2022/09/19 10:45
LOWLAND-ESKOZIA BEHEA. EKIALDEA: Edinburgo

HERRIALDE ETA HERRIAK

 

* LOWLAND. Jedburch, Dalkeith.

* EKIALDEA. Edinburgo, Masselburg, Portobello.

* IPAR ITSASOA.  Fort Bridge, Crall, St,Andrew, Elie, St.Monans, Pittenweem, Anstruther ... , Gupar,Duns, Criford.

* KOSTALDEA: Dunbar, Huhtly, Perth.

* ABERDEENSHIRE – MORAY EBERDEEN. Aberdeen, Averchirles, Macduff, Banff.

* MORAY COUNTRY. Cullen, Fochavers, Elgin, Rothes, Dufftown, Huntly, Rhynie, Mossat, Aboyne, Banchory, Aberdeen, Alford, Turrif, Rosenhearty, Sandhaven, Frasenburg, Inverallochy, St. Combs, Peterhead, Ellon, Old Heldrum.

* HIGHLAND. IPAR ITSASOA. Nairn, Invernes, Bonar Bridge, Rosehall, Ledmore.

* ATLANTIKOA. Ullapol, Laide, Gairloch, Locho Mare lakua,

* IPAR ITSASOA. Garve, Strathpeffer, Contin, Dingwal.

* BEHE eta GOI BAILARAK-ATLANTIKO ISURIALDEA. Laxford Bridge, Durnes-Diunarais, Laid-Leatajai

* IPAR ITSASO ISURIALDEA. Altnaharra, Crack, Lairg,  Bonard Bridge, Arcay

* Golspie, Brora, Gelmsdale

* GOIBAILARETARA. MENDI-BAILARA. Kimbrace.

* ITSASLDEA. Reay, Thurso, Dunet, Mey, Gilis, Huna, John O´Groats, Duncanby Head, 

* IIPAR ITSASOA. Geiss-Reisss, Wick, Tain, Dornoch.

* UBIDEA-LAKUAK. Lochend, Loch Ness, Drumnadroch, Invermorriston,Fort August, Spean Bridge, Glen Finnan, Arisaig, Mallaig, Corran, Fort William. ATLANTIKOA

* Losch lochy, GLEN ALBYIN, GLEN MORE, Witebridg, Fover, Kinguise, Newtonmore, Lagga, Laggan lakua, Roby Birdg, Inverroiy, Spean Bridge.

* Glengarry, EileanDonan gaztelua, Dornie, Kile of Loch Alsh, HEBRIDAK-SKYE IRLAK, Raasay, Portree, Sligacuan, Loch Oich.

* Connel, Oban, Arduain, Kilimartin,Lochgilphead, Invegaray, Loch Fine, Damally, Arinabea, Tyndrun, Glencoe.

* GLEN NEVIS-NEVIS BAILARA

* GOIBAILARA. STIRLING KONDERRIA. Loch Lomond. Tarbet.  Glasgou, Agington.

 

Maiatzaren 24a.   Osteguna.  23.a – E:1.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre:

* “Bizitza oso prozesu bitxia duzue / baina izugarri zikintzen du, badakizue”. Harat-honat ibilietan, garbiketa lanak eta zakar arazoak medio, kanpinean ikusi ahal da zenbateraino zikintzen dugun bizitzan. Beste barne zikintze hori, detektazailagoa da baina bestea baina kiratsagoa.

* “En fin, ez legokeela gaizki / beste alde hau / atzean utzitakoengatik ez balitz”. Atzean utziko duguna dugu beti gurekin gizakiok. Beraz duguna bizi!.

* “Zergatiez jakintsuak arduratzen dira / baina oraindik, ez dute zergatirik argitu”. Zenbait zergati zergatik ez argitzearen zergatia herriak argitu du.

* “Hona dantza astun eta dorpe bezala ohitura”. Bidaiok arindu eta eteten dute  urteko ohitura. Bidaia bera ohitura bihurtzen ez zaigun heinean. Horregatik luzeran zein maiztasunean neurriz egin behar dira bidaiak.

* “Bizitza ezarri zidaten gero exilioa legez”. Bidaiak badu deserriaren ukitua. Baina bidaiak borondatezkoa behar du izan, aldi laburrekoa eta askatzailea.

 

Behe-laino pean esnatu gara, ihintzez bustiak inguruak. Ageriko lorratz berdea uzten dute nire oinek, bidezidor berdea belartza jorian, zelai zabalean zehar.

 

Kanpin eta herrialde aldaketa eguna gaurkoa. Eskozia dugu helburu.

8ak eta erdietan atera gara, ezinezkoa egiten digu behe-lainoak inguruaz gozatzea. Nortunbria benetan da gaur goizez Ipar ainubea edo hezea. Badirudi ezkutatu eta ukatu nahi digula bere edertasuna naturak. Baina egun eguzkitsua izanen dugun itxaropenez ekiten diogu ibiliari, eta eguzkiak ez digu hutsik egin lasterrera.

Gorostia pinu artean, kanpineko basoan zein bideko hainbat basotan: agian hariztiak izanak dira gaurko pinudiok, Etxarriko basokoen joera bera badute behintzat hemengo naturaren legeek.

Eskoziako mugaraino izanen ditugu lagun gordinak larreetara eta ibilbideetara ez sartzeko zigilu-debekuak, nahiz ez azken bi egunetan bezain ugariak eta zorrotzak.

Hara non kanpinetik irteeran lehen eguneko jeep eta militar gidari bera; plastikozko zenbait poltsa eman dizkio errepide bazterrean zain zuen nekazariak: azterketarako nolabaiteko laginak dira nonbait, eta militarrok izurritearen inguruko kontrol lanetan dabiltza.

“75 istripu 3 urtean inguru honetan” hala dio errepide bazterreko oharrak. Badira hemen ere gidari arduragabeak.

Toboganez tobogan, egin dugu bidaia osoa, gora-behera ikaragarri pikoetan; ez zaio zulogune eta beheranzkoari berandura arte igartzen, beraz ezuste ikaragarriak hartzen ditugu autoak bestaldetik  goranzkoan tontorrera heltzean, ezuste ikaragarriak ematen baitizkizu, bat batean gainean dituzunean ikusten dituzu-eta soilik.  Harresiak jaso dituzte hemen nekazariek, lursailak banatzeko edo babesteko, errepidea bera ere bi harresi ilaren barruan estututa doa. Ez ote ziren nekazariak Adrianoren harresiko harri pilatuez baliatu beraien hesion pilaketarako?. Non harrobi erosoagorik!. Hiru maila edo estaian eginak daude hesiok, egitura ezberdin batez: bi lauza ilara edo harri zabalago sartzen dituzte zabalera osoan, planoan, ertz estua kanpora ateratzen dela, arraia antzerako bat marraztuz, honen gainean harriak pilatzen dituzte azken ilarako ertzak gorantz daudelarik, puntazorrotz, ez dakigu kanpoko lapurrei sarrera zailtzeko edo barruko haziendari gainetik egitea galarazteko. Edo bietarako.

Berdindu egiten da tarteka lurraldea, baina mendi-muinoz gorabeheratsua izaten jarraitzen du, izugarrizko pendizek diraute errepidean,  hor diraute larreek, diraute ere animaliek, baina batez ere diraute larre berde animaliarik gabeko mortuek.

Paisaiaz bete-betean gozatzea ahalbideratu digu halakoren batean eguzkiak.

Bi astotxo filosofatzen larrean, sukarrari buruz seguru aski, albaiteroei entzundakoak hausnartzen kezkati.

 

Kilometro luzeetan Eskoziako mugara arte luzatuko zaigun Natura-gune batean sartu gara: mndi-bizkar leunak dira, tarteka berde joria, berdetasun ikaragarri erakargarria, ez da bertan ia zuhaitz bakar bat bera ere, geroago mendia bihurtzen zaigu laua, tarteka belar latzeko sailak, istinga antzerakoak, ur askokoak edo istingek eragindakoak, azken zatian pinudi bilakatuko dira mendiok; baserri, nekazal-etxe gutxi, han-hemenka bada haziendarik, buru bat bera ikusi gabe eginen dugu gero hurrengo joanaldia. Mortu itxura ere hartu du une batez natura-guneak. Izurritearen zantzuak diraute oraindik.

 

Dotoretasunik gabeko herri arreak, herri austeroak, bizimolde gordinean gauzatutako herri harrizkoak, bizitzari gogor egin beharrez harri puskaz jasotako herriak eta etxeak. Herritxoak diruditen nekazal guneak, batasun bat borobilduz: etxea zerbitzu-eraikinez inguratuta, sendo itxurako harrizkoak denak, bunker edo gotorlekua antzo.

Harrizko eskorta borobila, konpasarekin egina lez berdin-berdintasunez deigarria, txukuna, iluna, gaztelu baten gotorlekua irudi. Ez du zerikusirik gureetako kareharrizko eskorta latz era biziekin.

Pinudi batean uso-paseko postu peto-petoa dirudiena, baina sakelako telefonoen antena bide-emailea da, berrien eta elkarrizketen paseko postua, uso mezularien ordez uhin-mezulariak bideratu eta kontrolatzen dituena.

Begi txiki baina gorputz sendoko gaztelu baten hondakinak, zubitxo xarmantak errekastoen gainetik, zalditegi bat jauzietarako langekin belartza berdean... begien gozamen izpiak.

 

Otterburn. Errotak iragartzen dituzte ikusgai. Badut erroton ikusmina, baina ezinezkoa zaigu gaurko bidaian.

 

Errekatxoek ematen diote bizitasuna eta xarma bailarei, tarteka haltz ilarek marrazten digute errekatxoa marra ilunez. Une honetan daude orritzen haltzok, lotsati bezala, arrasto berdexka argia erakutsiz adarrok.

Lurralde osoa da jadanik pinudi, borobil garaiak dira, Kalamua mendiaren tankera hartzen diet. Laku garden luzea eta dotorea. Ez dago, ordea, aisia-gune bihurtuta: bere horretan gorde nahi izan dute edo urrutiegi dago igandezaleentzat. Urbiako gainaldearen tankera bera du une luze batez inguruak, Aizkorriko haitzak falta zaizkio: berdegune leuna, artaldeak... Aukera apartak  oinezkoentzat, ibiltarientzat, mendizaleentzat.

 

Aldats baten hegian dago muga, aldats piko batek egiten du bertan gailur. Aparkaleku bat eta harkaitz handi bat, Scotland diote hizki zuriek  alde baten eta England  bestean. Bere babesean, haize hotzetik gordez eskoziar jantzitako gaita-jole batek eman digu ongietorria gaita soinuz. Ikuspegi paregabea eskaini digu lehen unetik tokiak, gaita soinuz bilduz, eguzkitan lurraldea berdeago eta sona bera ozenago zitzaigun.

Lurralde menditsu leuna dager Eskozia tontor horretatik begiratuta, berde-berdea, berde joria, udaberriko berde gaztea, berdegune zabala, baso ugariek edertuta. Lurralde menditsua ikuste da, mendizerra garaiaren aho zorrotzek mozten dute urrunean zeru-marra osoa. Gandu punttuz lausotua.

S, Andresen eta S. Jorgeren gurutzeekin egina dirudi mugan ikusi dugun eskoziarren bandera edo armarria.

 

Gaztelaniaz ere badator mugan jarritako ezkerretik gidatzeko aholkua errepide ertzean.

Gora-behera asko du lurraldeak, errepideak ere ondorioz. Belarra, garia eta koltza dira soroetako emariak. Ugariak dira baso-kaskoak, pagadiak batez ere, baina aldatu egin da zuhaitzon ikuspegia eta kokagunea: zelaietan barreiatuta daude pago sendo ederrak, bakan baina aldi berean ugari, jauntxo baten gazteluko parkearen jitea ematen diete belartza eta soroei.  Badira haritzak ere, berdintsu barreiatuta. Mendi pendizak tarteka, haitz mutur labarrak, ibaiak, errekatxoak, zubiak... xarma dario lurraldeari, jite ezberdina hartu du inguruak.

Ez dago herri handirik, ezta ezpel hesirik ere, zuhaitz ilarak dira sail ezberdinen muga. Zuhaitz arteko etxe edo jauregi ilunek misterio kutsua ematen diote inguruari, bere arbelezko horma eta teilatu beltzekin. Gaztelu ugari dago iragarrita, ia herri orok du bere gaztelua erakusteko.

Mendi-zuloz mendi-zulo doa errepidea, gora-behera pikoetan. Ustekabeko agerpenak kontrabideko autoak aldats gainetan. Ez dugu ikusten ere errepidearen barrena hegitik behera hartzean. Zirraragarria zaigu.

 

Hizkuntza propioa du Eskoziak, gaelikoa, baina oraingoz ez da errepideko iragarki eta norabideetan ageri.

 

Jedburch. Monasterio edo eliza gotiko baten sekulako hondakinak agertzen zaizkio bidaiariari; lau horma besterik ez dira izan, baina sekulako gotiko eder garaia da, arkuteria bikaina nabarmenago ageri da zeruaren aurrez-aurre. Hiru arkuko zubi potxoloa, eliza, etxeak, berdegunea ... herri osoa da erakargarria, ongietorri agurra eman digun Eskoziako lehen herri aparta egokiak.

 

Ingalaterrako etxeak begietan oraindik, beste itxura bat eskaintzen digute herriok: harrizko arre ilunak izanik ere, alegerak dira, harrizkoak baina argiak, zuritasun ukitu zabalak nabarmentzen zaizkie. Eguraldi ederrak badu gaur eragina gure sentipen eta balorapen baikorrean.

Badira gaur egungo granjak, latorri iluneko kortak, inguru zatar zikinez bilduta: hemen ere nekazariek ez dute txukunkerietako kulturarik edo girorik edo baldintzarik. Larre lurrak dira izan, baina ez da haziendarik larrean, ezta ere izurriteak eragindako debekurik ere, ez inolako gaitzaren ezaugarririk. Baina Dalkeith herrian iragartzen zuten kanpinera hurreratu garenean izurritearen aurkako auto zein oinezkoentzako desinfekzio-pasabidea.

 

Tontor borobil pikeak dakusagu urrutitik, otadi erraldoi loratuek horiz marrazten dituzte magalak. Bide-zubi luze garai bat, estuagatik edo koloreagatik are deigarriagoa: nagusi koadrila doa zubi ingurutik, oinez, praka motzez, ibiltari tankeran, nekatu itxuran.

Tarteka zabalagoa, tarteka estuagoa, baina dena da erreka-zulo; alboak, aldiz, mendi-magal pikoak. Nortasuna ematen diote lurraldeari pago eta haritz lerdenek, izan ditugu bi zuhaitz handi zelai erdian, orri gorri-gorrikoak, ezezagunak guretzat, baina benetan deigarriak.

Herri apainak, inguru idilikoa, xarma gehitzen diete errekatxoek. Orban grisa da herri bakoitza, arbel belztura gunea magal berdean. Herri dotoreak dira, jauntxo jauregiak dirudite bertako etxeek. Antzinako herriak, herri ezberdinak: solairu bateko etxeak, harri konbinaketa edo nahastura  bitxikoak, ezberdinak, bereziak: kolore ezberdineko harrikoak dira leiho zein ate bueltak, honek alaitasuna eta bizitasuna ematen diote etxeoi: beste bizipoz eta umorea behar dute izan hemengo biztanleek.

Zentral eolikoa, haize-orratz beteriko gune zabala, beso luzeok, baina, ez daude hegian lerrotuta, belar-gune zabal lauan barreiatuta baizik. Beraien artetik goaz, mendia zeharkatuz.

Une batez mendi berdeko magalean korrika doazen kolore ezberdinetako begiak dirudite autoek, halako ikusteko efektu bitxia sortarazten dute.

 

Laua da Edinburgo ingurua. Hiriaren albo batean, hiritik bertan, menditzar bat altxatzen da, hori zen urrutitik ikusi dugun mendia, bere magalekoak dira horigune bizi erraldoiak. Hiriburuko kaleetan oinez, North Briget-tik ere aurrez-aurre izan ditugu otadi-malda horiok.

Bagenekien ez zela erraza izanen kanpinera bidea, ez da izan, ez. Azken bidegurutze borobilean ez zegoen espero genuen errepide-zenbakirik, ezta behar genuen herri-izenik, ezta nahi genuen norabiderik. Auzo erraldoietako kale-artean sartu gara, kale-nahasmen eta zirkulazio-zorabioan. Gure senak atera gaitu onik. Ernegatu ere ez dugu egin, ez baita izan gure hanka-sartzea.

 

 

EKIALDEA

 

Kanpina. Belardi aparta, txukuna eta aratza, egontoki erosoa. Inor guti dago gure gunean, ia bakarrik gaude.

 

Edinburgo. Etorri, begiratu eta ikusi. Iragan loriatuko hiria. Eraikinez, monumentuez, zehatzago jabetu nahi baduzu, gidaliburua irakurri edo planoa hartu eta ibili. Hiri handia, eraikin handiekin. Handia ez ezik, jendetsua, eta beltza. Ezeroso sentitu naiz, eraikin moderno eder eta herri bizi-biziez bilduta arren. Ez du xarmarik, agian badu, baina beste era bateko xarma. Ez zait liluragarria. Antzinakoa da erdigunea, izugarri zabala: bera da, batez ere, bisita merezi duena. Nortasun handiko hiria: sekulako eraikinak ditu, apartak, han-hemenka, denean. Belztuak daude eraikin asko eta asko, agian alde zaharreko gehienak, ez dago nonbait hiriari aurpegia garbitzeko diru nahikorik, agian itxura hori bera utzi nahi diote: urteen eragina ala kutsadura?, ez dakigu. Maila, plano edo goiera ezberdinetan doaz kaleak sarri, bata goian eta bestea gainean behekoa zeharkatuz, ez dakigu zergatik edo nola diseinatutako kaleetan, ez dakigu lurrak inposatutako trazaketan ala arkitektoaren burutapenez.

North Brige, zubi zabal ederrak lotzen du zaharra auzo berri batekin, geltoki eta berdegunearen gainetik. Princes kaleak merezi du ibilia, eraikin ederrak ikusiz, Sccott idazlearen monumentua begiratuz: sekulakoa edertasunez eta belzturaz; kale honetatik dager goian, sekulakoa, hiriko gaztelua: gotorleku erraldoi eta beltza labar erraldoien gainean, gotor eta sendo, herri bat  da bera soilik. Tren-geltoki erraldoia Princes kalearen barrenean, berdegune atsegina da bere jarraipena; kalera bultzatu ditu eguzki epelak herritarrak, belartzako goxotasunera, erabat jendez beteta dago bankuteria oparoa, edo belartzan pilaka etzanda, eguzki eta  bero gose; belarra den edozein esparru da on eguzkitan luze etzan edo eseri eta irakurtzeko. South Brigge kalean bertan, eraikin klasikoz osatua, Unibertsitatea, fatxada klasiko ederra, patio izugarri zabala kalera daraman sarrera zabal garaiaren barrenean. Kale berean edo bertatik gertu, kultura-gune eta antzokia den fatxada modernoa erabat kristalezko fatxadarekin, deigarria. Eliza-dorre pila nabarmentzen dira, denen artean St. Giles-ena da erabat bitxia.

Erruz dabil jendea, izugarri ugaria da turista ere. Gaita-jolea ari da puzka gaitari, taxuz eskoziar jantzita, gaztea da, ez du beste bizibiderik edo etekin oparoa ateratzen dio bere puzketari: turistek eten gabe ateratzen dute argazkia bera alboan dutela, baina bat bera ez dut ikusi sosik uzten.

Taxiak, Londreskoen tankerakoak, bertako ingeles petoak.

