Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Mispillibar

Bidaiak

Jon Etxabe 2019/02/15 08:59
Italia 95. Viterbo, Spoleto, Monteluco, Todi.

 

Viterbo.

Lautadan kokatutako herria. Harresiduna. Ezustez ezuste joan gara hirian,  ikusgarria gertatu baizaigu ezereztxoa uste genuena: sakabanatuta dauden arren, mila etxe, jauregi eta txoko eder ditu. Arkuak, kalexkak, eskailerak, balkoiak diruditen etxaurreak: patxadan etortzeko hiria, kaleetan galtzera, artelanak, txoko xarmantak bilatu  eta beraiez gozatzera. Ez da etorri, zerbait ikusgarria ikusi, eta alde egitekoa, Orvieton egin dugun antzera:  ez dago izugarrikeriarik, baina bai eliza eta iturri handi eta eder asko; ezer ez da distiratsua, baina dena da antzinakoa, denak gordetzen du bere edertasuna.

Parte Zaharrak: plaza  kuttun-kuttunak ditu.

Erromesen kalea: kuttuna da benetan, baita ohizko osagai guztiak dituen bere erdiko plaza ere: dorre bat ere badu baita bertara igotzeko aukerako eskailera duen balkoi edo jendetzaren aurrean agertoki litzaken dorretxoa ere.

Plaza: osagai guztiak ditu ere kale nagusikoak, norako bi sarrerek lehoi bana duten zutabe garaien gainean.

Aita Santuaren palazioa: Luna Aita Santua egon zen gordeta Peñiscolan, ez dakit nor gorde zen hemen; hor dago Konklabea egin zen aretoa.

Katedrala:  harrizko austeroa; ur-bedeinkatu ontzi  ikusgarria; nerbioak pintatuta dituen zurezko sabaia; ez dute gradatik ibiltzen uzten, marmolezkoa ez dirudien bitxikeria polita baita; urduri zebilen eliz zaina bertan ibiltzerik ez zegoen  zorua zapalduko ote genion beldur, libururik saltzen ez zuelako agian.

Frantziskotarren eliza: gerra denboran bonbardatuta izan ondoren berreraikia: bi aldare eta fresko ederrak; gotzain eta kardinaleen hilotzak harri bihurtuta urre koloreko mosaikoa diren zutabe gaineko tenpleteen azpian; ur bedeinkatu ontzi polita Jesusen bataioa irudikatzen duen brontzezko artelana. Terraza.  Eliza.

 

Harrizko pulpitu ederra dute bi elizok aurreko deskantzu edo zabalgunean; Bretainian ikusi genituen lehenengoz, baita Italiako zenbait herritan ere orain,-herri batekoak ez zuen pulpitutik eliza barrura sarrerarik, besteetakoek bai-: agian  barruan tokirik ez eta eliztar asko kanpoan gelditzen zen, eta haientzako sermoia egiten zen hemendik.

Bada hirian irudikatuta eta argazkietan ikusi dugun ohituraren bat: dorrea egiten dute  eta gizon pilak eramaten bizkarrean. Uste dugu urtean dorre bat egiten dela; ezin izan dogu beste aztarnarik atera.

Polizia asko dago hiri honetan, ez diogu antzik eman zergatik. Soldadua ere piloa dabil bazterretan neskalagunarekin, familiarekin, bakarrik... kuartela dirudi hiriak: igandea, egun libre eguna izaki.

Ia beste inor ez zebilen kalean: agian igandea zelako.

Zer egiten ote zuen ostera kakalardo batek tatarrez Viterboko harrizko zoruan: ze bikote edo jakiren bila.

 

Orte, mendixka edo haitz gain batetan, taxuz haitz-puntari lotuta, ikusgarri polita da autobidetik begiratzeko.

 

Terni  gerran  altzairu-fabrika gune zelako bonbaz hautsi zuten, gaur egun ez zaio ia zaharrik gelditzen. Oso xumea da plaza bera ere.

 

 

Ekainaren 19a.  Astelehena.  40.a

 

Oilar kukurruku biziz, txakur zaunka ozenez, antzar karraskada garratzez, txori soinu gozoz bildurik bizi gara artadi honetan. Cascada delle Marmoretik Tiernirako bidearen ikusgarritasuna, beheko bailararen berdea eta inguruko basoen zabala ditugu  ikusgai, bihurgune sarri bakoitza behatoki bihurtuz. Harizti bihurtutako kanpinean lababo batzuk kanpoan ditugunez, bizar-kentze eta hagin garbiketetan  bizkarrean ditudan hurreko artadi trinko bezain garai zabalak eta urrutiko harkaitz zuriak eta berdeguneak tartekatzen diren  Apenino menditzarrak begiratzen ditut ispiluan.