Zarata, zarata, zarata... auto-autobusena ez bada kaleko berrikuntzen lanena: durundia belarrietan atera gara alde zaharretik.

 

Bi orduko ibilia egin diogu, azaletik bederen hiria ezagutu asmoz: merezi izan digu. Autoz joan gatzaio, kaleetako nahasmen eta eromenen bizienean murgilduz: ez gaitu erotu, onik atera gara.

 

Musselburg. Kanpina kokatua dagoen herria, hiriburutik ia bertan. Itsas kontra, itsasoaren paralelo, baina ez zaio itsasoaren hurbiltasunik nabari, ez itsas gorarik kaleetan: lur hotzak dira hauek, hotzagoa ura, eguzkiak ez du astintzen, beraz itsasoak ez du tirarik herritarrentzat. Hipodromoa du, esparru erabat luze eta zabala, langadi zuriez sailkatua. Puertotxoa ere badu, moila soila besterik ez da. Kanpin alboan meategi museo bat. Bizi-bizia dago herria bera, etxe ederreko harrizko etxeko kaledi ederra. Udaletxea behar duen dorre eta mailadi ederreko eraikin bat  nabarmentzen da, baita bi eliza dorre ere, zorrotz deigarria bata, burumotza bestea. Plaza behar duen kale zabala.

 

210 kilometro, Eskoziara ekarri gaituztenak.

 

Untxiak ditugu kanpin-zelaiko kide: zuriak, beltzak eta marroixkak, hor dabiltza lasaitasun paregabean.

Pago-hesiek banatzen dituzte esparru ezberdinak, artez eta txukun moztuak, oso dotore, orri bigunez ingurua leunduz.

Natura-gunea dirudien esparru honetan gogoratu naiz hain bortizki begiak jo zizkidan tximinia erraldoiaz, kutsadura eragiten dudala bonbilla piztu  ohi dudan bakoitzean otu zait. Globalizazioa honetan ere!.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien:

“Neuri, aldiz, gorputza eri izan dudan bakoitzean edo zigortu izan dudan bakoitzean, erori izan zait anima, erori izan zait animoa”. Bidaietan berehala ikasi ohi den lezionea: ondo tratatu behar dela gorputza, handik hona ibiltzera behartu behar badugu gero. Jana eta atsedena, horren ondorioz datoz ibiltzeko kemena, ahalmena eta ilusioa. Bestela pott egingo dizu eta etxera erretiratzen zara ia ezertaz gozatu gabe, jakin-minik ase gabe, ikusminik ere ez duelako gorputz flakoak.

 

 

Maiatzaren 25a.   Ostirala.  24.a – E:2.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre:

* “Abertzale marxista utzi gintuan / ...  Merkealditan paratu ditek utopia ...”. Bidaiotako ikuspegi azalekoak dira gureak, baina merkealditan daudela utopiak dirudi herri orotan:beharko du irtenbideren bat gizarte erotu honek, irtenbide logikoagorik gutxienez, ez ote du ba zentzuak jadanik lekurik gure artean?. Marxismoak ez du oraindik ordezkorik gizarte sozialdemokrata liberal globalean.

* “Ez nazatela egin berriz euskaldun”.  Ez diat ba nik inbidiarik ingeles eta eskoziarroi. Ilargian bizi nahi ez dudanez, nadin euskaldun, harro gainera, euskaldunon poemako ziztrinkeria guziekin ere.

 

Jostari ari dira belartzan untxiak, bi mikak eskaini digute urrutitxo bere presentzia,  bi mokokada belarrean jo eta joan zaigu leiho aurretxoan bisitari izan dugun txantxangorria. Txori-kanta ozena da inguratzen gaituen zuhaitzetakoa, baina ez da beste txori edo hegazti motarik agertu: zerbait naturarekin muturka behar du eduki belar honek hain mortu egoteko belartza, zerbait artifiziala eduki behar du golf-zelaietan lez, heriotza-lurruna dario zelaiari txoriek ihes egiteko.

 

Portobello. Oso antzerakoa, gure herriaren jarraian Edinburgora bidean, , itsas kontra berau ere. Edinburgoren auzoa besterik ez da agian. Hainbat kale doa hondartzara, baina ez dirudi amorru handirik dutenik herritarrok  hondartzarako, ez dirudi itsasmin direnik. Harrizko etxe oro dago belztua, hiriburuan zein inguruko herri orotan lez. Urteetako kutsadura nonbait.

 

Eliza dorre puntazorrotz asko da hirian zein inguruko herriotan, gehienak dira puntazorrotzak.

“diversion” deitzen diote ingelesez “umleitum” alemaniarrari. Desbideratzearen izen ezberdinak. Baina “diversion” honek nahasmena eta zorabioa ekarri digute, batez ere hiri barrukoek.

 

Edimburgo. Gaztelua. Turista pausoa hartu behar da, non ibili luzea du eta. Gaztelu bat ikusiko genuela Ingalaterran erabakia geneukan, antzerakoak eta errepikakorrak baitira gazteluok gehienetan. Edinburgoko gaztelu famatu hau aukeratu dugu. Timo bat, iruzurra, gertatu zaigu, jubilatuen, nagusien, sarrera merkeagoa ordaindu eta bi orduko ibilaldi entretenigarria eskaini digun arren. Ez baitigu apartekotasunik eskaini, inguruko ikuspegia eta historia ezik. Gotorleku sendoa da, kokagune naturak ezin babestuagoan. Herri oso bat da gaztelua, militarren herria, izugarri handia eta gotorra haitz gainean. Gazteluen ohizko osagaiez gauzatua. Agian ingeles eta eskoziarrentzako aparteko ukitua eta zirrara du, bere herriaren historiaren zati bat delako. Leku lainotsua eta ospela omen: erregeek ere ez zuten maite, arrisku garaietan soilik gordetzen ziren bertan; gaur ere ospela eta lainotsua zegoen ingurua bertatik begiratuta, lainotsua eta ospela gaztelua bera behetik begiratuta. Kendu egin diote barneko lehengo grazia, egiturak soilik gorde du bere antzinakotasuna. Kartzela eta presoak pilatzen zituzten kriptak gorde dituzte lehengo tankeran; kartzela,  edonon ere ankerra da, hemengoa ere, pinturaz txukunduta arren. Beste dena itxuraldatuta dago, museo bihurtu dute, museo ezberdin pila dago bertan kokatuta, gerra museoak denak. Hutsik, biluzik dago gaztelua bera, bizia kendu diote propagandarako tresna bihurtuz, gerra-propagandarako hain zuzen. Hiltzea bera sarituta dago, ikus bestela dominen erakusketa. Bestea hiltzeko artea da sakonean erakutsi eta goraipatzen dena. Demokratak gara hildakoak besteenak direnean, edo norbera denean hiltzaile.

Errege bat jaio zen gelatxoa eta erreginaren koroa, zetro, lepoko, eraztun eta beste zenbait bitxi dira erakusgai eta ikuskizun nagusiak, eta ganduak lausotzen ez duenean lau haizetara ikuspegia. Kainoi erraldoia erakusten dute bitxikeria bezala: Erdi Aroko da izan, 3 kilometrotara botatzen zuen bolatzarra, 8 aldiz gehienez egunean, berotu egiten zelako: nire betiko galdera armatzar hauen aurrean: halako triskantza egiten ote zuten burdina-bolok?.

Muntaia bat da dena, gehiago dirudi umeei edo gaztetxoei zuzendutako historia ikasgai bat. Erdi aspertu egin nau azkenerako bi orduen buruan. Baina bisitari pila dabilkio, bera da hiriko amu erakargarriena: autobuskadak datozkio, oinezkoak ere uholdeka, pobreak eta zapalduak gatoz aberatsen eta zapaltzaile  bortitzen gotorlekuak ikustera, ordainduz gainera!.

Gaztelania entzun dugu sarri gazteluan, bazen ere gaztelaniaz historia zein zertzeladak argitzen dituen magnetofoi-gailua ere. Bakoitzaren esku, doan.

Nolako monokeria militar egiten dituzten guardiako atezain, soldaduek!. Eta denok beraiei begira ahozabal, baita marrajo zenbait ia gonapekorik ageri zitzaien  hanken astindu airosoetan.

 

Queen eta George kaleak. Hiriko moderno eta aberatsenak: etxe ederrak, denda dotore eta garestiak, bertan dira munduko marka ezagunenak. Bada adreiluzko eraikin bikainik ere. Kale zabalak, zuzenak, estatua bat dute kale-gurutze bakoitzean, gehiago dira zuhaitzik gabeko etorbideak; espaloi zabalak ditu baina autoz mukuru dago joan-etorri eten gabean,  zaratatsu kutsakorrak bihurtuz kaleok. S. Andres eliza, hala diot eskuzko zirriborroan baina gidaliburuko S.Giles behar du izan: koru baten emanaldia eskaintzen ari ziren: abestiok entzutea izan da elizak eskaini digun apartekotasunik apartekoena; ez zen jende askorik entzule giza, gehiago ginen pasoko bisitariak, entzule gogotsu izan gara gu ere. Eliza gotikoa da, taila ederrak daude kaperan eta koruan, malezia handiko tailak ere badira kalonjeen jarlekuetako heldulekuetan. Hor da izugarrizko liskar erlijiosoak sortuz, deanari aulkia bota zion emakumearen aipamena ere. Saltegi bihurtutako eliza: kanpo-egitura soilik gorde diote.

 

Etxerakoan autoz, nahastuta, irtenbidea bilatze ibilbidean monumentu eta eraikin eder gehiago ere ikusi ahal izan dugu, han-hemenka hirian barreiatuta, denak kutsaduraz belztuta.

Hiri beltza, belztua, gogoratuko dugu Edinburgo.

Eskale franko dago turista gunetan, gazte jendea ia dena, kalean eserita potetxoa aurrean jarrita. Ez da dena edertasuna hiri honetan ere.

 

Atzo erraz atera bazitzaigun ere etxerakoa, ez da hala izan gaurkoa: “diversion” bat lehenengo eta norabide debekatuak bi aldiz, erabat nahastuak utzi gaituzte  hiri erdiko labirintuan, harat-honat ordubetez, auto uholdean atrapatuta.

 

42 kilometro, hiriko labirintuan gehienak.

 

“El Pais” egunkaria aurkitu dugu: beti bezain aspergarria eta errepikakorra dago politika.

 

“Lur bat haratago”. Joan Maria Irigoien.

- “Zeren irri bakoitza heriotzari ebasten diogun bizi puska bat baita”. Ernegua izan ohi dugu sarriago irria baino bideetan galtzen garenean.

* Geure buruari irri egiten ikasiko bagenu...” Ez nuke hainbeste amorratuko bide-sareetako hanka-sartzeetan. Ez da erraza une beltzean irri argia egitearen filosofia hori.

* “Zeren harri erabili gabeak ez baitu goroldioa baizik biltzen”. Kutsaduraren mintz beltza biltzen dute Edinburgoko harriek, euri eta umeltasunaren arrasto zuriek are nabarmenagoa egiten duten  belztura.

IDAZLEEN MINTZOAK 4

Jon Etxabe 2022/09/12 11:25
IZENONDOAK / IZENAK-IZENONDOAK / ADITZAK / ADBERBIOAK / NATURA-

IZENONDOAK

 

A

Adinatsu

Adigalduta

Akal

Arraziala

 

B

Berezimin

Betibateko

Betipoz

Burtxoro

 

E

Elkarzut: perpendicular

Eltzeitsu

Eragabeko: anormal

Errauskara

Etxegaldu

 

G

Gabil

 

H

Hotzakil

 

I

Igualekoxia

Ikaratsu

Irakurrezin

Ixilbidezkoa

 

J

Jagartxu

 

L

Lepatente

 

M

Maratz-maratz

Margoihal

Matrakoso

Merkezur

Mokote

Murrikazalea

 

N

Nakarkara

Narritakor

 

O

Oholekikoa

 

T

Txalkor

Tontoharro

 

Z

Zargal-zargail: demacrado

Zizkolatsu: estridente

Zozolo

Zurikar

 

 

IZENAK-IZENONDOAK

 

A

Afera zoldatsua

Ahots kolorgea

Ahots lodia

Ahots urratua

Argiune hila

Arropa marguldua

Ate kristalezkoa

 

B

Barre kirrinkaria

Bekain kakotua

Betibateko jendea

Burbuiladun plastikoa

Buztin errezko irudia

 

D

Denbora hila

 

E

Elur karraskaria

Eskaintzadun liburuak

Esku zaputza

Eskultura etsigaitz

Etxe metatuak

Euli mandoa

 

G

Gezur errukitsua

Gizon musumerkea

Gizon tantaia

 

H

Haragi-mina

Hats lodia

Hitz afrusa

Hitz pisua

Hostore-pastela

Hotz goria

 

I

Ile txipatua

Ilun-gaiztoa

Iraultza lasterra

Irekiera automatikoa

Irri murrika

Irribarre behartua

Irribarre bihurria

Irribarre derrigortua

Irribarre erraldoia

Irribarre ezpain-estua

Irribarre garratza

Irribarre koxkorra

Irribarre lausotua

Irribarre murritza

Irribarre uzkurra

Isiltasun betea

Isiltasun higienikoa

Ispiludun betaurrekoak

itxura baldarkoa

 

K

Kafe gogorra

Keinu arduratua

 

J

Janari lasterra

Jende mordokatua

 

L

Lagun mamia

Lasaitasun iluna

Lautada irmoa

Lotsa ahulgarria

Lur irmoa

 

M

Mandotutako jendea

Militantzia literarioa

Min estugarria

Mugagabetasun ipartarra

 

N

Negar beroa

 

O

Oihu itoa

 

P

Pastel mozkortua

Pauso lakarra

Pauso lotsatia

 

S

Suge-sorgintzailea

Sakre bleka

Sugearen begirada axolagabea

 

T

Tabako sendoa

 

U

Urdin indartsua

Usain garratz

Usain latza

 

Z

Zarata bisuala

Zauri gorbezitua

Zorri piztua

Zureko mahaia

 

ADITZAK

 

A

Ailezaten

Ainu galdu

Arbasotu

Atsedetu

Autobete

 

B

Bertzerenganatu

Birteklatu

 

D

Desahaztu

Dudagabetu

 

E

Epatatu

Esekitu

Eskaladatu

 

G

Gerrundu

 

H

Hargaitu

Harremandu

Hastatu

Heldutu

 

I

Irartu

 

K

Korkoildu

 

L

Laineztu

Latzagotu

Legratu

 

U

Ulukatu

 

Z

Zapartu

 

ADBERBIOAK

 

 

A

Ahalehen

Ahoka

Alabedere

Aldi-aldiro

Aratinik

Argiki

Ariki

Arrandian

Asago

Astinka

 

B

Begimenean

Behin behinean

Beti-bateko

Bilintxi-balantxa

Bizkarrekoka

 

D

Daldaran

Debaldetan

 

E

Ehazki: zehazki

Elkargainka

Erran-merrenka

Erre-merreka

Ezongi

Ezpainka

Etxabotaka

 

F

Frixtan

 

G

Gaizkinahiz

Gauzeztan

Gaurgero

Gorde-gordeka

Gorputz-ikaraka

 

H

Halaberetsu

Handik hara

Han-hor

Haredre

Harrapaka

Hatsanka

Heiagora

Hoska

 

I

Iker-mikerka

Ilunbistan

Inguruabarrena

Inguruka

Inkimanka

Inoiz edo behin

Inpentsan

Irri murrika

Istanpeka

Itsumustuan

Itsuka-itsuka

Itsuski

Ixil-gordeka

Izpika

 

J

Jarioka

Jostaka

 

K

Konkolotx

 

L

Lasaikiro

Lauoinka

Luza-muzaka

 

M

Mainguka

Mehatxuka

Minguruka

Mitxirrika

Mozorro-miaka

Murrika

 

N

Nahinon

Nahitara

Nerez eta pekez

Neureki

Norlehenka

Nora edo hara

 

O

Ondoz ondo

Otoz-otoan

Ozen bai ozen

 

P

Pilixka

Pirikika

Poxika-poxika

 

S

Sarkorki

 

T

Tintinka

Txiri-txiri

Ttarttarean

Txingilika

Txingoka

Txitean-pitean

 

U

Uharka

 

Z

Zapasaltoka

Zarrapoka

Zehazki edo mehazki

Zelanbait

Zemaika.

Zirika-mirika

Zokomarat

Zorenetan

 

X

Ximenki

Xuxurlaka

 

 

 

NATURA

 

 

Natura

Izadi hila

 

Gizakia

Gorputz atalak

Belarria

Belarria zorroztu

 

Besagaina

Besagainak harrotu

 

Besoa

Beso gorritan

Besoak hazta eginda

 

Burua

Buruak ihes egin

 

Begiak

Begi-zuringoa

Begi-bazterretik so

Begi-begietara

Begi betez begiratu

Begi bizkorra

Begi kliska batean

Begi zeiharra

Begiak baztertu

Begiak biribilkatu

Begiak ñarrotu

Begiak hutsean iltzatu

Begiak zuriunean galduta

Begien ireki-itxi batean

Begiak itsutu eguzkiak

Begiak zuriunean galduta

Begiekin egin barre

 

Begirada

Begirada ireki

Txilitaka begiratu

 

Bihotza

Pultsua bizkortu

 

Animaliak

Kroka egin igelak

Mozoloek ulu

 

Egunezkoak

Egunsentia

Altzairuzko egunsentia

Argi-astean jaiki

Egunak argitu du

Goiz txinta

 

Gaua

Eguna ilundu

Eguna itxi

Eguzkia erori

Gau lurrintsua

Gau zuria

Gaua sartu

Gauaren gainerako tartea

Gauerdiak jo

Ilun betean

Iluna hautsi

Iluna puskatzen hasi

Ilunsenti

 

Egunaroak

Airea urdindu

Argiune hila

Eguraldi muxina

Elur karraskaria

Errautsezko zerua

Euri-sasoia bezalako giroa

Euri zakarra

Haize-lasterra

Hotz eguzki dirdaitsuz betean

Zeru grisa behean egon

Zerua behe behean egon

Zerua berun erori

Zeru grisa behean egon

IDAZLEEN MINTZOAK 4

Jon Etxabe 2022/09/05 11:50
IZENAK: SOILIK / MARRAZ LOTUAK / BEREIZ IDATZITAK

IZENAK

A

Adiozia

Alehungar

Aliritzi

Apainorrazi

Arbaleta

Arrazanistun

Arroltzmatika

Artategi

Asperger

Atzezku

Atzol

 

B

Bagoiburu

Baio

Baratxeto

Barreirudi

Basailutza

Basoaldea

Bazterjendea

Belagi

Belakin

Beltzalbi

Betegiantza

Bertzerri

Bidarri

Bigos

Binbil

Blaga

 

D

Dendaostea

Destokia

Dibidia

Dildo

Driza

 

E

Elauso

Elizatze

Elkareraikina

Elkarrrekikotasun

Emalizun

Erlazionaltasun

Ermamia

Espumilo

Etxemedikua

Eztapika

Eztasun

 

F

Faltzia

 

G

Gainantzezpen

Galdemodu

Garestitzealdia

Garzunda

Gelarte

Gelbo

Gizerailketa

Gogokzio

Gordezuloa

Gurutzaontzi

 

H

Haiku

Harizoro

Harsoa

Heldukada

Hezkai

Hizkur

Hortzmaketsa

 

I

Igerada

Iku

Ikuseremua

Irauntzia

Irizkidetasun

Iskinlinba

Ituzur

Itxes

Izpilukeria

 

J

Jantetxe

 

K

Kalanbur

Kapita

Kaudimendua

Kauser

Kauri

Keleria

Kibo

Kika

Kopetako: uztatutako idiei begi aurrean…

Kudimen

Kukuleta

Kurta

 

L

Lainetza

Lanparna

Leihate

Lepro

 

M

Maiorazka

Maribidetako

Marisukalde

Mirailkeria: espejismo

Matxaroa

Mozdade

Mustio

 

O

Ohetegi

Okasientea

Onaldia

Orki

Otapur

 

P

Paperlan

Punttalakurtoa

Putrerria

 

R

Raka

 

S

Salpostua

Soste

Sudurorde

 

T

Talaka

Tirabidea

Tiradizoa

Traganarru

Tuntunpaela

Turtuloa

Txakurremea

Txoakilo

 

U

Urarre

 

X

Xare

 

Y

Yerka

 

Z

Zarasta

Zarda

Zepeta

Zerrazaia

Zihitz

Ziroin

Zirru:

Zorikide

Zorikide

 

 

MARRAZ LOTUAK

A

Abiadura-kaxa

Argizari-jale

Ate-orria

Auzi-eskea

Azal-hegala

 

B

Bagaje-eroalea

Bakar-jokoa: solitario

Bazter-hobi

Begi-zirrikitua

Besaulki-patioa

Bizi-alargun

Bizi-ikuskera

Buru-euskarria

 

E

Ehiztari-jaka

Ele-melea

Erratz-gela

Esku-argi

Esku-irakurle

Etxe-ordea

Euste-puntua

 

G

Giro-tenperatura

Gorputz edan-urri

Gurutze-puntua

 

H

Hil-jantzi

 

I

Irri-emangarria

 

J

Jabe-airetxoa

 

K

Kaka-pustila

Kolpe- leungailua

kontu-jana

Kopeta-argia

Kopeta-arginadar

Kortxo-kentzailea

Kuku-erlojua

 

L

Lo-erre

Lo-suma

 

M

Manu-doinu

 

S

Salbamendu-jaka

Sudur-mintzoa

 

T

Trenaren-binbilia

 

Z

Zahar-saria

Zakil-moko

Zakur-umorea

Zehar-esana

Zikulu-saltsa

 

 

BEREIZ IDATZITAKOAK

A

Ahots haria

Arran parrilla

 

B

Begirada iragankorra

Bitarteko langilea

 

D

Digestio etendura

 

E

Esku etsaia

 

G

Guardar gizakia

Gutun ziurtatua

 

H

Hezte gorria

Hilen gordailu: morge

Hondar geltokia

Hortzen karraska

 

I

 Itsusi  amorratua

Iturri plazenta

 

J

Jarduera zuzendaria

 

K

Kristal errea

Kubako arroza

 

L

 Lo eragilea

Lur orotako ibilgailua

 

M

Mahai eraisgarria

 

P

Pistolaren ipurdia

 

T

Trenaren ulua

 

U

Urrutiko agintea

 

Z

Zatar papera

Zigarro  muturra

IDAZLEEN MINTZOAK 4

Jon Etxabe 2022/08/29 10:55
ESALDIAK / EGITURAK / 4.- … ari… / LEUNGARRIAK

ESALDIAK

Aiko-maiko

Alu-jorran

Ama jotea baino itsusiagoa

Antxoa gazitua baino sikuago

Aza kirtena izan

 

B

Bai ala bai

Begia begiaren ordain/truk

Bekoz-beko

Bere bostean

Bereak eta atso beltzarenak esan

Bermeoko sorgina baino gaiztoagoa

Bidajeon deiola

Bideari eutsi

 

E

Ez bat eta ez bi

Ez da azaren azpiko orria

 

G

Gurutz ala pil

 

H

Harri eta zur

Herio batean

Honatx

 

K

Kolpe zorririk jo gabe

Kutx ala pil

 

L

Lapiko tapatzat ere balio ez

Lepotik ordaindu

Lohasma

Lo-sustan

 

M

Mandoa baino kaskagogorragoa

Merke-zurrean

 

N

Niri bost

 

O

Otsaila deabruaren buztana baino luzeagoa

 

P

Putzak hartuta oilarra

 

S

San Juanen atzamarra jaisten denean

Sitsa baino dotoreago

Sor eta lor

Sua Gabonetan txapan  Sanjuanetan plazan

 

T

Txori-kaka ere balio ez

 

Z

Zotz edo motz

Zuretik ezpala

 

 

EGITURAK

A

Argitzen ari zuen

Armadari ihesi

 

B

Bateon bat

 

D

Dagoen eta onena

E

Egunsentia ateri zen

Erdi banatu

Erdiirekia

Erdiizoztu

Ez zion kontu

 

H

Haren bezain

Horretaz gainera

 

I

Itxaroteaz gainera

K

Kostarik (kostata)

Kontua bestela da

 

O

Oso poztu

P

Pentsa daitekeenez bestera

T

Toki hobe ba

 

U

Urte askoan

 

X

Xakean jokatzen ziren

 

Z

… zein ez

 

4.-  … ari, egin, egon, eman, ibili, izan

… ari

Adarrean ari

 

… egin

Aide egin

Aldaro egin

Amorrazi egin

Bakezkoak egin

Bestela bezala egin

Birrin-birrin eginda

Bide egin

Bulta egin

Buru egin norbaiti

Enpo egin

Erantzuki egin

Erdi egin

Eskuek xirmi-xarma egin

Gainka egin

Heiagora egin

Irato egin

Itzuri egin

Izkintxo egin

Kalaska egin

Karra egin

Kirik egin

Kito egin norbere buruarekin

Lika-lika eginda

Mira eginda

Murriskak egin

Ñarro egin

Sega egin zerbaiti

Senperrenak egin

Tokolo egin

Trikun-trakun egin

Tximista egin

Zimurtzi egin

 

… egon

Astinka egon

Atsegin batean egon

Burutik soildua egon

Eroak egon

Esperantzetan egon

Gogoak egon

Hari batean egon

Hipaka egon

Kezketan egon

Lo-muker egon

Ohara egon

Talaka egon

Tanta-jario egon

Ustean egon

 

… eman

Auzi eman

Errieta eman

Errista eman

Karrika eman

Lepoa eman

 

... ibili

Bandera haizetan ibili

Barrandan ibili

Hi handi ni handi ibili

Inguru-minguru ibili

Katamar ibili

Mainguka ibili

Norbaiten xerkan ibili

Norbere aisiara ibili

Zeruko izarrak kontatzen ibili

 

…izan

Beste guztiak batera baino gehiago izan

Esku izan norbaitengan

Hezur eta mami izan

Holatsu izan

Ibili haizekoa izan

Mailua izan

Mari-apain izan

Pagaburua izan

 

 

LEUNGARRIAK

Adaxka

Aldenduxea

Altzatuxe

Altuxka

Arestiantxa

Aroitxo

Arrexka

Auretixe

Behititxeago

Beltxarga

Bezelaxe

Bixera

Bizipozño

Botoxa

Elkorxea

Eroxka

Ezongixko

Gezurño

Gizonillo

Haixeria

Halandaze

Halaxeko

Harrituxea

Hartatixe

Horratx

Igualekoxe

Izkintxo

Neskatto

Ñañar

Ñañarro

Ñimiño

Ongixko

Polliki

Pollit

Punttalakurkoa

Txikixea

Tristexka

Uhartexka

Uxter

Zabalduxe

Zertxobait

Zulotto

Xaharra

Xor

IDAZLEEN MINTZOAK 4

Jon Etxabe 2022/08/22 11:35
ESAMOLDEAK

J

Jakin izatera

Jo eta ma geratu

Jo eta su

Joandako denboraren zuloan galdu

 

K

200 km orduan.

Kiratsa aditu

Koadroekiko alkandora

Konortera etorri

Kotoizko hodia: lainoa

Kulunka mulunka

 

L

Larre motzean bizi

Lasai ederrean

Lau hankatan igo

Lauko ezkontza

Labur zurrean

Laster baino lehen

Latz tristatu

Legatza harrapatu

Lehen begi-kolpea

Lehengo lepora

Lepoa bete kaka

Lepotik gora bizi

Lerro-lerro

Lo betean

Loa txartu

Loan pulunpatu

Loaren zabua

Luze baino lehen

Luzean-luzean

 

M

Maila-maila eginda

Mandotutako jendea

Maitatzen utz zaitez

Makakorro batean

Mar eta dar

Mehe saldu

Merke-zurrean

Metruak bildu

Min taupagarria sabelean

Motorra loka puntuan

Motorrak aleka hartu

Motorrak eman ahalean

Muin-muinean

 

N

Nagiak atera

Nahi ala ez

Negar erdiratua

Negar zinkurinka

Nekez eta pekez

Niri neuri bezalaxe

Noiz ere

Nolanahi den

Non edo handik

Nondik edo handik

Nor ahal betean

Norbere kautan gorde

Nor bere zoroak erabili

Nora edo hara

Norberaren alderdiak

 

O

Oboan jesarri

Odoletik eritu

Ogitarako diru doi-doia

Oilakia besoetan

Olgetan-benetan

Ondoz ondoko

Onean etorri

Orduko hartan

Ondoz ondo

Onustean jokatu

Oraindik orain

Ordainetan jaso/eman

Orduz lehen

Orri mendiak idatzi

Otsoa belarrietatik hartu

Ozpin halakoa

 

P

Pagaburu izan

Pagoa lepatu

Pausua brixt geratu

Pentsamenduak lurrundu

Plomuan erori

Puskaz jasangarriagoa

 

S

Sabairik gabeko pentsamendua

Sarri asko

Segundo-milaren batean

Segundo-mila

Sentimenduak deklinatu

Soa galdurik

Soinua ebaki

Sortu guztia arnasa batean irentsi

Sua zirtaka

 

T

Tankan itxi atea

Tartean behin

Tekelan hasi

Telefonoa zarataka

Tori eta tati

Txakurrarenak esan

Txanpon gorria

Txantxari txantxa

Trantzea igaro

Txaloak eman aurpegian

Txilitaka begiratu

Tximetatik gora ibili

Txoriak hoska

Txorrotxetik pasatu

 

U

Urdailean ostikada

Ura urrituta ibaian

Urratsa geldian

Urte askoan

Urte onak hartu

 

X

Xehe-mehe

Xehe prestatu

Xirrizta-xarrasta

 

Z

Zakur hila baino aspertuago

Zakurraren ipurdira alde egin

Zatika ordaindu

Ze giza-larru

Zein bere autora

Zein berean

Zeinahi

Zer alaia

Zer denekorik gabe

Zeren besteko

Zigarroari ke eman

Ziriari zotza sartu

Zortea berotu

Zuhaitzen katramila

Zure urteak halako bi

Zuta eta tantaia

IDAZLEEN MINTZOAK 4

Jon Etxabe 2022/08/15 17:30
ESAMOLDEAK

 

A

Ahal zuen bestetan

Ahots ito batean

Aida batean

Airea urdindu

Alabaren gordean

Alde erantzira galdetu

Aldi-aldiro

Atertu gabe eztabaidatu

Andanada batean deitu

Apo-apoan

Argi-astean jaiki

Argudioan aritu

Arnasestu batean

Atzera bueltan

Arnasa luze hartu

Arnasa luzeko esaldia

Arnasa moztu

Arrain bat bezain mutu

Arrainak beitatu

Arrapintan saldu

Arreta forensea jarri isiluneari

Aspaldi handian

Aspaldi handitik

Atariko haizeari baino jaramon gutxiago egin

Ate-atetik

Aterki koadroekikoa

Atzerantz etzan

Aukeraren maukera

Aurkez aurke

Aurkia eta ifrentzua

Aurreko lanak halako bi

Auzoz egin

Azken buruan

Azken hatsa hartu

Azkenputz gelditu

Azpitik goiti

 

B

Badarik ere

Bahituritzat hartu

Bai nik ere

Barrukoz kanpora jarri

Basartean aienatu

Bat eta bera

Begiradaren sabela

Beheko oinean bizi

Behin eta bestean

Belaunik belaun

Beltzean murgildu

Bere baitaratu

Bere bakarrean afaldu

Bere betean

Bere kontutik

Bestela baitakoan

Bestela bezala

Beso bat egin

Besteren gaitza besterenona

Besteren praketan sartu

Beti-bateko

Bezal-bezala

Bezal bezalaxe

Bizia pena kondenatu

Bizitzari eutsiz hil

Buru egin proposamenari

Buruan ideia sartu oholean iltzea nola

Buztin errezko irudia

 

D

Dantza iradokitzailea

Dantza iradokitzailea

Denbora hila

Denbora hormatu

Deus ez besterik

Dirua lodi maneiatu

Duela noizbait

 

E

Ebaska bezala bildu

Edertasunaren gaindik

Egarria berdindu

Egonarriz

Eguzkiari aurpegiz

Eltzeitsu

Emakume jantzia

Eman ahala

Entzunaldia eman: hitzordua

Eraren batean

Erdi-erdi asmatu

Erdiaren erdia sinetsi

Erdi-hurren

Ertzetik begiratu

Esaldi jarraituak

Esker oneko sabela

Esku betean

Eskutik joan

Estu-estu begiratu

Etsian jan

Etxeen denaz bezain bestean

Ez bat eta ez bi

Eztarri betean edan

Ez behin ez bitan

Ez hitzezko komunikazioa

Ez non eta ez han

Ezgauza eta deuzeza

Ezin begi parean ikusi

Ezin bizia eragin

Eztarri betean edan

 

G

Gaitz esatea

Galdara bazkatu

Galerna infernuzkoa

Gaua punta batetik bestera zeharkatu

Gauaren gainerako tartea

Gaur den gauean

Gehien batean

Gerta ala gerta

Giltza biratu

Gizagaineko abiadura

Gogoa besteratu

Gizonak nola gizonari

Gogoa haizatu

Gogoz  behartsua

Gordeka maite izan

Gordeka saldu

Gorriak eta beltzak ikusi

Gozo bat da bakarrik egotea

 

H

Haize-kontrara joan

Haizealde jarri

Hala harakoan nola honakoan

Halako moldez non

Halarik ere

Halako bi

Halako bost

Halaz guztiz

Hamar aldiz biderkatu

Hamarka pare zapata

Harako eta honako lagunak

Harantz-honantz

Harenaz bestelako

Harri eginda geratu

Haserrea gorritu

Haze buru izan

Hezurrak beheratu

Hemen horietan

Herio batean

Heriotzaren epaia

Hinki-hankarik gabe

Hitza ebaki

Hitzetan topo egin

Hizketan-izketan

Horixe eta bera

Horregatik beragatik

Hortzak odol kolorean

Hotzez blai

Hozkia eragin

Hukun-ttakun

Hutsari barrez

Motorrak eman ahalean

 

I

Ibili-ibili eginda

Ikaskideez bestela

Ilunantz

Indarkeriaz landara

Inon ez begirada

Inora ere ez zorigaiztoko

Ipi-apa ezagutu bazterrak

Ipurdi bistan geratu

Irri egin kolkorantz

Inoiz edo behin

Isilpean begiratu

Ispilu ahur bat

BIDAIAK 2001. BRETAINA HANDIA

Jon Etxabe 2022/08/08 16:00
EKI YORKSHIRS. Malton, Scarboroug, York, NORTUN BERLAN-NORTHUMBRIA. DURHAN KONDERRIA. Durhan, Adrianoren harresia, sukar izurritea, Newcastle,

Maiatzaren 19a.   Larunbata   18.a – I:17.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre.

* “Hiltzea, ze putada, ... hiltzea ... zaunk-zaunk”. Bizi osoan zaunk-zaunk duguna ezin izan putada, bestela akabo bizitza.

* “Bihotzak egiten digu zaunk / inongabeko errefuxiatu garelakoz”. Hala gara erbestean ere, bidaietan ere beti dugu tentsio puntua.

 

Oskarbi argitu zaigun eguna, lainotua genuen eguerdirako.

 

Eki Yorkshire dugu gaur helburu, itsasertza, Ipar Itsasoko itsasbazter eta itsaso-herriak.

Ingalaterra noiz utziko sentipena bizi dugu jadanik, dena baitzaigu berdina edo antzerakoa: lurralde berde laua edo mendi-muino leunetan harrotua, hesi berdez sailkatua, galsoro berdeak, koltza sail horiak edo larre berdeak, artaldeak, behiak, zenbait zaldi, eguneroko zerri-saldo..,  batez ere adreiluzko herritxo gorriak zuhaitz artean zapal itsatsi ezkutatuak, herri hilak non badirudien bakoitzak etxe-bueltako hesi barrura mugatzen duela ibilia, etxe dotoreak, etxeetako beha-leihotxoak, etxe-bueltako txukuntasuna, granjetako txabolateria eta korta itsusiak, korton inguru zatarrak..., elizak ukitu ezberdina duten arren denak gotikoak, koruak banatzen ditu bitan koruak, denek dute taila eta zizel-lan apartak, hilobi pila, kaperak, erretaula, dorre karratuko eliza gotikoak, dorre punta-zorrot bat tarteka, haritza urkia edo pinua nagusi duten baso-kaskoak, zirimiria edo eguraldi iluna, ibaitxoak, ur bilduak, ejertzitoaren presentzia ia etengabea... Herri edo herritxoetan ez zaigu ezer galdu, kanpotar eta bakar sentitzen gara. Gurditxoak daude tarteka apaingarri, erakargarritasunik gabeko gurdi xumeak. Gortinak: landu dotoreak, gustu handiz jarrita; zenbaitzuk leiho erditik behera soilik estaltzen edo dotoretzen dute, argia goialdetik sartu ahal dadin nonbait, baina beti beheko erdigunean tartetxo dotorea uzten dute, kuxkuxerako seguru aski. Errepikakorra zaigu dena, baina aldi berean erakargarria eta ederra ere bai.

Egunero errepikatzen zaigun ikuspegia, leku oro eta ibilaldi orotan. Eskozia dugu bada amets orain paisaiak aldaketaren bat izanen duelakoan.

 

Ez da topikoa ingelesak Europatik ezberdinak direla ustea. Etxatoiei begiratzea besterik ez dago: ezberdina da autoekiko lotura-gailua, ezberdina gehienen aurre aldeko leihoa, hiru beira ezberdinetan zatituta baitute Europako gehiengoen  beira bakarraren ordez, kanpoan dute komun-ontzia gurpildun eraman erraza gehienetan, kanpoan dute ur-deposito borobila hau ere tramankulu eraman erraza. Ezberdinak eta erabat praktikoak dira ingelesak.

 

Gaur ere militarrak izan ditugu errepidean. Gora heriotza!.

Behi iletsuak gerta zaizkigu gaur osagai berria, lur barruan bilatu ditugu lehenengo, itsasertzeko larretan gero; hiletsuak, manta handia dutela gainean, negu hotzerako prest beti, hemengo beroaren beldurrik gabe.

Nahiko ugari ikusten dira auto deskapotagarriak. Gaur aspaldiko modelo muturluzeak izan ditugu ikusgai kostaldeko errepideetan, harro doaz gidariak ere ezohizko autootan ikuskizun direla jakitun.

Izugarrizko trafikoa izan dugu.

Gaztelu, monasterio, jauregiak... ugari eskaintzen dituzte kartel marroietan  gaurko ibiliko errepide ertzetan.

Hilerrietako elizatxo xarmantak, atzo bezala gaur ere, hilerriak inguraturiko herriko elizak ote diren zalantza uzten digutela gaur ere.