 

Nekez azaldu ahal ditut miraria diruditen herri ahaztuetako kalexka epelek  sentiarazten  duten barne eremuko ferekak,  sentipen antzerako “zera” batetan ez bada, errepika ezinak.

Herri abegitsua da Italia; sentimenduen areto iluna argitzen duten eraikuntzak dira Italiakoak. Kanpineko sentipen baikorra borobiltzeko, bigarren eguna jarraikian daramagu euri eta zaparradarik gabe.

 

Latium eta Umbriako herri gotortuek ez dute arkupedun kalerik. Bestalde, ikusten ditugun herrietako biztanleria oso apal bizi da, jende xumea da, munduko herri guztietakoa bezalakoa: kanpinean ikusten den giroa ere arrunta da, arnas bila datorren jende apala.

 

Kolore granate bereziaz ezaugarri dira bide-zainen  etxe gehienak: hutsik daude Italian ere.

 

Italiaren bihotz berde erditik doa gaurko bidaia, artadien erditik,  bide bazterrean akazia bada nagusi  ere.

 

Spoleto

Erromatarren bide-zubi baten gainean eraikitako 80 metro garaierako zubia du:  erraldoia bada izan, graziarik ez du. Garbiegiak daude bai gaztelua, bai  zubi erraldoia, berriak dirudite. Herriak ostera liluratu egin gaitu: aparkalekurako ikurrari jarraituz sartu gara kale-artean, autoa eta oinezkoa batera sartzen ez diren zabalerako kaleetan barrena, oinezkoari jarraiki askotan bidea emateko lekurik ere ez zeukalako. Harresi barruko dena da kalexka, etxe azpiko pasabide, kale alde bietako etxeak arkudun horma-bularrakin elkar eutsiz, kale pikoak, zokoak, txokoak, bazter arruntak eta zokondo politak, zoru konpondu atseginak eta enkatxo zaharrak. Inor ez dabilen kaleetan, bakarti, aroz galdu garen sentipena izan dugu.

Erromatarren etxea: oso osorik iraun du; itxita zegoenez ezin izan dugu ikusi, baina kanpotik begiratuz adreiluzko ganga baxua du: ez nituen jite horretakoak irudikatzen  erromatar etxeak ikusi izan ditugun hondakinetatik.

Iturria: ezagutu dudan handiena: buru erraldoiak  errekatxoa den ur-korronte bizi eta bortitza botatzen du aho tzarretik.

Duomo: edozein liluratzeko fatxada ederra, osotasun osoan: mosaiko bizia, dena da argia; denborari neurririk hartu ezinik eduki gaitu lelotuta berari begira, xumetasunaren xarmak eraginda: bost errosetoi ditu, egin ez ziren beste birentzako lekua ere hor dago oraindik handiaren alboetan: Orvieto eta Asisen ikusi genituenen antzerakoa da errosetoi handia; arrosetoiari eusten dien sei zutoin txikietatik gizairudiak dira bi, kariatideak antzo; bost arku apalek egiten dute elizpea, zabaltza bihurtuz gaina; elizpearen bi aldetan, kanpora begira eskailerak elizpetik duten bi pulpitu txiki, herrialde honetan sermoiak plazan egiten zirela erakutsiz: izan ote zen S.Frantzisko hemengo hizlari?. Barnea: sarreran, antzinako guztiak bezala, fresko xarmantak bi kaperetan: tortikolisa egin zaigu gora begira!; nahitaez ere ikusi beharreko zur landuko atabaka tzarra, ingelesez ere dirua eskatuz letoizko txapa grabatuan; borobilak, laukiak eta erronboak eginezko mosaikoa xumea da zorua, takar xamarra, landu gabea ere bai, baldar itxurakoa, baina polita, efektu atsegina lortzen du; Fray Filippo Lippiren freskoak gangetan, koadro handiak, liluragarriak: behealdeko Amabirjinaren Deikundea  ezkerrean, heriotza erdian eta erditzea eskuman, gangan bertan Zeruetan Koroatzea: zoragarria!; bada koadrotxo  eder bat ere beste kapera batean; gehienek betetzen ez nauten koadro piloa duen kapera ere aitatu behar: ez dakit beraiez iritzirik ematen, agian gangako freskoekin nahitaez alderatzen ditugulako; erlikien kaperako freskoek ere  ez didate sentipen berezirik sortarazten, baina erretaula osatuz buelta osoan dituen Testamentu Zaharreko kolore atseginean pintatutako pertsonaiek indar handia dute, gustura begiratu eta ikustekoak dira, sitsak jaten hasiak daude, tamalez; erretaula bera ere ederra da, egur landuzkoa, inkrustazioak, filigranak, miniaturak ditu: zer den ez dakidan arra-erdi luze eta lau hatz zabaleko  eskuizkribua gordetzen du; bi kofesaleku handiak eta bitxiak: apaizak ohi den bezala eserita egoteko aukera du, baina bekatariak ber-bertako aurreko taulara begira egon behar du,  hitz egiteko burua erabat jiratu beharra duelarik saretxora, tortikolisa delarik segur aski bekatuen ordaina; guri bai egin zaigu tortikolisa bertako gangara so.    Naif deigarriak dira Adan eta Noek dituzten barrabilen estalgarriak.