 

 

EKI YORKSHIRE

 

Malton.  Bi eliza normando ikustera joan gatzaio. Merezi izan du bisitak: larunbateko merkatuak betetzen zuen plaza, pil-pilean zegoen herri osoa. Adreilu zuriko etxetxo ugari sarreran, ondo-bizienak diruditen etxe dotoreak herriko sarreran; herriko bertakoak, berriz, etxe arruntak dira, xumeak, plaza eta eliza bueltako zenbaitzuk ezik. Azoka txikiak ez digu ezer berezirik eskaini, berdina zitekeen Euskal Herriko edozein herritakoa, baita herritarren janzkera bera ere. Herri handia, zabala, harrokeriarik gabekoa herritarrak bezala: dena da xumea hemen. Ez gara kanpotar sentitu, ordubete goxoa egin dugu kaleetan. Auzo zaharrean ba dira bi etxe bitxi: ohol ilun zabalez estalita dute erditik gora fatxadako horma-buelta osoa: lehenengoz ikusten ditugun etxe motak, orain arte bakarrak; lastozko teilatudun etxe bat ere bada auzo berean, azken egunetan galduak genituenak; auzo berean beste bien antzerako hirugarren eliza bat.

Kale-kantari bat zen azokako izarra, irlandarra zirudien ilegorri prakamotza: aspaldiko soinu txikia jotzen zuen eta edonondik entzuten zitzaion ahots sarkor batez abesten. Ez zioten sos askorik botatzen.

Itxita aurkitu dugu elizetako bat, herriko ertz batean kokatua: arku motzeko antzinako gotikoa, dorre sendo gotor burumotzarekin. Bigarrena, herri erdian, zutabe borobil sendokoa, erabat austeroa, bitxikeriarik gabe normandoa behar duen bataiarria ezik. Elizako bitxikeria apaiza izan zaigu, emakume koadrilarekin kafea hartzen kontu-kontari eliza barrenean. Ohitura da nonbait, kafe-te ordua iragartzen dute sarreran, kafea hartzera sartzeko konbita eginez edonori. Eliza aurrean etxean eginiko lantxoak edo etxean hartutako loreak saltzen dituzte elizarako sos batzuk atera asmoz.

Aparkalekuan txartela jasotzeko diruaz gain matrikularen zenbakia sartu behar zaio makinari; ikasia dugu tranpa: bertan dagoen beste auto batena jarri eta kitto.

 

Errotarria agertu zaigu berriro zenbait etxaurre dotoretzen.

Harrizko eliza-dorre zorrotza, ezohizkoa, leihotxo gotiko dotoreekin.

Zuriz pintatutako harrizko etxe ederrak, jauntxo-etxe jitekoak.

Zergatik ote adreiluzkoak etxeak?. Agian ez dute harririk, eskurago eta baliagarriago dute buztin-lurra. Frantziatik eta Doveretik ekarri ohi zuten katedralak eraikitzeko harria.

 

Scarboroug. Egitura bitxia du herriak, ebakidura sakon baten bi aldetara eraikia dago nagusiki, bi zubi garai lerdenek lotzen dizkiola alde biak. Goialdean dago herria bera, kale-sarea, txukuna, bainu-herri edo udaleku ukitu nabarmenez bilduta, dottoretasun punttua erakutsiz; beha-leiho bakoitza ezberdin pintatuta, oholezkoa izanik bakoitza bera bere kolore propioarekin, arkupedun atariko etxeak...; sekulako hotelak ere baditu, itsasgainean eraikitako eraikintzar dotore sendoak. Bitxi dager pendiz gainean elkarren gainean jarritako kanpairik gabeko hiru kanpai-zulo dituen kanpai-hormak bitxia bihurtzen duen eliza gotikoa. Hila dago kaledia, aparkalekuak eurak ere itxita gehienak. Hondartzatik oso goian ikusten da hiria, eliza eder handia nabarmentze zaio etxartean, albo batetan berriz, itsasgainean eta tontorra inguratuz harresia, gotor eta luze. Hiriaren barrenean, hondartza, hor dago gaur herri-giroa. Erruz dabil jendea, bisitaria, herrietatik etorritako igandezalea, mota eta adin oroko herritarrak, herritar apalak, herri xumea: hondartzan, hondartza gaineko pasealekuan, dendaterian, makina txanponjale aretoetan, baina batez ere jaten, fish and chips famatuak gehien bat,  edozein bazterretan eserita, nahiz zutik, eguneko bazkari-pasada nolabait eginez; bada hondartzan bazkaltzen duenik, koadrilan etxetik ekarritako otarra irekitik ari dena, harea gainean zapi zabala jarrita.

Luzea eta zabala da hondartza, egun aparta arren ez da inor uretan, jende asko dabil oinezko ibilian, baina batez ere asto gainean: Mijasen herrian lez hemen hondartzan dabiltza astoak, umea dela batez ere asto gaineko, zazpi-zortziko asto-taldeak, hondartza dutela ibilbide.

Portua hondartza ertzean, bitan banatuta: belauntziak daude alde batean eta arrantzontziak bestean; txikiak dira belaontziak, arrantzuntziak berriz arrastuntziak. Ugariak dira ere jendea erabiltzeko ontziak, etengabe dabiltza portutik hondartza aurrean ibilalditxoa ematera datorren jendea garraiatuz: igandezaleak egunari zukua atera asmoz etorri dira, eta gustukoa dute nonbait ontziotan itsasoaz gozatzea.

Las Vegas dirudi hondar gaineko etxe ilarak, koloretsua, hizki handiko izenez dirdiratsu: behe solairu oro da joko-etxe edo txanponjale makinaria-gune: areto eta makina denak daude jokalariz, umeak eurak ere makinetan ari dira, dirua bota, biraderari eman eta segi jokatzen: izan da 6 bat urteko umea gurasoekin jo eta ke jokatzen. Kinkila-dendak ere etengabekoak dira, txosnateria ere zer esanik ez..., ugaria da itsasgaineko eskaintza. Giroa, bizi bizia. Itsas ertzeko giroa ezagutu nahi genuen eta aukera ezin hobea gertatu zaigu. Bizipoza nabaria da. Udaberrian herri eta herrialde oro da antzerakoa.

 

Herritxoz herritxo, itsasgain-itsasgain aldi batez, Ipar Itsasoa aurrez aurre, egin dugu joanaldia. Itsaslabar garaiak, gorrixkak une batez, zuriak gero, izan ditugu ikuskizun

Filey eta Bridlington herriek tentatu gaituzte gelditzera: giroa ezagutu eta eliza-dorreak ere bikaina zirudielako, baina etxerakoa hartu dugu, ikasia dugu lehen asteotan, kontuz ibili beharra dugula nekearekin. Ezin izan dugu argazkirik atera, ezineko da errepidean geratzea.

Bi aldiz gurutzatu zaigu trenbidea: ez du ez argi gorririk ez langarik.

Karenatutako motortxoa, 3 gurbileko ibilgailu bihurtuta: bi aurkitu ditugu, bada italiarren bat ere hemen.

Izugarrizko ordeka agertu zaigu errepideak gora egin duen mendi-muino batean, alderik alderako lautada lau norabidetan, berdegune eder aparta, urrutiko lausoak mugatuta, begientzako aparteko ikuskizuna. Lur landua da gaurkoa, ez da granjarik, hazienda gune bakarretan soilik.

Elorriondoak dira soroetako hesiak. Elorri-hesiak. Soilguneak ere kimu berriz betetzen dituzte, tradizioak dirau.

Haize-errota elbarritua, kono bat besterik ez da, bai burua bai besoak falta zaizkio: utzikeri itxura, irudi tristea eskaini diguna.

% 17ko goitik beherako pikoa izan da une batez errepidea.

Zaldi pila, 30etik gora, errepide ertz zabalean bazkatzen; lotuta daude. Ijitoak dira ugazabak, etxatoietan daude errepide bazterrean. Agian bada merkaturen bat eta tratura etorri dira zaldiokin, eta pentsu merkeaz baliatzen dira.

 

181 kilometro, bideetan nahastu gabekoak denak.

 

Oso guti erretzen dute ingelesek kalean, ia ez da inor ageri zigarroa ezpainetan.

Hainbat telebistaren esataria entzuten zen ozen gauez, hainbat mutikok jantzi du futbol-talderen baten kamiseta. Futbolak ez du atsedenik asteburuan, asteburua da izan futbolaren garaia, lasaitasun bila datorrenaren infernutxo edo zerutxoa.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien.

* “Liburuak halere erosten dituk, batzuetan jakinaren gainean, eta bertzetan jakin gabe” Jakin gabeko horiek izaten dira ezuste goxoenak.

* “Zeren eta batzuetan, heriotzari ihes egitea heriotza handiago batean sartzea izan baitaiteke”. Bizirik irautearren natura bortxatzen denean, bai. Zuhurragoa da garaiz alde egitea bizirik hilda jarraitzea baino.

 

 

Maiatzaren 20a.   Igandea.  19.a – I:18.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre:

* “Gure arbasoak -diozu- benetan / bizi ziren urtaroen joan-etorrien altzora”. Bidaiek markatzen dizkigute guri urtaroak.

* “Soroek larre diraute”. Ingalaterran soro diraute, baita larre ere, baina abereen bazkaleku oparo.

* “Egunen zakarrontzira abiatzen dira / gure egunak / ez itzultzeko”. Gusturagokoa dut Egunkariaren  edo Ordenagailuaren zakarrontzira abiatzea, nolabait edo zati batzuk behintzat berreskura ahal izateko.

* “”Eta ametsei dagokionez ... / nik bezalako batek / zein aukera zuen aberri galdu horretan?”. Ametsean darrai, ez ukatu besteei norberak galdutako itxaropena.

 

Afalondoren bertan egiten dute gehienetan harrikoa emakumeek, afaldu ere goiz egiten dute, horrela niretzat soilik ditut goizero harriak lehen orduan, goizez egiten baitut nik harrikoa.

Zalantzak izan ohi dituk sarri birigarroak ote diren zenbait motadun papar argiko zozoak. Birigarro-birigarroa, zalantzarik gabekoa, izan dut gaur luzaro leiho aurretxoan: zizare gizen bat zatitu egin du mokoka, erdi bat irentsi du, baina zozo bat hurreratu zaionean alde egin du beste erdiarekin, kaka-pirristada horixka utziz belarrean ongarri, beste zizare bati gizentzeko aukera emanez.

 

Eguzki betekoa ez baina tamaina politeko eguna esnatu zaigu gaur.

Hiriburua, York, aukeratu dugu gaur ibilgune.

 

York. Kaleetan galtzeko hiri paregabea, nonahi baitago zeri begiratu, begiluzeena ere aseko bailuke. Edonon duzu ezusteko edo bitxikeriaren bat, begiluze joan behar zaio, gutxien usten duzunean duzulako deabru gorriren bat habe beltzari eusten, edo habe landu bat teilatu ertz. Aukerako eguna suertatu zaigu hiria bisitatzeko. Erruz dabil jendea, bisitariz eta herritarrez gainezka daude kaleak erdigune zabal osoan, zaharrean alegia, denda gehienak zabalik, jai-giroa bizi-bizi, udaberria pil-pilean. Nabari da badela jaiegunez herrietatik hirira jotzeko tradizioa. Horregatik daude denda zein saltoki handiak denak zabalik. Bestalde lasaiak dira kaleok, ezbaitabil autorik, kaleak patxada lasaian daude, ibil-giro da. Ikasle taldeak dabiltza, han-hemenka, denean. Saltoki erraldoi baten aurrean jende pila, ia plaza betea, zegoen ate aurrean, asko ilaran, ateak noiz zabalduko goizeko 11etan. Bisitari asko,  herritar xumeak denak, adin janzkera eta portaera oroko herritarra, ohi denez. Izan da pare bat gizaldi atzeragoko emakume bat, ez adinagatik soilik, janzkeragatik batez ere: benetako bitxikeria.

Bere eginak zituen bizpahiru kalexka familiarteko jaialdiak: umeentzako jolasak, sos batzuk ateratzeko denda eta txosnak... bizitasuna zen nagusi. Izan da dirua ateratzeko asmakizun bitxia: koadrilako mutikoa jartzen zen zutikako zepo batean buru eta eskuak zuloetan harrapaturik, beste batek ureztatutako esponja jaurtitzen zion aurpegian jo asmoz; tormentu tramankulua zabala zenez ez zen burutik at ezer bustitzeko arriskurik.

Perretxikoak bezala ateratzen zaizkizu elizak edozein kale edo kale-kantoian. Katedraleko Mezan erdi betea zegoen erdiko nabea elizkizun unean, jende asko, handia baita katedrala. Eliztarren eta koruaren abestiekin kontzertu aretoa zirudien katedralak eta kontzertu emanaldia elizkizun-abestiek. Katedrala bera lehenengoz ikusi genuenean bezain ederra iruditu zaigu bigarrenezkoan ere. St. Wilfrid eliza: sartu egin gara eskura izan dugu eta: irudi tailatu pila ditu, ez dute graziarik ez harri motagatik ezta tailakeragatik ere, baina asko dira batez ere buru eta burutxoak; zurezko sabaia eta normandoa behar duen bataiarriak merezi dute begiradatxoa. S.Michel: elizkizuna bukatu berria, tertulia bizian zeuden eliztarrak eliza barruan, kontu-kontari taldetxoka, berbatsu denak, bizi-bizi: hori ere bada elizaren betebeharra, asteburuan eliztarren harremanak erraztu eta bideratzea. Holly Trinityren bila ibili gara, inguruan harat-honat, begira eta galdezka, baina ezin izan dugu bertara jo: bere-berea du nonbait herriaren aulkiteria, antzinakoa, ilara bakoitza oholtza propioan gordeta, ilara oro bakoitza bera.

Bi apaizek agurtzen zituzten eliztarrak kalera irten ahala S.Michel elizan: “Where are you”. “Basque country”. Luze joan zaio Euskal Herriaren kokagunea aurkitzea kaskezurreko mapan: “Spain”. “No, basque”. Zalantza unea izan du, barretxoa atera zaio ezpain zein begietara, astindu erabakigarria eman dio besoari eta esan du, “Yes, basque” Hurrengorako badu zerbaiten susmoa.

Merkatarien etxea. Zurezko egitura sendo aparta. Merezi du bisitak: zurateria ikusgarria da barrunbe osoa, bai sabaia, baita zola eta estai biak ere. Guildhall, gremioen bilgunea, harrizkoa da, itxita aurkitu dugu. Cliffor dorrea, keep-a: ezustea gertatu zaigu, tontor artifizial baten gainean dago, berdegune garai borobilaren errematea da, bera ere harri argiko gotorleku gotiko borobila: ikuskizun ezohizkoa. Han-hemenka agertzen zaizkigu harresiak ere: apaindura diren itxura gehiago dute, babes-horma edo hesi gotorra baino.

Mila bitxikeria eta zer begiratu xarmant izan dute gure begiek. Baziren kale-musikariak ere, baita zirkinik egin gabe egon ohi diren estatua-biziak ere, baziren mimogileak, nola ez. Kalez kale zeraman tiraka pianoa batek gurpiltxoen gainean bere kontzertu gunera, izan da musikari xelebre, bat bi txakur zaunkaz edo uluka biltzen zitzaizkionak bere joaldiko zenbait unetan joaldiaren osagai lez, beste une batek, piano-joleak, sorginduak zituen inguruko kaleak bere piano soinuz, kanpai-hotsak ere izan dira eta une batez katedraleko elizkizunak bete du koru eta herri-abesti hotsez aurreko plaza zabala.

Izugarri garestia dago ardoa, ardo nafarra edo Errioxakoa ere.

Hirira sarrera inguruko trenbidea langa eta semaforoz babestua dago.

Hiritik kanpo, TESCO saltegi erraldoia ere zabalik dago, eroslea erruz bertan.

 

Eguerdi beranduan, edo arratsalde sartuan alde egin dugu: jendea erruz zetorren hirira, autoz zein autobusez. Gainezka zegoen goizean erdi hutsik aurkitu dugun aparkalekua. Hiria da igande-pasako gunea askorentzat.

 

28 kilometro, hirira joan-etorrikoak, nahastu gabe.

 

Badoaz igandezaleak, argitu zaigu ingurua, berriro ere espazio luzea dute begiek. Jan, edan eta egonera dator igandezalea, garagardo kaxekin ikusi ditut asko, garagardo botila eskuan dabil beste hainbat, barbakoa zainduaz ere oin luzeko kopa eskuan duela dabil erretzailea. Jai giroa.

Ka-ka-ka zeharkatu dute zerua hiru ahatek, lakutxoan zen gero ahate bikotea igerian, txori-kantuz bilduta egin dut  basotik ibilia, arrain jauziak sentitu ditut plaustaka finean, untxiak lagun izan ditut basoan, usoen urruma etengabekoa da... erdi-zoologikoa zaigu kanpina berriro bakeak eta isiltasunak bildu duenean.

Elkar zelatuz, elkarrengandik oso gertu, aritu dira zozoa eta birigarroa zizare bila biak. Zozoa zela nagusi iruditu zait, birigarroa kontuzago zebilela

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien.

* “Eta halaxe jakin nuen, halaber, ezen zeru bakoitzak bere infernua duela”. Bidaietan ere. Baina infernu bakoitzak bere zerua du ere.

*“Zorioneko zorion ezin zoriontsuagoa bai hura, ditxazko ditxa eta felizitatea”. Bidaiak eman ohi ditu halako zorion, ditxa eta felizitateak.

 

 

Maiatzaren 21a.  Astelehena.  20.a – I:19.a

 

“Puskak biziz”. Juajo Olasagarre.

* Gaur dira, soilik / iraganaren hausterre / nire kristalezko erraietan”. Iraganean geratzen zaizkit bidaiok, ez dira hausterre.

* “Joan eginen naiz desorduko bidaian gisa”. Bestelako bidaiak ere badira bidaiotan, bertatik bertarako bideak, ibili motzak baina batez ere barne-ibiliak, hitzez azaltzeko gai ez naizenak; barnean egiten ditudanak, horiek bai hausterre geratzen zaizkidanak.

* “Eta lorautsa bezala / pausatuko da altzarien gainean isiltasuna”. Belartza eta zuhaitzen gainean pausatzen zen atso arratsean isiltasuna. Goiz honetan oraindik dirauen isiltasuna. Txori kantek ozenagoa eta sakonagoa egiten duten isiltasun absolutua. Barnea bera ere isilarazten duen isiltasuna. Emozioz eta harriduraz biltzen zaituen isiltasuna.

 

Katamixarra izan da berdegunearen jaun eta jabe, bere buztan ponpoxo eta bere jauziekin azken agurra eman nahi izan digu zoologiko honetako biztanle guztien izenean. Birigarroa ere leiho aurrean izan dugu zizare-safarian, fier eta harro, lehoinabar paparra erakutsiz, zozoa baino tenteago, burua zut eta pauso jaikiaz,  beraz ahaztu ez gaitezen edo. Agian bikotearekiko maitasun keinuak besterik ez dira. Bere presentziarekin eman digu azken agurra, zozoekin, zozo nabarrekin nahastu ez dezadan erregutuz edo.

 

Aldaketa eguna dugu gaurkoa, Eskoziako mugetara doa gaurko hegazkada. Bideak ikasiak ditugunean, bagoaz abentura berri bila, berriro leku ezezagunetara. Abenturazko eguna beraz gaurkoa, ezer guti baitakigu kanpin berriari buruz, ez baita kanpina dagoen herria bera agertu ere egiten mapan.

 

Egun lainotsua. Ingelesek izan zuten bere alde  gerrateko alemanen bonbardaketetan, gehienetan zerua lainotua egonen zen, hegazkinen aireratzea oztopatuz edo jo-puntuak ikusezin bihurtuz. Behe-lainoa da errepidearen jabe, urrutiko ikuskizuna lausotuz, begiak errepidera mugaraziz, monotonia sortaraziz.

Trafiko izugarria jasan behar izan dugu lehen zatian, Yorkera bidean. Bi txakurren gorpuak bidegurutze berean, bata bestearen alboan: maitasunak ala bakardadeak bildu ote zituen bizitza galtze tragikoan.

Errepideen zenbakiekin bideratu behar zara, izenez hurrengoa herria besterik ez baita agertzen bide-sare nahasi honetan. Arreta mehetzen duzunerako okerreko bidean zara!. Hain da trinkoa bide-sarea autobidean bertan ere.

Haize-errotaren gorputz konikoa, harrizko iluna, buru-beso bako hitsa, negozio egarriz norbaitek berritzeko zain.

Ugariak dira sakelako telefono antenak, denak berdinak, monopolioren baten adierazle.

Gerra hegazkinak egin digu erakustaldia gure aurretxoan, lasterrera kuartel izugarri zabala  izan dugu Richmon-en, militar autoa izan dugu lagun beranduago, kanpinera azken herri-bide estu galduan txapeldun soldadu nagusia gidari zuen jeep militarra gurutzatu zaigu... itogarria da ejertzitoaren presentzia Ingalaterran.

 

Funtains Abbey. Autobidean dago iragarrita, bagenuen ikusteko irrika, Zizter ordenako monasterioen artean goreneko eredutzat jotzen du-eta gidaliburuak, baina nekatuegi geunden, ez dugu sartu nahi izan bila hasteko arriskuan ere.

Kamioi asko, errepidez egiten da nonbait Ingalaterran ere garraio lan nagusia.

Hara non holandar etxatoia, ez dugu askorik ikusi Ingalaterran.

Richmon inguruan hasi dira larre-zelaiak, baina batez ere artaldeak.

 

Kanpin lekuetan ez digute ez pasaporterik ez inolako dokumenturik eskatzen, izen abizenak soilik. Irlara sarreran fitxatu gintuenez, ez dute kontrolik gabe alde egingo dugun arriskurik.

Ilezuri asko da ingeles nagusien artean.

 

 

NORTHUN BERLAN – NORTHUMBRIA

 

Kanpin gidaliburuak deitzen dio horrela lurralde honi. Ez dakit Berlan hitzak zer esan nahi duen, Umbria berriz ezaguna da, erromatarren mailegua, iparralde hau lurralde ospela dela erakusten digun hitza.

Gaztelu eta gotorleku ugari ageri da, ingeles, bikingo, eta eskoziarren arteko borroken hondarrak: herriak bere askatasuna gordetzeko borrokatu  egin behar duela gogarazten digu, baita interes ekonomikoak zalantzan edo galbidean direnean armaz defendatzen direla ere.

 

 

DURHAN KONDERRIA

 

Hala deitzen dio bertako mapa batek. Printze-Gotzainen lurraldea, edo Gotzain-Printzeena. “Durhan” hitzak mendiartea edo abelbidea esan nahi du.

 

Erabat aldatu da paisaia fisikoa, baita giza paisaia ere, herri paisaia. Bata bestearen ostean datoz  mendi-muinoak, leunak izanik orain artekoen baino garaiagoak, ondorioz sakonagoak dira zuloguneak, erreka eta ibaiak doaz muinoak elkartzen diren zulogunetatik, bada belar-sail zabalik, ugariagoak dira baso-kaskoak, etengabeko gora eta behera nahiko pikoa egiten du errepideak, goietatik izugarri erakargarria da ikuspegia mendi-muino-lurralde uhindua zabaltzen baita behean gora-behera berde leunean, harrizkoak dira orain lursailen mugak, harri zapalez jasotako horma luzeak, marra ilunez marraztuz berdeguneak; tarteka bi hormaren erdian doa errepidea bera ere, kolore ilunagoa hartu du lurrak, artaldeak sarriak dira, ugariagoak zaldiak, jauzi-gune edo jauzi-langa zuriak ikus daitezke belartzetan, behi aldraren bat ere bada... Pelikuletako ingeles paisaia petoa, ikusgarri ederra. Basoak eta berdeguneak etengabeko nahasi jarraian, hori da goialde  bakoitzeko ikuspegi aparta. Ugaria da pinua, Mediterraneoko pinuen antzerako enborduna, gure insignisarekin nahastua dirudena..

 

Herriak ere aldatu egin dira. Ugariagoak dira, mapan ez da herririk ageri, baina banaka-banaka ugariak dira,  apainduriarik gabeko oso herri austeroak, pobre plantakoak, teilatu zorrotzekoak, errepide ertzean daude edo errepideak zeharkatzen ditu. Ez da etxe solterik, elkarri lotuta daude etxeok, hutsunerik gabeko etxe jarraikiaz osatzen da kalea; bao-gunez: ate eta leihoz, osatutako bi horma luzez osatzen da kalea, fatxadetan ez da ez irtenik ez beha-leihorik, berriak ezik harrizkoak eta tristeagoak dira etxeok, nahiz tarteka baden etxaurreko lorategi edo berdegunedunik ere. Alde zaharra eta alde berria nabarmentzen eta bereizten dira zenbait herritan: alde berria adreiluzko zapala, gorri iluna da, dotoretasunik gabea, langileen etxebizitzak irudi, batez ere herri handiaren inguruko industrigune aldean. Herritar gehiago dager kaleetan. Herri batean gerra aldian hildakoen omenezko oroitarria zen plazan, Frantziakoen plantakoa.

 

Ikusgarria izanik ere, ez da aurrekoak bezain loratua ez hain bizia lurralde hau. Kanpina ia non urduri goazen arren, izugarri gozatzen dugu lurraldeko ikuskizunaz. Ez da ezer apetatsu, liluragarria, bitxi, ezta xarmantik ere, agian ederrik ere ez, baina bai erabat erakargarria.

Wea ibaia oso dotore doa, nahiko zabal, berdegune aldatsuak elkartzen diren  zulo-gunei zabaltasuna emanez.

Une batez granja handi bat, larre zabalez inguratuta, zaindua, txukuna, baina erabat hila. Bada erre berri den zerbaiten  errauts pila ikaragarria, berdin izan daiteke belar edo lasto zahar errea, baina baita agian ardiak izan dira erreak: hezurretarainoko tristura sartzen du.

Bela bat errepidean gurpilek zapaldutako animaliari mokoka ahalaka. Horrek ere bazka erraza maite du alferkeriaz edo nondik heldu handirik ez duen lurraldea delako.

 

Kanpina.  Azkenez agertu da espero genuen iragarkia eta erraz joan zaigu azken bideratzea. Kosta zaigu kokagunea aukeratzea, laprast egiten baitzuten gurpilek gustuko genuen berdegune hezean. Zelai zabal-zabala de kanpina, guretzat oso-osorik, ez baitago beste inor, edo daudenak baso barruko gordegunean daude zuhaitzez inguratuta, ez baleude lez. Inguruko baserriko oilarraren kukurruku sarria edo txalen marrua gehitzen zaio txori-kantuaren kontzertuari, ez da, aldiz, inolako txoririk belartzan, bazka errazagoa dute nonbait soro edo granja inguruan. Ikuspegi zabala, isiltasuna, eta berdegunearen erdian gu.

Gizon nagusi batek egin digu harrera, Torreviejan egona da oporretan.

Kanpin xumea da, oso eroso aurkitzen gara bertan.

 

Durham. Tontor luze baten  gainean dago hiri zaharra, ibai zabalak inguratzen duela ia osoki. Hiri osoa da gotorleku. Harrizko hiria. Gotzain-Printzeen hiria. Jauntxoen hiria, ez herriaren herria. Eraikuntza klasikoak nagusitzen dira, eliza jitea duten etxe gotikoak. Ez nau inondik ere asebete, kaleek ez dute erakargarritasunik, iluna eta tristea da hiria, bazter erakargarriak baditu ere, ukitu fin eta xarmantak aurki badaitezke ere. Baina gustura ibili gara. Inguratzen duen ibaia nahiko integratuta dago hirian, ibilbide atseginak ditu ertzetan, txalupa piloa daude ibili lasai bat egiteko edo bikoteen egonleku ibaiaren erdian maitasun kontuak esan edo elkar musukatzeko, txalupetan dabiltza gurasoak umeekin bateltxoan kulunkatuz batez ere turista garraio-ontzia datorrenean katedrala ikuspegi eder batetatik begiratzeko ibilalditik.

Brontzezko zaldizko morroskoa dago plazan, kondea omen zena, ez dakit inork erreparatzen dion baina gazte jendearen egon leku estimatua bilakatu da bere oinetako mailadia.

Zubia egin zaigu erakargarri: zabala, hain zabala ze zubia denik ere ez zaio igartzen, jendea erruz dator-doa bertatik bera baita ibaiaren bestaldeko auzoetarako lotura.

Katedraleko plazaren alboan Gaztelua, gorenean, tontorrean gailen, borobil lerden, gotiko ederra, jauregia gehiago gotorlekua baino.

Plazan bertan unibertsitatea, eraikin bikaina patio ederrekin.

Kale-musikari bat izan zaigu erakargarri, musikaria bera baino bere gaita: ez du ahoz edo putzez betetzen hauspoa, besapearekin eraginez baizik.

Oin biluziak, hanka hutsak, leihoan kanporantz luzatuta zegoen norbait etxe barruan, ze nolako ikuskizun polita sortzen zuten oinazpiak leiho ertzean, txotxongiloa ziruditela mugitzen zirenean, edo koadro surrealista bat geldi zeudenean.

Katedrala. Izugarrizko eraikintzarra dager hirira sarreratik, erdia jainkoaren etxe, erdia eskoziarrengandik babesteko gaztelu, sekulako gotorlekua dirudi ibai ertzetik, gehiago du gaztelutik elizatik baino, eliza gotortua dirudi. Zirrara sortarazi digu, batez ere barrutik utzi gaitu txundituta: gotiko normandoa da, marra geometrikoz zizelatua du arkuteria osoa, arkuek hagin sakon eta zorrotzeko zerra-ahoa dirudite, marra sakon tailatutakoz dotoretuak daude zutabe borobil tzarrak ... Txundigarria. Koroak bitan banatzen du eliza hau ere, ohi denez sekulakoa da korura sarrerako arku tailatua. Marmolezko kristoren pulpitua. Hilobi pila: sekulakoak batzuk, aspaldikoak, pintatuak... ; estatua pila: herriaren memorian marmol bihurtuta iraun nahi izan zuten gotzain-jauntxoenak, marmolak zirauen bitartean hilezkor; errosetoi apartak, beirate sekulako ederrak, ordularia handia bezain ezberdina bai tamainaz, bai osagaiz, bai egituraz baita kolorez ere; koruko aulkiteriak orratz-sail tailatuko bikaina du, irudirik ez ordea; oso erakargarria da organo pintatua; gotzainen kapera sekulakoak; hainbat burutxo tailatu absideko arkuterian; banderak ugari eliza orotan lez, Ingalaterran ohi denez; Liburu Sainduak irakurtzeko metalezko atrila sekulako artelana da, gurutzadurako gangak bukaera borobil ezberdina du, sekulakoa gerta zaigu ere ia sabairaino heltzen den bataiarriaren zurezko estalki tailatu gotikoa. Badu zer begiratu eta zertaz gozatu.

Katedralak badu beste erdi ikusgarri bat, dorrearen azpi inguruan eta atzealdean: kapera izugarri handi aparta, ertz zorrotzeko harrizko arkuteria tailatua zerra-ahoa edo harrizko farfaila bailitzan, zurezko sabaia, triptiko aparta aldarean... Klaustroa, erabat austeroa, serioa, zurezko sabaiarekin eta juntura bakoitzak armarri pintatua bitxiki erakusten dutela. Monjeen logela: luzea eta zabala, zuraje izugarri berezia da sabaia, atzo York-en ikusitakoaren inbidiarik ez duena; erabat zabala, habe edo haga sendo luze-luzeek zeharkatzen dutela  zabalera osoa zutaberik gabe. Erakusketa areto bihurtuta dago, non erakusgai dauden harrizko zutabe saxoiak, harri landu antzinakoak, zuraje zati berezi eta bitxiak, elizako tresneria eta batez ere antzinako liburutegia, liburu asko ez ezik liburu zaharrak ere gordez.

Burumotzak dira katedraleko dorreak, bukatu gabeak diruditenak, agian horrelakoa zelako normandoen estiloa, agian oraindik ikasi gabe zutelako  gotikoaren dorre luze zorrotzak jasotzeko teknika.

 

Adreiluteria zapala besterik ez da zenbait herri, zapal-zapala, iluna, graziarik gabe, orban ilun zatarra berdegunean; hemen ez dituzte leihoak kolore argiz pintatzen.

 

Crook. Berdegune zabal ederra da plaza, gerran hildakoak gogoratuzko monolitoarekin.

 

Arkume piloa du edonongo artalde orok.

Bada nonbaiten antzinako auto deskapotagarri muturluzeen rallyren bat, zeren banaka asko ikusten ditugu egunotan errepidean, baita kanpinean bertan ere.

 

225 kilometro, kanpinez ez ezik paisaiaz ere aldatuz.

 

Errekatxo dotorea doa kanpin barrenean zuhaitz artean; ur-xuxurlaz gozatzen egon natzaio; garbi itxura du urak, harriak aldiz bel-beltzak daude, badu edo izan du kutsaduraren bat. Nolanahi gozagarria da begi zein belarrientzat.

Arrats gorria nabari da pinu-tantai gerri biluzien tartetik han ostean, arrats gorritasunez goria, gaueko 10etan. Txinta entzun dut, izan da ere une batez ezagutzen ez dudan txori-kanta bat ere, erabat ezberdina. Berreskuratu dut garbitokietara gaueko bidaia bakartia, isiltasunean bildua, inguruaz erabat gozatuz. Hasia da ihintza belartzan.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien. “Baina, beldurrak gehienetan gibelat bihurtzen bagaitu ere, ez beti...”. Bidaia orok du bere baitan, hasi aurretik, hasieran, eta bidaia bertan, kezka, beldurra edo zer izanen ote zalantza ukitua. Izan ohi ditugu kinka kezkagarriak ere. Kezkok akuilu izan ohi zaizkigu, ez gibelera bide.

 

 

Maiatzaren 22a.   Asteartea.  21.a – I:20.a

 

“Puskak biziz”. Juango Olasagarre:

* “Karriken artean oinaze lorratzak utziz / aintzina doa bizitza inor sekula hil ez bailitzen”.  Begiluzearenak, nekatuarenak, jakin-minarenak, elkartasunarenak, herriminarenak... dira gure lorratzak bidaiotako karriketan, jendartean murgildurik, biziaren itxaropenez,  bizitza aurrera doakigun seinale.

* “Hiltzea oroimenean gordetzea da, eta desagertu etorkizunarekin bakeak eginez”. Katedraletako hilobi, harrian tailatutako gizairudi, oroitarri... kontaezinak, oroimenean iraun  eta etorkizunarekin bakeak egin beharra besterik ez da. Nolabait, baina, iraun. Idazlanen atzean ere ez ote horrelako zerbait?.

* “eta halere, bizitzak tema eskatzen du, / hiltzea, ordea, abandonatzea da. ... Eta hala ere, gaixotasuna hiltzeko modua baino ez da”. Gure bidaiak bizinahiaren oihua besterik ez dira. Etxean gordetzen garenean, gaixo izanen gara. Hiltzear.

 

Etsipena eta zalantza darie Juanjoren poemei. Atzo Durhanen, joan den astean Yorken, eta aurreko hiri guztietan bizipoza kaleratu zaigu, naturan lehertzear dago bizia.  Agian neguan idatzi zituen poemok Juanjok.

 

Oilar kukurrukuaz esnatu gara, haurtzaroan Mispillibarren edo gaztaroan Marinen bezala. Alboko granjako belartzan dabiltza oiloak, oilarra kaporal.

Kanpinean  Kixoteren haserako deskribapena bera ere motel uzten duen ingurua eta giroak biltzen gaitu, hain da deskriba ezina eta zoragarria txori-kanta, kontrastez bi belabeltz handi soilik ikus daiteke  belartzan, belardi ertzean babesetik gertu untxi arrea.

Kanpineko arduradunak, gizon nagusia, bere Espainiako bizipenak, Torreviejan egon zenekoak, kontatzen dizkigu. Gizajoak ez dirudi munduan ibiltzeko aukera soberarik izan duenik, irtenaldi bakarra du nonbait Toreviejakoa, barnean sakon itsatsita. Pobreon patua.

 

Adrianoren harresia dugu helburu nagusi gaur.

Egun aparta esnatu zaigu, eguzkia joan den asteko zirimiriaren ordez.

 

Castleside. Kanpina kokatuta dagoen herria. Atzo urduri eduki gintuen noiz agertuko, eta ez zitzaigun agertu. Gaur agertu zaigu, kanpinetik hurrunago: harrizko herritxo gris dottorea.

 

% 13-14ko gora-beherako aldapetan goaz, mendi-muinoz mendi-muino, atzo aurkitu genuen fisonomia bertsuko lurraldean, paisaia ederraz gozatuz goietatik, nahiko bakarti errepidean.

Bai etxeek bai granjek zuriz pintatuak dituzte leihoak, baina ez die aurpegirik argitzen fatxadei. Errepide ertzeko ostatu eta jatetxeak dira eraikuntzarik jantzi eta dotoretuenak, jite berezikoak, oso apainduak, zintzilikario argi koloretsu zein hizki distiratsu edo etxaurreko apaindurekin deigarri. Jatetxe batek bertako bi gurdi zituen apaingarri etxaurrean, gorri eta berde pintatuak biak, xumeak baina deigarriak. Granjak ere aitatu behar ditugu: harrizko eraikin mordoxkak osatzen dute granja, osotasunean ikusiz multzo bera bailitzan, batasun bat lortuz eta herritxo baten itxura emanez, harrizko landetxe sekulakoak antzo. Kolore guztietako behiak larrean, makalak eta bestelakoak. Pikeak dira teilatuak, ugariak tximiniak eta harrizkoak hormak: gogorrak behar du izan hemen neguak. Ugariak dira berezko laku edo ur-biltegiak, putzu zabalak mendi-muino arteko zulogunetan.

 

Adrianoren harresia.  Wall. Estutu egiten da irla Newcastle eta Carlisle artean. Hortaz baliatu zen Adriano erromatar enperadorea Iparretik, Eskoziatik zetorkion eraso eta arriskutik babesteko: Atlantikotik Ipar Itsasorainoko hormatzar bat egin zuen, irlaren alderik alde, sekulako lana. Hor dago, zutik eta osorik iraun dute zati luzeek eta gotorlekuek. Ezin izan dugu ia ezer ikusi urrutitik ez bada, behi eta ardien izurritea dela eta debekatua baitako errepidetik ateratzea. Errepidetik berrehun metrotara ikusi ahal da belartza berde joriaren erdian  hormatzarra, gorrizka ez oso zabala, ez oso garaia gaur egun, baina oraindik hor dirauena. Aurrerago bada beste sail bat mendi magal batean, gotor-gunea gordetzen duena. Tarteka hesia goietatik doa, hegi eta malkar gainetatik, naturaz ere baliatuz. Ba omen da erromatarren harbide bat, baina ezin izan dugu ikusterik izan. Inguruko eraikinentzako harrobi oparoa izan da nonbait gizaldietan harresia, bertatik eraman dituzte eraikian jasotzeko harriak. Ez dugu gehiagorik ikusi ahal izan, eta hori bera urrutitik. Hondar ugari dago baina sukar izurriteak debekatzen digu sarrera. Egonleku, aparkaleku zein ibilbide oro dago zigiluz babestuta, debekua dugu denean. Bada zabalik dirauen museo edo informazio guneren bat baina kutsaduraz garbitzeko gunetatik zeharkatu behar da, oinetakoak zein gurpilak garbituz. Beraz ezer guti eskaini digu harresi famatuak

 

Haltwhistle. Kartel marroi batek bultzatuta, debekurik gabeko harresietara zirritu baten bila, topo egin dugu herri honekin. Bretainia Handiko erdigunea omen da, hala dio plazako iragarki eta kartel handi batek, bertan agertzen dira lau haizetara irlaren ertzerainoko tarterik luzeenak. Herriak berak ez du ezer berririk, oraindaino esandakoei gehitzeko. Bizi-bizi dago herria, erosketetan batzuk, pasearen bestetzuk, egonean daude jubilatuak. Gero eta jantzi arin eta motzagoarekin dabil jendea, gero eta gehiago da ageriko azalera.