Sarkofagoa: harri zurikoa, eliza aurreko Plaza zabalean, erromatarren bataila bat du zizelatuta, aska edo iturriarena egiten du; oso higatua dago, antzinakotasun itxura gehitzen dio horrek.

Eufemia Doatsuaren Basilika: xumea eta txikia, erromanikoa; garbituegia dago aukeran, faltsu taxua, berri tankera,  hartzen baitu: ganga ederra du, aurrealdea ere ederra da dorretxo txiki batekin.

Bi portale edo etxaurre: gaur egun denda dotore bihurtuak; ezin daitezke esplica ikusi gabe, berez ere esplika zailak baitira: harri zurizko  sarrera estu bat dute kaletik, bi horma alboetan eta gainean arkua: ate edo bigarren ate  bezala lau ataleko oholtzak, tamaina guztietako  mila eta bi txinget, gako, pasadore eta sarrailekin, batzuk atakarekin ere; lau zatitan hertzi daitezke: osorik, hiru laurdenak, erdia,  edo laurdena.

Azoka-plaza: ez du  zer askorik begiratzeko, ordulari handia ez bada edo horma gainetik erortzen den ura iturri bat osatuz.

 

Monteluco. Espoletotik 7 kilometrotara, goi batean, Spoletoren Arrate bailitzan. Gaineko lautada batetan dago kokatua, badu bere Kantabria eta Ixua, bere ostatu eta hotela, baita autobusa, mahaiak, iturria  eta arratsalde pasa dagoen jende pila ere. Paraje atsegina eta zaindua; artadia da basoa. Frantzisko dohatsuak fundatutako Monasterioa da bertako Santutegia: dena da neurri txikikoa, atsegina,  sei bat metroko txiki-txikia da eliza bera ere: aldare ostean aulkiteria eta koru apalak, alboetan bi kaperatxo. Behe aldean Eibarko erreka zuloen ordez garitza horia den lautada zabala zuhaitz berdez zipriztindua: Maltzagatik, Azitaindik edo Markinatik Arraterainoko dena  artadia da hemen.

 

Acquapartera bidean ikusi dugu soroen lehenengo urestaketa: guk berriz euripetik atera ez garen sentipena dugu.

Mendiz mendi, gainez gain goaz, baina gaur ez dago atzoko herririk. Etxe berri asko dago, baina batez ere etxaldeko eraikuntza ezberdinen multzo arreak.

 

Auto deskapotagarri asko dabil Italiako errepide eta kaleetan.

 

Todi.

Tontor batean dagoen hiri piko-pikoa. Bakoitzak bere atea duen hiru etxadi-eraztunek osatzen dute hiria: lehen eraztuna, beherenengoa, Erdi Aroko eta erromatarren etxadiena da; noizkoa edo norena ez dakidana da bigarrena; zati etruskoa gorengoa. Etruskoa da dotoreena, harlauza zabalez oso ondo lauzatua, jauregiak dirudite etxe denek, asko dira palazio direnak ere. Beste eraztun biak berrikuntza  lanetan daudenez desatseginak dira,  zoru berriarekin  politagoak geldituko diren arren; baina nolanahi lehenengo eraztunaren etxaurreak zaharkituta daude; bigarren eraztuna atseginagoa da txukunagoa eta zainduagoa baita. Antzinako herrietako kale eta kalexkak, kale artezak dira, simetrikoak, kale bihurririk gabe. Ateetako batek arrano handi bat du, erpeekin helduta zapi bat eta bere hegalpe bakoitzean arrano txiki bana: hiriaren ezaugarria da, arrano bera errepikatuta ikusten baita hiriko zenbait lekutan.

Etruskoen zatia:  Plaza ederra du, bertan zerbait hartuz eserita kontu-kontari dagoen jendez, patxadako giroa du.

Logia:  harrizko zutabe sendoetan oinarritzen da sabai adreiluzkoa; harridura sortu digu, gaur egun garaje  lanetarako erabilia baitago; ez du dorrerik baina bai kanpaitxoa fatxadan, baita eskailera zabaleko jauntxoaren agerraldirako zabaltza ere.

Jauregia: ederra eta handia.

Duomo: egile berdina zebilen inguruan, agian modan zegoen,  baina egunotan ikusi ditugunen antzerako arrosetoia du honek ere;  mailadi luzea aurrean plazari giro propioa emanez; sarrera gotikoa zur tailatutako ate erraldoiarekin; abside aldeko oste-aldea du berezia: erromaniko arkutxoen zutoinek tamalez higatuta baina burutxo tailatu piloa dute beheko erremate bezala; leiho gotiko tailatu ederrak, bakoitza ezberdina; auskalo nora edo zertarako doan eskailera harrizkoa balkonada gisa; dorrearen alboko azpialdean zurezko sarraila erraldoizko ate erraldoiak dituzten  antzinako zaldiak edo gurdiak gordetzeko zitezkeen zuloak gaur egun denda bihurtuta.

S. Fortunato: goi aldeko berdegune batean; hainbesterainokoa ez bada ere Gironako katedralaren aurrekoa gogarazten digun mailadia du aurrean; ate gotiko ederra, arku piloz osatutako arku osoa, landugabeko leuna; horma guztiak pikatuak daude,  harriak agerraraziak; arku gotikoz garaia, sabai zuria… eremu goibel baten sentipena sortzen du  barnealdeak: ez da eliza austeroa, eliza hutsa baizik, bihotza eremu dutenentzakoa: hemen ezin daiteke inorekin komunikatu, ezin daiteke ez izpiriturik ez ipurdirik berotu; fresko hondakinak; organorik gabeko koru erraldoi deigarria baina alferrik galdua; pulpitua dirudien harrizko balkoia eskumako gurutzaduraren goi-goian; aulkiteri oso landu ederra; presbiterio aurreko burdinsare batetik ere ikusgai aldare nagusi pean  Portunato Doatsuaren hezurrak gordetzen dituen marmol zuri-gorrizko hilobi erraldoia;  zurezko pulpitu handia bere inkrustazioekin ia buelta osoa emanez zutabe sendoari; ur-bedeinkatu ontzi  txikia oso landua harri gogor batetan; Portunato Doatsuaren estatua erraldoia bakarti, trakets eta bitxi, aldare ostean inolako osagarririk gabe.

S.Nikola eleiza: olioak gordetzeko ataka duen harrizko  bataiarri  garaia perretxiko digante bailitzan: nola demontre moldatzen ote dira umearen burua ureztatzeko!.

 

Herri txukuna geldituko da Todi berrikuntza lanak bukatutakoan, baina aldapara ez dio inork kenduko.

 

Italian ere, bat palarekin lanean, eta bost kasko handidun begira.

 

Euskal kutsuko Baldasarri deitutako bat dabil hemendik furgoneta batekin: izan ziren izan gerrari euskaldunak Italian, hezurrak ez ezik agian hazia ere utzi zutenak.

Bidaiak

Jon Etxabe 2019/02/08 10:08
Italia95: Latium: Rieti, Narni, Lugnano, Guarda, Orvieto.

LATIUM

Ezaguna zaigu Erromako historiatik: Umnbriaren antzerakoa, mendikate basotsua eta tarteka garbiguneak lautadatxoetan edo sakonetan; garia, baba, mahatsa, ekilorea edo girasola… eta nekazari etxeak, nahiko apalak, baserri guztien ezaugarriekoin. Apeninoak urrutira, diganteak izan gabe handiki, berde daude, tontor batzuk ezik.

Mendi magaletan adreilu multzo iluna diren  herritxoak arratsaldeko eguzkira bris-bris, kontrastea eginaz berdegunean, oso politak ikusteko, errepidetik begiratzeko. Seguru mila arazo dutela nekazariek bizitzeko. Mendi magal osoa dago herriz eta etxez beteta, muino gehienak dira herri. Zintzilika bezala daude herriak mendi maldetan, eskailera erraldoiak bailira, etxeak mailaka, bata bestearen gainean, eliza-dorrea beti gailen dela: babes bila egiten ote herriak hain goian ala beheko lur urriak lantzeko soilik erabiltzeagatik?.