 

Ibaiak.  Ibai asko ikusi dugu gaur, ibai axalak, urlasterrak gehien bat. Ugariak izan dira zubiak ere, euretatik bat aitatu behar: mendi handi bateko lautadan, bakardade erabatekoan, biderik ere ageri ez den zabalgunean, kurba bizia eginez erabat gora, pospolin eta xarmant: ze domontre egiten du zubiak han, bidaia arintzen digun bitxikeria izateaz gain. Ibai-erreketako harriak ilunak, ia beltzak, dira: kutsadura ez da sukarrarena soilik lurralde honetan.

Otadiak. Ugariak eta zabalak dira otadiak: erle-lekua behar du izan, eztia izanen da, erla-ontzirik ikusi ez dugun arren.

Harresiak: lur-jabetza banatzeko jarriak dauden harresiak dira hemen nagusi, harrizko hormek zatitu eta sailkatzen dute nabarmen berdegune osoa, lurralde osoa, marra-ilara ilunez. Errepidea bera ere horma erdian doa, hormez hesitua.

Auto gutxi dabil, lasaia da gidaritza, atsegina bidaia.

Gerra hegazkina: bi aldiz izan ditugu gaur gerra-txoriok, ejertzitoa dela munduaren jabe iragarriz. Bestelakoak dira gaur egungo harresiak, baina Adrianorena bezain erabakigarri eta eraginkorrak.

 

Sukar izurritea. Sekulakoa de bere presentzia, zirraragarria. Zigiluz hertsiak daude larre-sail osoak, animaliarik gabe larre-sail ikaragarri ugari eta zabalak,  zigiluz hertsiak hainbat eta hainbat granjako kortak, zigiluz  hertsiak oinezkoen ibilbide guztiak.  Desertu bihurtu da lurraldea, Berdea baina hutsa. Debekua ageri da denean autoarentzat, debekua oinezkoarentzat. Takian potian geldotu egin behar duzu errepidean zure abiadura eta desinfekzio gunea zeharkatu behar duzu. Tarteka artaldea dager errepidetik alde batera, bestaldean ostera belarra besterik ez da ageri, harresi baten albo batera ez da haziendarik, bai ordea bestaldean,  behaketan daudela oharra ageri da langetan. Une batez ez zen abere bakar bat ageri lurralde zabalean, zenbait zelaitan ordea harrotutako lur-ilara zabal eta luzeak ageri dira: erre edo/eta lurperatu dituzten animalien hilobiak behar dute izan. Hilak daude granja handiak, pilatuta eta baztertuta tresneria, geldi, gaixo eurak ere. Paisaia eder eta erakargarri honetan, tragedia neurtezina bizi dute nekazariek, gaurko ibilbide osoko lurralde izugarri zabalean behintzat bai. Edertasuna eta tragedia bat egiten dira hemen.

 

Milton. Herri nekazaria, izurrite lurraldean.

 

Erabat aldatu zaigu paisaia gaur, bukatu zaizkigu atzodanik orain arteko lautadak. Menditzarrak agertu zaizkigu gaur: Adrianoren harresiak jarraitzen duen mendizerra pikea izan da lehenengo, ondoren koskortu egin dira-eta menditzar luze zabal garaiak, era berean leun bihurtuz. Mendi-gain bateko zabaldi eta ordeketan genbiltzan bizipena izan dugu, orain ordekan, orain gorantz, orain beherantz, beti menditzar leun berde garaiak aurrean genituela. Zuhaitz gutxi dago, baina gailur luze leun horietako batean luzaro eta deigarri izan dugu txapel zapaleko adartza duen zuhaitz multzoa, urrutiraino luzatuz.

Une batez tente eta adi untxi bat ikusi ahal izan dugu ardi artean.

Ugariak dira lur-jauzi antzerako pendizak, ur-lekua da. Ez da pagadirik baina bai pago eder banakrik, orri berde gazte guriak lehertzen zaizkiela.

Paraje idilikoa, mendi eta errekatxoz deigarria. Debekuagatik ez balitz agian ez ginen jabetuko: ibilbide izugarri pila dago lurralde osoan, oinezkoentzako bide eta bidexkak, zurezko zutabe eta oholezko gezi puntazorrotzez adierazita: jendetza dator hona ibiltzera, udalekua behar du izan, igandezaleek maite duten ingurua.

Mendian galdutako harrizko herrien tankera dute herriek. Pobre itxura erakusten dute, izan ere errepide nagusietatik urrun, lurraldean sakabanatuta, herri-bide sarean galduta, daude egon. Lan asko egin beharko duten baserritarren lurraldea dirudi, bizimoduak izerdia franko eskatu eta irabazia urri eskaintzen duen herri motak dirudite. Badira magaletan zabal barreiatuta dauden nekazal etxeak, gure baserriak antzo, ez dute baina basorik inguruan, ezta ere lur-zati zabalik.

Galdua dagoen trenbidea, zubiak eta tren-ibilbidea geratzen zaizkio oraindik: izan zuen garai oparoagoa lurraldeak.

Aspaldikoak dira herrietara norabide iragarkiak ere, burdinazko zuri-beltz haietarikoak, burdinazko zutabe sendoetan ezarriak, erliebezko hizki beltzekin.

Elur-tokia ere bada: hesola luzeek erakusten dute ertza errepideak gora egiten duenean, baina ez dute aldatsen zenbateko altuerarik erakusten aldapara gainetan.

Gerra hegazkina ibili zaigu gaur ere. Militarrena, hori bai izurrite hilgarria.

 

Mehategi gunea.  Errepide ertzean meha ahoa, nondik atera eta sartzen diren bisitariak. Urak darabilen gurpil erraldoia astiro dabil biraka, ez dakigu hauspo edo mailuren bati eragiteko; bada labaren bat ere kea dario tximiniari eta. Urak darabilen bigarren gurpiltzarra, ez bestea adinakoa. Zenbait ume jolasten ari da, ikasiz, dinbidanbaka burdina landu nahian.

 

Ur-jauziak iragartzen dizkigute. Nekatuegiak gaude. Agian ez dugu joaterik ere delako izurrite debekuengatik.

Mendiarteko herri-bide galduetan aurreratu gaituzte  motordun poliziek. Ez gaude seguru inon.

Leiho-bueltak zabal eta zuri pintatuta dituen zenbait etxe: alaiagoak dirudite bai etxeek eurak bai herritxook.

 

Stanhope. Herri arrakastatsua dirudi, bizipoza du, beha-leihoak dituzte fatxadek eta lorategitxoak daude etxaurretan; ezberdina da herriko kultura bera ere seguruenik.

 

183 kilometro, sukar-izurritearen lurretan, Adrianoren harresiak ezagutu nahian eta paisaia harrigarri batez, paraje paregabeaz, gozatuz.

 

18 tiro-hots entzun ditugu alboko granjan arratsaldea aurrera zihoala. Gaur ikusi duguna ikusi ondoren ardiak tiroz hiltzen ari ote ziren galdetu diogu elkarri. Irudimena eta errealitatea ez dabiltza elkarrengandik urrun gai honetaz eta lurralde honetan.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien: “Zeren eskribatzeak izugarri nekatzen bainau”. Zenbait lo-ordu kentzen dit nire egunero egunkari honek. Baina ez dut beste aukerarik memoriak huts egiten baitik eta bidaiok gogora ahal izateko idazten baitut.

 

 

Maiatzaren 23a.   Asteazkena.  22.a – I:21.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre.: “Bizitzak soldadu egiten / baikaitu, eta ez jakintsu”.  Bakoitzaren herriarekiko ikuspegia orekatzen du bidaiak, ez gara onenak, baina ezta besteak baino gutxiago ere, harroak eta era berean apal izaten erakusten du bidaiatzeak.  Bizitza beste molde batez hartzen ere ikasten duzu bidaietan, ikasten duzu motxilan ezer gutxirekin bizi daitekeela jendartean edo herrietan. Beldurra galtzen diozu gizarteari. Gizateriaren zati sentitzen zara. Gizakiarengatik hurrago. Gizaki bezala trebatzen zaitu bidaiak, ez soldadu bezala.

 

Kukua entzun dut. Ez da lehenengoz, bai bigarrenez Ingalaterran. Kontinentean, Europan, aldiz eguneroko, kanpin oroko, laguna genuen kukua, txori-kantu guztien gainetik beti.

Gereziondo ilara dugu belartzaren goialdeko ertzean, oraindik loran. Kamioikada gerezi eta mailuki kaxa ari ziren husten hirian, Extremadurako Jerteko gereziak, Andaluziakoak mailukiak.

Harrigarria, ia sinestezina, izan da kantu-hotsen ugaritasun eta ozentasuna  garbitokira bidean, basoz inguratutako belartza zabalaren erditik. Kukuaz gain, usoek, oilarra, belabeltzek eurek ere kontzertu-kide izan nahi zuten.

Bi gazte etorri ziren bart arratsean kanpinera, bikotea. Ertz batean kokatu dute denda, ezereztxoa dira zelaitzarrean, baina mundua bete adinako bizipoza darie, elkarrekin egon nahiaren edo beharraren irrika, bakardadearen eta isiltasunaren konplizitatea.. Hala ginen gu ere. Harro naiz gazte izanaz, ez zait damu zahartzaroa eta adioaren hurbiltasuna. Ez diet inbidiarik gazteoi, baina laket ditut. Bizitzak merezi izan didala egiten didate biek garrasi. Emozioz begiratzen diot iraganari gazteok hur sentituz.Oparoa izan zait bizitza, gogorra ere bai, tarteka latza. Baina nuen eta nintzen dena eskaini diet bizitzari zein gizarteari, bizitza eta gizartea, gauza bera baitira biak.

Iragarrita ikusi genuen Asentsio eliza batean, baina ez omen da jai Ingalaterran.

 

Berdina dirau paisaiak, hirugarren egunez gabiltza bertan, baina ez gaitu aspertzen. Izurritearen aztarnek lausotzen dute berdetasunaren ederra. Natura-gunetarako iragarkia eta nondikakoa bera ere estalia dute, inor joan ez dadin. Orain jabetze gara lehenengo egunetan ikusi bai baina esanahiaz konturatu ez ginen paperen esanahi eta oharrak.  Kanpinera sarreran ere bada desinfekzio pasagunea.

Herriz herri egin dugu Newcastle-rera bidea. Esana: herri austeroak, xumeak, apaindura gutikoak, txukunak, inguruko industriguneetako langileen bizi-herriak.

 

Castleside. Atzo errepide nagusitik, gaur beste norabide batetik zeharkatu dugu herriaren luzapena: mapan ez da agertzen, baina herri oso koskortua da. Jauntxo-herri jitea du. Elkarri lotutako etxez osatutako kale luzeak, adreiluzko etxetxo banakoak lorategiz inguratuak, halako dotoretasun edo ondo-bizia erakusten dute. Izanen zen gazteluren bat garai batean, gaur egun ez da arrastorik herri-izenean ezik.

 

Consett. Gain batetan dago, gorria ikusten da, zabaltzaz bukatzen den eliza-dorre karratu harrizkoa nabarmentzen zaiola egitura eta garaieragatik.

 

Ortu-sail zabala herritxo batean, sailtxo pila txikietan banatuta: jubilatu bat ari zen lanean batean

 

Newcastle. Ganduan lausotuta agertu zaigu lehenengo, etxe-dorre orratzak ia ikusezin, izugarri zabal eta erraldoi, gorantz zein zabaleran. Gertuago, izugarria agertu zaigu hiria, etxe ilarak luze lerrokatuta mendi magalean, etxetzar pila, erreskadan, jarraian, baratz  edo soro batetako tomate-parrak bailira, adreiluzko etxetzar blokeak, zenbat gura etxe-orratz, errepide-sare nahasi trinkoa, auto-zirkulazio etengabeko ugaria.... izugarria gerta zaigu zurrunbilo horretan murgiltzea kanpineko eta herritxoetako baretasunetik etorrita.. Astindu egiten gaitu barne barnean hiriaren barne eragin-mugimendu neurrigabe bortitzak, baina erraz eta egoki kokatu gara hiriko oinezko ibiliari ekiteko: senak, mapak eta esperientziak erakutsi digu noiz eta non geratu.

Zubi gainetik, autotik, egin dugu Tyne ibaiarekin lehen harremana; marea beheran nonbait, lokatza beltza dira zementuzko hormaz hesitako ibai zabalaren alde biak, hiri industrializatuaren irudi petoa erakutsiz. Hiri erraldoia. Ez du ahozabalik uzteko bitxikeriarik baina nabari zaio jauntxoen hiria izan zela, aberats hiria, industrializatu aurretik ere erruz zebilela dirua hirian, negozio-hari asko korapilatu eta deslotzen zela hemen. Eraikinetan nabari zaio batez ere: eraikin neoklasiko ederrak, sendoak, dotoreak, harrizkoak, diruaren usaia darienak; halako etxe pila du, ia erdigune osoa da horrelakoa, kale osoak taxutzen dituzte adreiluzko zein zurezko etxeek. Hiri dotorea, ahaltsua, gaur egun ere, izana gaurko izanean iraunarazten jakin izan duena. Aldi berrira egokitzen jakin izan duen hiria. Ez metroa duelako soilik. Erdiguneko kale eta plaza oso bat bihurtu ditu saltegi erraldoi: plaza zabal-zabal osoa biltzen duen  eraikin erraldoia eta oinezkoen kale luzea osatzen duten eraikinak, dena da saltoki. Mota, jite eta prezio guztietako milaka eta milaka denda da saltegiotan. Europako saltegi handienetarikoa omen da horietako bat. Aldi berean saltegion kale erdian kale-saltzaileak ere daude, batek fruta eskaintzen du, besteak oihalak: guti dira baina beste ekonomia mota baten, agian beste aro bateko, aurpegia eta krisia erakutsiz. Oraindik arrain handiak irentsi ez dituen arrain txikiak. Bazen gurdi bitxi berezia zuen fruta-saltzailea, gurdiagatik soilik merezi du bezero izatea.

 

Erlikiak geratzen zaizkio, iraun duten antzinako hondarra, mirariak oraindik gertatzen direla erakutsiz: etxetxo bat saltegien artean, hain nano bera agian horregatik hain xarmant; antzinako beste etxe guti batzuk, itota, ia galduta; harresi sendo ederrak kale-kalean etxeen kontra; ate beltza, keep edo dorre-gotorra haize kutsatuak erabat belztua, garai bateko egiturako hondar adierazgarri, ibaitik bertan, ibaia kontrolatuz ibaia aberastasunaren garraiobide zenean.

Gaur egungo injinerutza lanetan  zubiak aitatu beharko, burdinazko zubiak, luzeran zein zabaleran erraldoiak, estaikoa bat,  trena goitik autoak behetik dihoazkiola, denak handiak, gotorrak, hiriaren gailentasun eta ahalaren ezaugarri.

Kutsatua doa ibaia, zikin, marroi, uher: hiriaren arnas, bihotz eta zaina izan zena ez dirudi gaur egun eraginik duenik, seguru aski jantokia den ontzi zuri bat dago ertzean lotuta, kontrastez bera zuriago eta ibaia ilunago bihurtuz.

Katedrala, begientzat zertzelada gehien eskaintzen duen eraikina: egituraz koruak erdibitzen du gurutzadura unean, ohi denez; barneratuz badu zeri begiratu: marmolean landutako pulpitua eta koruko kaperaren erretaula zizel-lan ederrak dira biak; absideko erretaula pintatuak triptiko kutsua du; arkuen barreneko junturetako burutxoek merezi dute begiradatxo bat; hainbat eta hainbat hilobi eta gizairudi marmol zurian tailatuta koruko jauntxoarena delarik deigarriena, koruko taila irudi eserleku eta arkua, bandera pila, gidaliburuak goraipatzen ez duen arren taila txukuna de bataio-harriko estalkia, sarrerako atea, XVI. gizaldiko letoizko atrila, zurezko ganga... badu bisita justifikatzeko haina artelan.

Laburtuz hiriak ez du gauza ikusgarririk, baina goiz-pasa atsegina eskaintzen du, batez ere dendak gustuko dituanari zerua eta gozamena gertatuko zaio saltokiz saltoki eta dendaz denda ibiltzea. Hiri hila iruditu zaigu, kaleak zein dendateria, erraldoia baina hila; eguerdirantz bizitu da  oinezkoen kale nagusia. Agian langile hiria delako eta lanorduan ginelako zegoen hain hila.

 

Aitatzeko zenbait puntu:

 Belzturak, mintz beltzak, estaltzen ditu hormak, garbitutako zatiek erakusten dute kontrastez  kutsadura erabatekoa dela, ez ibaiarena soilik, haizearena ere.

Bada ekologiaz kezkaturiko herritarrik ere: pare bat postu izan dira kale nagusian, animaliei tratu txarrak salatuz bata, nekazal etxeetako haziendaren alde bestea, “Nork ordaintzen du prezioa?” lemapean.

Lau soldadu kamuflajezko jantziekin kale nagusiko erdigunean, gurutzadura nagusian, ejertzitoaren presentzia eta indarra nabarmenduz.

Salbamen gudaloztea, Ejercito de Salvación.  Hiri orotako erakundea. Beraz Ingalaterraren Iparramerikara esportazioa izan zen.

Arabeen eta indiarren presentzia. Agerikoa da ez aurpegieragatik soilik, baita emakumeak batik bat bere buruko zapi eta shari jantziekin nabarmentzen direlako.

Herrizaina umeak eskolatik noiz irtengo zain STOP borobil handia eskuetan, kalea zeharkatzerakoan umeen segurtasuna bermatzeko.

 

El Pais egunkaria aurkitu dugu. Zorionez ez dugu inon aurkitzen, hain da etsigarria egunkariotan betikoa aurkitzea. Beste hilabete luzea dugu ez egunkari ez telebista ez irrati: hau lasaitasuna.

Segurtasun gainjantziekin dabil hainbat jende: ezin diegu igarri poliziak diren, edo errepideko langile zein herriko edozein langile arrunt.

 

Etxerakoa: Mendi-lepo garai luze leunetan egin dugu etxerakoa; urrutira zubi luze erraldoia izan dugu mendiaren ebakiduraren gainetik batetik bestera, zeru-marran bertan, ia lainoetan.

 

79 kilometro, tragedia bizi duen inguru ederretik hirirantz.

 

Txori-kanta isiltasunean, oin-hotsa belar bigunean, pentsamenduak kaskoan, sentipenak bihotzean... besterik ez ginen arratseko ibilian.

 

Bihar agur esanen diogu Ingalaterrari tarte batez. 3 mila kilometrotik gora egin ditugu bertan, herri pila bisitatu eta hainbat  katedral miretsi.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien.

* “Zeren torturatua dena ez baita bere buruaren jabe ez bere denboraren”. Etorriko da eguna noiz kontatuko diren gaur egungo Inkisizioaren gehiegikeria eta sorgin-ehizak. Ordukoak guk ikusten ditugun bezain harriturik ikusiko dituzte gaurko torturak, laidoa jasoko dute gaurko inkisidoreek.

* “Izan ere desterrua ez duk lur bat, gugandik kanpoan dagoena, baina gure baitakoa. ... Zeren neure etxea izan baitut atzerri”. Bidaiek erakutsi didate nire baitan nuela aberria, ez naiz sekula atzerrian sentitu elkar ulertezin ernegura baten ezean, herri oro izan zait neure herri eta beti jakin dut Euskal Herria nuela nire aberri.

 

 

Inguruan ditugu CUMBRIA KONDERRIA, LANSKASHIRE, Lankastar, Liberpul Chester… Eskoziara hartuko dugu orain. Galesera bidean, itzuleran, izanen dugu bisitatzeko aukera.

BIDAIAK 2001. BRETAINIA HANDIA

Jon Etxabe 2022/08/03 16:35
IPAR- INGALATERRA. YORKSHIRE KONDERRIA. DONKASTER. IPAR YORKSHIRE. Thirsk, Ripon, York. Beberly

IPAR-EKI INGALATERRA

 

YORKSHIRE KONDERRIA

 

Zinetik, historiatik, zein literaturatik ezaguna, halako ukitu nostalgiko poetika erromantikoa du niretzat lurraldeak. Ez dit hutsik egin: lautada berde-berde erakargarria, agian erakargarriago gertatzen zaigu zabalera leun berdea  zuhaitz gutxiago duelako, hesi berdeek halako jite berezia ematen diolako. Argindarrarenak dira hemen tantai bakarrak.

 

DONCASTER

 

 Hornidura-hiria bezala iragartzen du kartel marroiak: izanen al du Eibarrek baino ganora gehiago bezero bisitariari giro atsegina eskaintzeko; hiri armagilea izanik, inguruko  komertzio hiria bilakatu nahi du Eibarrek, baina irudiz, egituraz eta inguru atsegin eskaintzaz aldatu gabe.

Erabat erakargarria gerta zaigu Doncaster lurraldea; Ingalaterrako peto-petoa, orain arteko inguru ororen antzekoa, lautada berde-berdeak hesi berde ilunagoz zeharkatuta. Inguruko lurrak urpetu ez ditzan munetan egoki hartutako ibai berde-berdeak zeharkatzen du lautada.

Golf-zelai izugarri zabala: kilometro pila egin behar ditu zulo guztietara jotzen duenak.

 

Leeds.

Bere aurretxoan lur-lurretik bertatik ateratzen diren ur-parrastada ez luze ez zabalez ureztatutako belar siku itxurako saila.

Fatxada zuriak sarriagoak dira inguru honetan.

Argindar zentrala, orain arte ikusi dudan erraldoiena: 8 tximinia erraldoi zabal baxuak, goian berriro zabaltzeko, ipurdi zabaletik leporantz estutzen doazen ohikoak; ketan daude zortziak; ikuskizun zirraragarria; errazegi pizten dugu argindarrezko tramankulu edozein  argindarraren ostean naturari eta gizakiari norainoko erasoa dagoen jabetu gabe. Tximinion ber-bertatik goaz. Kanal edo ibaia doakio albotik, laku edo ur-bilketaren bat era badu alboan. Agian zentral nuklearra da, agian itsasoarekin lotzen dute, ez baitago urruti itsasadarra, mapan behinik-behin.

Hemen inguruan ere bada gatzik gabeko zenbait hiri adreiluzko etxeteria arrunt, baita zoko zikin utziak dituenik ere: langile ezinduen ezinaren ondorioak.

Haize-errota tontor batean, harrizko leuna, besorik gabe: haize lekua da nonbait paraje hau.

 

York-era bidean  bi zaldi zuri izan ditugu lehenengoz begientzako opari, lasterrera zaldi aldra dotorea larrean. Baita behi holandar aldra ere.

Bide-gorria doa kilometro askotan errepidearen luzeran, alde bietatik. Trinkoa da trafikoa.

Sarrera dotore eta erosoa jarri nahi dio Yorkek bisitariari, edo herriari besterik gabe: bide-sare zabala osatzen ari dira hiri inguruan..

Errazena behar zuena zaildu egin zaigu azken zatian, baina ernegatu aurretik  senak eraman gaitu kanpinera.

Kanpina.

Amesten dugun atsedena hartuko dugulakoan gaude. Berdegune zabala da kanpina, kokagune bakoitza albokoari arnasa emanez eratua dago, sigi-saga bata bestearen parean ordez. Lasaia, erabateko isiltasunak bildua, ahatek ere ematen diote halako patxada ukitua, baita uso digante gizenek ere. Etxean sentitu gara.

 

305 kilometro, euripekoak gehienak.

 

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien. “Osabak fede izugarria zion zientziari”. Porrot egin digu gaur zientziak autoan, bestalde astrofisika edo antzerako zientzia-guneren bateko paraboliko erraldoiak ikusi ahal izan ditut arratseko ibilian. Nire medikuntza herrikoiak eman dit fruitua, indartuago bainago.

 

 

Maiatzaren 15a.   Asteartea.  14.a – I:13.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarre. “ “Egunak ezer egin gabe iragaitea nuke gustoko / zentzurik baduenentz batere kezkatu gabe”: Italiarren “dulce farniente” edo antzerakoa. Gorputzak baina ez dit onartzen hori, gaixorik ez bada. Horregatik gabiltza Ingalaterran aurten, makaltxo baina ibilian. Patua eta bizitza, nahasiak biak gehienetan, batak bestearengan ditu sustraiak, bata bestearengatik elikatzen da. Zentzurik duen egiten dugunak?, galdera hori ez da azken eragilea, galdera egiten duen bizitza edo patua baizik.

 

Euskalduna zela uste izan genuen zirimiria, baina hara non Yorkshirekoa ere den. Horregatik da lurralde hau ere hain berdea.

Autoak ere itogina du!!!. Antenaren zulogunetik nonbait.

Lora bete betean daude gereziondoak, zuri-zuri, dotore.

 

 

IPAR YORKSHIRE

 

Herri-bidez herri-bide izan da gaurkoa, lur landu eta artalde artean, bihurgunez bihurgune, joan geldoan.

Gari-sail berde ilunak, koltza-sail hori sarkorrak, hazi zain edo hazia erneko zain lur landu ilunak, larre berde joriak, artaldeak lur lauotan...: orain artekoan antzerako lurraldea da baina badu erakarpen puntua, agian egun bustiak ematen dion  melankolia puntuagatik, agian norberaren aurreiritziak ezartzen dion giroagatik. Oso atsegina izan zaigu eguerdi aldeko ibilaldia, gorputzak nahikoa aiene bazion ere.

Ez da herri asko, baina denak dira herritxo bikainak, ederrak, etxe bakoitzak du bere berdegunea, dena da txukuna, dena zaindua, denak du maitagarria egiten duen ukitua. Prepeziozko herritxoak. Ugariak dira zuriz pintatutako etxe eta landetxeak, baina adreiluzkoek diraute ugarienak izaten, harrizko etxeak ere ugariak dira. Dotoreak dira granjak eurak ere, ez dute landetxe itxurarik, ez dirudite nekazal etxeak, alboko eraikin edo teilapeak aldiz, biltegi edo lanabes-gordeleku,  txapazko zatarrak dira; bada tarteka oholezko biltegirik, baina ez daude inola ere zainduak. Zelai erdi batean hara non harizti sendoa, Etxarriko basoa antzo. Arbel harriz eginiko harrizko hesiak tarteka, jabetza handia bilduz, basoa bera ere askotan.

Txerri granja erraldoia, behi aldrak. Kontrastez bi faisai ere izan ditugu, bata errepide ertzean, bestea harrizko horma gainean, mela-mela euripean, kikilduta lez geldi-geldi, autoei jaramonik egin gabe.

 

Helmsley.

Mendi-muinoek osatzen dute ingurumaria. Gora eta behera doa errepidea, baso-kaskoak zeharkatuz. Lur bukolikoa da gure begientzat, kezkati eta urduri behar dute bizi, aldiz, nekazariak aftos sukarra eta behi eroen gaitza, animalien izurrite hilkorra, tarteko dutela mehatxari.

Sarriak dira harrizko zubitxoak ibaitxoen gainetik. Sarriak dira ere harrizko eliza eta adreiluzko herriak. Berdegunea norabide orotan banatzen dituzten hesi berdea lirateke inguruko ezaugarrienetariko bat. Zuhaitz asko dago oraindik berdetu gabe, ondorioz ez diegu antz handirik ematen ze zuhaitz mota diren, hurragotik eta geldik ikusteko geratzerik ere ez dugu errepidean; izan da pagadia uste izan dugu baso bat.

Nekazari herria: hemen ez da inon industrigunerik, ez bi solairuko etxerik, ezta erlategian lez jendea pilatutako herririk ere.

Ohitu egin gara lurraldera, normaltasunez dakusagu ingurua: dotorea da benetan.

 

Natura-gune bat, aparkaleku zabalak aukera emanez bisitariari bertan gelditzeko. Oinezkoentzako ibilbideak non ote ari ginela % 25eko aldats-behera eta bihurgune ia biribilak; aurrez- aurre Andiakoak zitezkeen labarrak, pendiz bertikalean, gaina, tontor garaikote konikoa zaiela, eta azpiko malda baso trinko zabala dutela: erabateko ezustea. Andia baino baxuagoa da mendia, gorrixkak dira haitzok, ez dira ohituta gauden kareharri argiak, ez du harrizko lepo luzerik, bai basoa magalean eta hegian. Bada pinurik ere. Berdegune lau jorian sartu gara aldats barrenean.

 

Errotarria jartzen dute herri askotan herri-sarreran herria iragarrizko kartelarekin batera. Errota asko da nonbait konderri honetan, baina ez da errota hondakinik ageri.

Herri txikia, nahiz handia, harrizko etxeak dira bertan nagusi, harri argiko etxeak. Jite propio bere berea dute ostatu eta tabernek, lehen begiradan badakizu ostatuak direla, bezeroak ez du iragarki edo letrero premiarik.

 

Thirsk. Ezustea eskaini digu, nekazari herri txikitxoa espero baikenuen. Eliza ikusi asmoz gelditu gatzaio eta herritxo atseginarekin egin dugu topo. Herri moinoinoa. Baita herri bizia ere, jendez pil-pil eguerdian. Ingeles jiteak biltzen duen kale-sare zabala du. Harrizko etxe asko, fatxada alemaniarra dute plazako hiruzpalau etxek, fatxada teilatuko gailurretik gora luzatzen  duten horietakoak, ugariak dira, etxe ederrak  izateaz gain. Plaza luze zabala, aparkaleku bihurtuta, plaza erdian zutabe karratu ez oso garaia bizi diren ordua eskainiz herritarrei. Uharri ia borobilez dago plazako zorua eta berdin errepidea ez den zoru oro, halako giro berezia ezarriz herriari. Kartel zintzilikari xarmantek iragartzen dute marrazki bikain, etxetxo eta etxe-kantoi xarmantak pintatuen bidez  taberna, denda edo bebarru bakoitzeko betekizuna eta eskaintza: legionarioen egoitza iragartzen du batek.  Katedrala du altxor nagusia, museo bihurtuta dago eta ez dugu gorputz erosorik bisitarako, bertaratu gabe begiratu diogu, bitxia, berezia bada izan, gutxienez, gotorlekuaren traza eskaintzen du: dorre moskote sendo-sendo karratua teilatutik ia gailentzen ez zaiona; ezberdina eta deigarria da hormetako arkuteria: gotiko perpendikularra omen, bi mailatan daude arkuok, goiko zein behekoek, gotiko jitea dute baina zabalkoteak dira eta leihoburuak ez dira inola ere punta-luzeak, obal tankerakoak baizik; beirate zabalak dira leihootakook.

Euria izan dugu lagun une oro: aterkia, kamara, anoraka…, ez da izan ibilaldi erosoa, egun ateri eta gorputzaldi onarekin ordu-pasa atsegina izanen zen.

 

Leuna, goxoa, biguna da Yorkshire, euripean ere, agian euripean da hain goxo, leun eta biguna. Osteko mendi-muinoak gandupean, sorgindua dirudi konderriak.

Zaldizko gaztea errepidean, bigarren zaldia uhalez lotuta zeramala, nola ez, zaldizkoaren kapela peto beltza buruan.

“Dog Santuary”, Zakurren Santutegia: zer ote. Ez gaitu gorputzak zirikatzen joateko, jakin-minak ziztatzen bagaitu ere.

“Farmacia” izenarekin agertzen dira noizbehinka, herritxoetan batez ere, aspaldiko etxetxo politak, bertako etxe peto txikiak: janari denda dirudite.

Harrizko eliza-dorre lerden garaia, estuagatik garaiagoa dirudiena,  luzatzen da beste ezer ageri ez den zuhaitz artean gora

Ibai axal  axala, estua: banaka ugari ikusi ditugu horrelakoak.

 

Ripon. Herri koskortu  atsegina. Ezagunak zaizkigun kale-sare, etxe-sail eta etxe-moldeak. Begientzako opari dira hainbat etxetxo eta fatxada xarmant, adreiluzkoak zein zura agerikoak. Plaza da herriko osagai aipagarria: erabat zabala, tamalez aparkaleku bilakatuta, zutabe luze-luzea du ikusgai, burdina-lan ezberdin bereziez bukatua; hirian aparkaleku pila dagoen arren plaza bera ere autoz gainezka dago, plazaren edertasuna eta nortasuna zeharo desitxuratuz. Katedrala, herriko altxorra hemen ere, erakusteko dute eta ikusteko dago, hirira hurreratzen den edozein begirentzat urrutitik agerian eta ikuskizun: sekulakoa du fatxada, sekulakoa ere barnea. Burumotzak dira dorre biak, gotorleku itxura hartuz, fatxada berriz arkuteria aparta da, irudirik gabeko arkuteria biluzia, leuna, baina tailatutako marrek bizitasuna ematen dio hormatzarrari. Barruan hainbat bitxikeria aurkitu daiteke: arkuteria aparta, erdiko nabearen zabalera zabala, eliza bitan banatzen duen koruko ate-horma: gizairudi zizelatu eta pintatuz oparo eta aparta, koruko zura mila orraztxo eta aingeru burutxo tailatuz edertua, bi bataiarri normando: gotiko perpendikularra bata, ze estilotakoa bereizten ez duguna bestea; koruko zein gainerako ganga zurezkoak, apaingarri tailatu ederreko nerbioetako giltzarriak, metalezko pulpitu aparta eta harri zizelatutako bigarren beste apartagoa bat, erretaula, koadro bat, brontzezko eskultura moderno ugari, hilauza eta oroitarri pila hormetan...; bukatzeko kriptak behar du aipamen berezia, hain baita bitxia: labirinto bateko pasabide estu-estuak, non gizaki bat ozta-ozta ibil ahal den, sigi-sagan, sare luzea, misterio kutsua dariela, galduko zaren bizipena sortuz: sarearen erdi-erdian kapera behar duen kuboa, hutsunea den kuboa, katedral azpian, txikia, bakardade absolutuan;  Ripongo gotzainaren batek Erromako katakonbatan ikusitako hilobia bikoiztu nahi izan omen zuen beretzat 8. mendean. Gasteizko plazan Txillidak zorutik behera duen hutsune-kuboen antza du.

 

Hegotik igo genuenetik trenbiderik ere ikusi gabe geundenez, are bitxiagoa suertatu zaigu bi bagoi horiko trentxoa lur zabalotan barena nano.

 

125 kilometro, lautada berdean ernegatu gabe.

 

Lakutxoa du kanpinak bere berdegune barruan, ur-bildu  luzexka, morokil kolorekoa, arreta eskatuzko iragarkiek diotenez lau metro sakonerakoa; arrantzan egiten dute hainbat kanpin-kidek, arraiek berriz jauzika ari zaizkie arrantzaleon aitzinean. Basoaren jarraian baso kaskoa bat, non kanpin-etxolak ari diren jartzen, untxiak dabiltza erruz gizakion beldurrik gabe, baina seguruki badutela beste etsairen bat, izanen da azeriren bat leku idiliko honetan ere.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien:

* “Zeren libertatea neguan baitago, baina negu bakoitzak dik bere udaberria”. Udaberriaren zain, libertatearen amets, aro epelagoa izanen ote dugun esperantzan ari ohi gara lanean.

* “Batzuetan, uholdeari buru egiteko, uholdearen alde jarri beharra dagoela”. Bidaietan ere, “ur-lasterrei burugabeki buru egiten dion txalupa” bihurtzen gara, arazoak zitaltzen zaizkigunean.

* Nere hutsaren kontzientzia baitut, ...”. Bidaiari buruz idazten jartzen naizen bakoitzean dut nire hutsaren kontzientzia hori. Hain daude elkarrengandik urruti diodana eta bizi dudana, nire sentipenak eta sentipenaren letrazko isla, elkarlotzen ahalegintzen naizen arren; sentipenak izkiretan jartzeko ezin bizia..

 

 

Maiatzaren 16a.  Asteazkena. 15.a – I:14.a

 

“Puskak biziz”. Juanjo Olasagarra:

* “Eguzkiak errainu dagi baldosa gainean”. Lainoen gainetik gordetzen du egunotan ibilia eguzkiak. Bakterioentzako hezetasuna besterik ez da gaur baldosa gainean.

* “Ez dira hauek nire garaiak / ... Hau ote da zahartzea / ... Akatsetan tematzen ote zahartzea? /...Ez dira ez hauek nire garaiak”. Nire zahartzaro garaiak dira hauek, ez gaztaro garaiak. Egunotako ajeak lekuko. Bidaietan tematzea, zahartzeaz gain bizitzea ere bada.

 

Ohean datza M. Luisa, gorputz makurrak eraginda. Eguna hezea, bustia, iluna. Erabatekoa da isiltasuna. Beltzagoak dirudite zozoek, lausotuagoak txori-kantek.

Erosketak egitera joan naiz hirira, kanpineko baretik hiriko lasterrera.

Inguruko lur lauetatik ibilaldia egin dut arratsaldez, baso-kaskoen etzetik zehar. Haritz sendoak, orritzen ari diren zuhaitz joriak, artalde zabalak, ardion ikusmina sortaraziz gerturatzerakoan. Heldu naiz nekazal etxe bateara: etxekoandrea hurreratu zait, zuzen eta erabakigarri, etxaurreko lorezaintza utziz: ez dakit ni uxatzeko bidea izan den ala abegikor izan nahi zuen, etxetik beste aldera ibiltzeari ekin dio, ni ere itzuli egin naiz, dozena bat metro egin ditugu elkarrekin, lauzpabost esaldi bota ditugu bakoitzak, “lurralde berdea, ederra...” eta elkarri agur egin diogu, bera bere etxera ni nirera. Ondoren erabat belztu da zeru urdina eta zaparrada gordin batez blai utzi nau.

Untxiok kanpineko zelaietan ez ezik larre eta galsoroetan ere usu eta ugari dabiltza.

Ejertzitoaren bi helikoptero erraldoi dabilzkigu arratsalde osoz gain-gainean jiraka: Vietnamgo gerra dirudi.

 

20 kilometro, erosketetarakoak

 

Lur bat haratago”. Luis Mari Irigoien.

* “usteari ustekabea darraio noizbait”.  Bidaietan, sarri.

* “Faun da eta alperrikako, anitz bitartekoren erabiltzea, guti batzuk aski direnean”. Zenbat alferrikako ahalegin eta indar galtzen dugun bidaietan, bertan eta erraz geneukanaren bila genbiltzana. Baina hori gero jakiten da, ez aurrez.

* “Eta burua zuritu zitzaidan eta neure burua zuritzen nabil ...”. Askok ez dugu “bertze biderik eta bertze ihesbiderik”, beraz nahiago ditugu bidegurutzetako hautaketa dudakor zailak erabakigarritasun absolutu suntsitzailea baino.

* “Zozoak udaberrian baino kakalarriago”. Hala dira, bai.

* “Ene zangoak eta zangoetako junturak ez daude bidaiatzen hasteko”. Bihotza ere ez, bizkarrezurra ere ez, ... Baina hemen gabiltza nahiz M. Luisak ohean egin behar izan duen eguna.

 

 

Maiatzaren 17a.    Osteguna     16.a - 15.a

 

“Puskaka biziz”. Juanjo Olasagarre:

* “Ailegatzean ireki eta hutsik zegoen motxila. / Galdu naiz, nire bizitza guztirako galdu naiz”. Motxila bete asmoz gabiltza, bide galduetan galduz sarri. Baina ez noraezean, ez norabiderik gabe. Herria dugu zain. Eta itzuliko garen ziurtasuna. Motxila betea dugu beti.

* “Bizi nadin, ni barik, bidenabar / bidaiari ateo baten gisa, / bizitza bera aski biltzen, / denborarik gabe, leku soil soilik”.  Zer da bidaiari ateoa?.  Bizitza aseptikorik  ez da.

 

Egosi egin behar ba urdaiazpikoa Yorken, ez baitago ontzeko ez eguzkirik ez girorik.

Txingorra egin du gaur.

Jubilatuak gara kanpineko bezeroak.

 

Granja asko dago Ipar Yorkshire honetan, inguru zatarra dute granjok, belarra ere ernetzeko zain, arteño usteldutako lasto eta belar zahar piloak, simaur piloak, hondakinak, teilapeteria itsusiak.., etxeak aldiz inguru zaindutako txukunak dira.  Granja handi batean zerbaiten pilo handi bat dago ketan egun osoan. Gure irudimenak esan du izurriteak hildako animaliak erretzen ari direla!.

 

York. Karratu galant, burumotz, zabaltza estalki, bukatugabeko itxurakoak, orratz luzeak falta zaizkien gotikoak…, horrela ikusi ditugu urrutitik dorreak: fabrika bat ixten denean lez ogibidea agortu zitzaion askori dorreak bukatzeko lanak bukatu zirenean.  Nola eta nondik ekarri ohi zuten eraikitzeko harria ikusi dugu gutxienez bi katedraletan, ehunka urteko lantegia milaka herritarrentzako, hargin, gurdizain, lepakari... Bertarago eta lerdenagoak dira dorreok, baina kale artera sartuaz bat galdu egin zaizkigu begi-bistatik, norabiderik gabe gelditu gara, beraiek baitziren gure itsasargi. Baina jo dugu erdigunera.

Hiri potxoloa, kale estuko sare erakargarria da zaharra, giro ingeles petoa dute kaleok.. Kale-artean sartu eta ibili, galtzeko arriskurik gabe, txikia baita. Zura ageriko, adreiluzko, zarpeatutako... begien gozamenerako etxe xarmanta ugari aurki daiteke edonon.  Dendateria dotorea eta oparoa, eskaintza bikaina, turistengandik bizi da. Erruz dabil jendea kaleetan, ingeles nagusiak dira bisitari gehienak,  giro ingelesa areagotuz.  Ia bost kilometro luzerako harresiak ditu, leun baxuak, gehiago dirudite ipuinetakoak edo jauregi erromantiko batekoak; hainbat ate ditu, ez ikusi ohi ditugun bere biluzian gotorrak. Pasabide asko da, eliza gotiko txiki asko, biluzi xamarrak. Otarte eta antzerako jangaien eskaintza bera ezberdina da hiri honetan, pastak eurak bertako peto gozoak, ez edonolako merkeak.

Berez, edozein norabide hartzen duela, joko du katedralalera oinezkoak. Ezin da ikusi gabe galdu, egunari eskainitako ordu merezitakoa izanen da bisita; doakoa edo borondatzko sarrerakoa gainera. Hiriko altxorra, Erdi Aroko handien eta Gotikoko maisulantzat jotzen du gidaliburuak. Agian jadanik hainbat katedral paregabe ikusi dugunez, ez digu Yorkeko honek zirrara berezirik sortarazi, baina ezin uka aparta denik. Nahiko landua du fatxada, baina ez du iruditeria aberatsik, sarrerako arkua berriz filigranazko iruditxoen sinfonia da, hain daude garbiak, hain osoak, eta hain xehetasunez dira apartak, ze badirudiela berrikuntza garaiotan egin berriak direla. Barrutik, luzea eta garaia, zaindu-zaindua, 3 gotiko mota ezberdin argi nabarmentzen zaizkio, nabarmenak dira hiru estiloak edozein begirentzat, bakoitzari izenik jartzen ez badaki ere, gu geu hasi gara estilo bakoitza berezitu eta ezagutzen: gurutzadurakoa da zaharrena, sarrerako nabea berriz gotiko dekoratua eta korutik aurrerakoa gotiko perpendikularra. Hemen ere koruak banatzen du bitan eliza, korura sarrerako horma zizel-lan ikusgarri aparta da, tamaina orotako sekulako irudi sail zizelatuz  apaindua, koruak berak ez du askorik balio, deigarria da bertan tuteria pintatutako organoa ez dakit ikusten dugun zenbatgarrena. Ondo jarria du izena gotiko dekoratuak, beheko aldean bertan ere horma arkuteria etenik gabea da hormaren biluztasuna erabat jantziz. Apartak dira beirateak ere, mota guztietakoak, beira zati txikiz eginak, eta eliza barrunbea maisuki girotuz. Jauntxo-irudi eta hilobi pila gurutzaduratik aurrerako hormaren luzera osoan alde bietatik: ponpoxo eta xelebreak asko, naif maitagarriak zenbaitzuk. Kaperetan erretaula ederrik ere aurkitu daiteke. Karriloi bitxi batek ere ekarrarazten du arreta: bi morroskok mailuz jotzen dituzte orduak, laurdenak eta erdiak.

Entseguan ari zen tipleen ahots finak nagusi zituen koru bat giro sorgindua ezarriz elizari eta bisitari, eseri eta artelanei begira, soinu ederrez bildurik, alde ez egiteko irrika sortarazten zitzaizun.

 

Autobus pila dabil hirian bisitariak garraiatuz, goiko zoru librean pilatzen dira begiluze denak. Erdigunetik at daude aparkalekuak, bada autobus zerbitzua duen aparkaleku herrikoia.

Gaztelaniaz ari den talde batekin egin dugu topo, denak kexati bostetan ixten dituztelako dendak, eta builatsu, ohi dutenez.

Txukun jantzitako gizon batek eraman gaitu erabat adeitsu bilatzea zaila zitzaigun garajera. Ia nongoak galdetu digu, “Basque Country”, pentsakor jarri da une batez Country hori kokatu nahian, eta hala dio azkenik. “Alaves”, hurrengo kanporaketa ingeles talde batekin du eduki ere babazorro ekipoak!!!.

Adreilu zurizkoa dira auzoetako kale osoak, non beha-leihoen sinfonia erakargarria bilakatzen den fatxada; behatoki bakoitzak ez du filigranarik, denak dira antzerakoak, baina bakoitza ezberdin deigarria da.

Etorriko gatzaio beste egun batean, merezi du bigarren bisita bat, goizez.

 

51 kilometro, 24 joan-etorrikoak, gainerakoak norabidea zuzenduzkoak.

 

Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien:  “... pintura zalea zela osaba Joanikot, ... nola Parisen hamaika koadro eder ikusteko parada izan zuen, ...” Bidaiek ematen dute museo, eliza eta arte-galerietan koadroak ikusteko parada. Aukeren gehiegia izan ohi da arazoa, ezinezkoa baita denak ikustea higuindu gabe azkenerako.  Horregatik aukeratzen dugu, museo bakar bat tarteka.

 

 

Maiatzaren 18a.   Ostirala.   17.a – I:16.a

 

“Puskak biziz”.  Juanjo Olasagarre.

* Bizitza bera konpartitzera / kondenaturiko bidaiari bi / egunerokoaren erdian”. Aukeratu egin dugu bizitza bera konpartitzea. Edo zorionez kondenaturik gaude bide berera. Bidaia ez baita Juanjok adierazitakoa bezain latza, hain bakartia.

* “Gizonak, beren usteko, zerbaiten errege, esporrez; / emakumeak, beren buruaren printzesa merke, zaraz”. Kalean daude bai horrelako tipoak, baina zorion puskak dira.

* “Zoriontasuna burges doilor heterosexualek / ezarritako diktadura demokratikoa dela”. Sortu dezagun ba bestelako zoriontasuna. Berez ez dator.

 

Euritsua, hezea, gaurko eguraldia ere. Argitu eta gozatuko ote du noizbait!.

Buztanikara eta katamixarra izan dira euriak etxatoia atabal bihurtu duen egun berriko kanpin-kide berriak.

Baina hara non Yorkshiren ez zirela uste genituen eguzkia eta zeru urdina, baina laster damutu zaie lainoei joan izana.

 

Gotikoaren ibilbidea bihurtu zaigu Ingalaterrara bisita, taxu berdinekoa izanen da gaurko ibilia ere.

“Eman bidea”, euskararen asmakizuna zirudiena hitzez hitz ingelesetik itzulpena da, “Give way”.

Zaldi-lasterketarako zelaia York-etik oso gertu, hipodromo zabal-zabala, belartza berde-berdea langadi zuriz gurutzatua. Adreiluzko jauregitzarra alboko gaintxoan.

Bidaian zehar, zaldiak larrean han-hemenka, egurrezko langaz bildutako larreetan.

Ibai zabalak zeharkatzen du lurraldea Yorketik bertan. Egunean zehar lakutxo eta ur-bilgunean ugariak izanen dira gaur ere, egunero ohi denez. Hiriko harresietako ate gehienen aurretik egin dugu joanaldi luze bat, gutxienez horretarako balio izan digu bide-sarean nahastu izanak.

 

Gaur ere nahastu gara bide-sarean, askatu-zaila egiten zait Ingalaterrako errepide-korapiloa, eta ez dut umorez hartzen, odola usteltzen zait. Erraxa behar zuen bidea erabat nahastu zaigu, guretzat berria zen ikur bat irakurtzen jakin ez dugulako, 10 kilometro behar zutenak 30 bilakatu zaizkigu. Ohi dugunez, gaur ere bideratu gara.

 

Hilerrietako kaperak aitatu behar ditugu gaur, agian herriko elizak dira, berdegunean zut dauden hilarriz inguratuta. Txikiak dira elizok, adreiluzko argiak, harrizko ilunak, dorre gotiko burumotzekoak, dorre zorrotzekoak... denak poxpolin eta maitagarriak, ipuinetako baselizak bailira.

Granja asko dago Yorkshire lurralde honetan ere, baina hemen ere inguru zatarra dute, nekazal etxe dotoreak korta eta enparau zatar ilunak ditu beti inguruan, zikin eta utzitako planta dute estalpe, txabola eta kortok.

Ingalaterrako landa zabala. Deigarria eta atsegina. Lasaibidea. Baina ez dugu non gelditu argazki bat atera edo begiei eta barrenari lasaialdi bat emateko. Ez da paisaiaz gozatzeko parajea, ez baitago paisaiari nondik begiratu, nondik gozatu, auto barreneko joanetik ez bada. Une batez mendi-muino leun zabalak azaldu zaizkigu, gariz berde eta koltzaz hori, distiratsu, noizbehinka baso-kasko batez gandortuta.

Nonbaiten irakurri dut “Yorkshireko basoak”: oraingoz baso-kaskoak besterik ez da izan gure bideetan, non urkia eta haritza den nagusi.

Ez dugu ia herririk ibilbidean, agertzen denean zapal, gorri-ilun, zuhaitzak baino apalago, ikusi ere ez dira egiten. Eliza-dorre orratza izan dugu zuhaitz artean zein soroen erdian zeruranzko bertikaltasun ia bakarra, zuhaitzek eurek ere multzoak osatzen baitituzte.

 

Ejertzitoko konboia, beranduago ejertzitoko jeep bat, arratsaldez ejertzitoko hiru gerra-hegazkin marrumaka buru gainean: itogarria da ejertzitoaren presentzia, ingeles demokrata bakezaleak gerrari porrokatuak izan dira historian eta hala dira gaur eguneko moldean ere.

Ez dabil auto zaharrik errepideetan, baina hara non gurutzatu zaigun “Austin” pospolo kaxa xarmanten raillya, auto txiki, mehe baxuak, txindurriak diruditen ezereztxoak, nanoetan nanoenak,  baina ze atseginak.

“College” iragartzen zuten herritxo batean: herritxo handikia suertatu da, aristokratikoa, banan-banako etxe, aukerako eraikin, egituraz, inguruz, dotoretasunez...; ondo-bizien edo aberaskumeen etxebizitzen jitekoak denak eta bakoitza, baita ingurumaria ere.

Itsasaldera hurreratuz zentralen bateko tximinia erraldoiak agertu zaizkigu urrutira, ketan, laino zuria bailitzan gandor ikaragarriz bilduta. Etxerakoan beste zortzi tximinia  zenbatu ditugu urrutira ke artean. Behiak ez dira erotuta daudenak, gizakiok baizik, guk gizakiok dugu sukarra, ez ardiek soilik.

 

Beverly. Ipar Itsasotik nahiko gertu, baina ez da itsas girorik bertan. Gustura ohi gara ingeles herriotan, Sarreratik bertatik liluratu gaitu Beverlyk: hiribildua zenekotik geratzen zaion ate bakarra, adreiluzkoa, bere aurrean 3 etxe aparta, egituraz ederrak izanik ere bere zutabe eta langa beltz landuak dira deigarriak, baita gizairudi tailatu pintatua eta teilatu bateko deabru-irudi gorria auskalo ze umore puntuz jarria. Etxeei begira ibili behar da kaleetan; bada plazan zutabe borobil baten gainean teilape bat, tenpletea, izatez arrunta, baina kokagune hartan aurkitzea da bitxikeria. Herria inguratuz hainbat aparkaleku bada ere, aparkaleku erraldoi bihurtuta dago plaza: nahiago dugu herriko muineraino autoz egin herria arnasbidea izan baino. Badu gutxienez oinezkoen kale bat, harri sendoko zoruak sendotasuna ematen diela etxetxo pospolinen ilarei.

Bi eliza ditu, biak gotiko apartak. St. Mary. Ertzak orratzez apaindutako zabaltzako dorre karratu sendoa du, burumotza beraz. Apala izanik, buru estrainioak ditu zizelatuta sarrerako ateak. Barrutik arku barreneko burutxo tailatuek ematen diote ukitu ezberdina orokorrean, ezkerreko azken zutabeko kapitelean berriz koadrila zizelatu pintatua dager bitxiki, koru alboko kapera batean bizi-bizi pintatutako irudi tailatuak nabarmentzen dira gangetan; koruan, miserikordiak deitutako kalonjeen aulkietako ertzak, zutikako egonaldi luzeetan ipurdia jartzeko koskan, taila-lan nano apartak dira miresgarriak: tailagile bikainak bildu zituen eliza honek, altxor bitxi ezberdinak pilatuz; zurezkoak dira gangak, deigarriak koru gainekoan pintatutako errege irudiak; marmol zizelatu aparta pulpitua;  beirate bikainak; hortaz gain hainbat eta hainbat zizel eta taila lan bikain, eta ohizko bitxikeria erakargarriak. Ez da damutuko bisitan doakiona.

Minster edo katedrala. Irudi zizelatuen sinfonia barrutik zein kanpotik, bestalde hiru gotiko mota ezberdinen adierazgarri garbia. Hemen ere gurutzadura da aspaldikoena, koru aldekoa ondorengoa, dekoratua, eta gotiko perpendikularra fatxada. Benetan ikusgarria. Zutabeetako marmol beltza da deigarria gertatzen dena, horrez gain iruditeria zizelatua, banan-banan begiratzekoak,  oso behean baitaude: atabalaria, gaita-jolea, pandero-jolea... han dago banda eta orkestra osoa, erreskadan, bakoitza bere instrumentuarekin zailduz. Aparta da atzeko hormako harrizko iruditeria ere. Arkuteria bitxiak. Arkutxo artean kapitulu-gelara zihoan mailadi berezia. Koruko iruditeri tailatu zoragarria. Bataiarri normandoa. Aulki normandoa. Beirate apartak... Ez du bitxikeriarik, sendoa izatea ez bada, hori da eliza bortxa ezinaren ezaugarria.  Joan, ibili, gozatu. Merezi du eta. Ez dabil jendeketarik, gabiltzanok jende nagusia gara, oso bisita lasaia izan da, doakoa gainera.

 

Gaurko bigarren hipodromoa: mailadi zabala du, Yorkekoa bezala erabat berdea eta zabala, langa zuriek ematen diotela lasterketa egitura.

 

Humber Bridge. Arku bakarreko zubirik luzeena omen munduan. Hor dago erraldoi 1400 metroko luzeran bi zutabe digante eta kable pilo batez zintzilikatuta Humber estuario edo itsasadarra zeharkatuz. Luze-zabala da estuarioa, zikina, gorrizka, industrialdeko kutsaduraren erabateko itxuraz desitxuratuta.

 

Hull. Zubi alboan. Ingalaterrako elizarik handiena omen du. Ingalaterran dena da “.....ena”, handiena ez bada luzeena, ederrena ez bada bitxiena... Egia esan “...ena” guztiak dira apartak.

 

Gotikoaren sinfonia ari zaigu gertatzen Ingalaterran ezustekoena.

 

Selby. Eliza apartan genuen zain, Bretainia Handiko monasterio-arkitekturaren ezaugarri ederra hau ere.

 

Nekatuegi geunden, bide-sareaz arduratuegi ere, eta errepideak berak ekarri gaitu bide motzenetik etxera.

Berotegi italiarrak, etxe itxurako kristalezkoak, zabalak oso, izan ditugu gaur, pare bat.

Jauregi itxurako jabego zabalak ere ugariak dira, zuhaitz ederreko parkean kokatutako etxebizitza ederrak.

Ez dago txakur askorik Ingalaterran, dabiltzanak lotuta daramatzate, salbuespenak salbuespen.

 

164 kilometro, galduta batzuk, erneguaren eraginpean asko, baina ederrak.

 

Erabat betetzen joan da kanpina arratsalde erditik aurrera. Kokaguneak taxuz eta sigi-sagan antzo, nasai, daudenez banatuta, ez gaude bata bestearen hain hur edo gainean, ez da pilaketa itogarria asko garen arren, baina galdu dugu egunotako lasaitasuna, bakardadea eta isiltasuna; ordainez bizitasuna irabazi dugu, ugariak baitira umeak bere jolas eta oihuekin ingurua osatuz. Gu biok gara atzerritar bakarrak kanpinean.

 

Ostarte argiak ageri dira oraindik gaueko hamarrak eta erdietan. Ilunduko ote digu Eskozian?. Hain goietan eta hain udaberri goienean, auskalo!.

 

“Lur bat haratago”. Joan Mari Irigoien.

* “biderik luzeena dugula biderik laburren”. Zenbat aldiz luzatu zaizkigu ibiliak kale-arteetan bide laburraren bila.

* Florentziak liluratu ninduen, ez ordea Veneziak, ezta ere Miguel Angelek Vatikanoko Sixtinan, Pisan berriz Bataiategia eta katedrala izan zitzaizkidan dorrea baino liluragarriago.

Aurkezpena

Jon Etxabe naiz. 1933an jaioa. Jubilatu nintzanean irakurtzea eta idaztea izan zen aukeratu nuen denbora-pasa nagusia. Mota ezberdineko hainbat material pilatu zait ordenagailuan. Haize bolada batek eramango nauen orri bat naizenez, material hori sarean jartzea pentsatu dut. Zatika eta sailka ateratzen joango naiz. Bideak erakutsiko dit zer eta erritmoa. Lotsa eta ridikulu sentipena sortarazten dit. Baina nahikoa zait bakar bati lan hau baliagarri bazaio.