Mendi-punta batetik jauzia egin ondoren parapentea dator oso goian bizitasun gehiago emanez ikuskizunari.

Zonalde guztiko seatilo eta fiatilo guztiak daude martxan, hor dabilzkigu errepideko bazter guztietan.

Gorri, gorrizka edo berde daude gereziondoak, alez bete-beteta.

 

Rieti

Italiako erdigune geografikoa. Hemendik ibili zen bere sermonigintzan S. Frantsizko, gaur egun erakusgai dituzten 4 komentuetan bizi izan zen, hor izan zituen zerutikako agerraldiak, hemen egin zuen ardoaren miraria.

Zabala da Rieti inguruko lautada, garia da bertako ia uzta dena. Paraje hauetan ezohizkoa bada ere, 6 solairuko etxadiak ditu hiribildu kanpotik. Herria bera ere zabala da. Hiribildua.  Harri zuri porotsuz jasoak ditu  harresiak; sarrerako ateak ere bereziak ikusten dira: zabalak, nerbio  sendoko sabai gotiko tankerakoekin, eliza baten gurutzadura diruditelarik.

Plaza: graziarik ez du baina bai ohizko elementuak:  katedrala,  jauregia, bere azpian logia,  katedralarena da hemen dorrea; ez du iturririk; plaza ez da gaur egun hiriko bihotza eta hauspoa.

Logia: harresiko sarreraren antzerakoa da sabaia; harri porotsuz egina bada ere harri sendokoak dira nerbio gotikoak; zabala, bi barneluzego ditu, gutxienez 50 metrokoak; austeroa, ez du ezer orma biluzi ilunetan.

Dorrea: ederra da, dotore itxura ematen diote kanpaientzako arkuak, harri zurizkoak diren bi kanpai-solairuek  eta kanpaitxoaren  adreiluzko dorretxoak.

Katedrala: eraikuntza multzo iluna da; bertara etorri garenez ikusi egin dugu baina ez du merezi; alboetako kapera handiek kanpora irtenak dituzte gangak, argia hartu ahal izateko; gurutzaduraren erdian kokatua dago aldarea; handia da erdiko ganga marmolezko tenplete batez bukatuta; faltsuak dira marmol itxurako zutabe handiak, pintatuak, itxura besterik ez da marmolarena; itxurosoak dira absidean kalonjeen galeriaren gaineko koadroak; bada fresko bat ere kapera batetan; harrigarria bada ere, itsulapikorik ez dago; S.Markosen lehoia dager dorrean, Venezzia urruti badago ere.

 S.Agustin elizak freskoak omen zituen horma guztietan baina gurutzadurakoak eta atzeko ate ertzean bakarren bat soilik geratzen zaizkio: eguzkia beherantz, argi gutxi beraz, ezin izan ditugu ondo ikusi, politak direla konturatzeko haina soilik; hemen ere badira itxura hutsa diren hormak eliza erdiko alboetan.

 

Beato izendatua du Rietik herriko seme Joannes: hor daude  hezurrak beirazko kutxa batean. Auskalo norenak diren.

Harresietako sarrerako ate batek  freskoak ditu, ia galduta badaude ere.

Merkadiloa zegoen gaur plazan.

 “Divieto di affisione”: hemen ere jai du kartelekin egunkaririk ez duenak: jai du adierazpen eskubideak.

 

Gautu du, oraindik argia zeharo galdu ez duen ortzi kontra mendi ilunen magal zabalean herrietako argi erreskada koloretsu luzeak ikusgarri eder ikusten dira autotik, zoragarria bilakatuz bidaia: gauak baditu bere zera atsegingarriak, bidaia honetan ia izan ez dugun ikuskizuna eskaini digu gaurkoak.

 

 

Ekainaren 18a.  Igandea.  39.a

 

Egin digute egan gau baterako txoriek, astebarrukoentzat utziz artadia.

 

Atzokoa izan zen, Maiatzaren 30etik hona, zaparrada edo euririk gabeko egun bakarra. Nolanahi jasangarriak dira zaparrada pasakorrak, atertu gabeko gau eta egunak dira amorragarriak.

 

Elizako meza-kanpaiak ditugu  oilar-kantu, txori-soinu, txakur-zaunka eta ur-jauziaren  sinfoniaren  osagarri, goiz fresko baina eguzkitsu honetan. Turuta jo ondoren, biderkatu egin zaigu ur-jauziaren soinua ere. Sinfoniako partaide, eliz dorreko ordulariak ere ordu osoak eta erdiak joten dizkigu. Soinu atseginezko kanpina dugu: naturaren kontzertugune.

 

Gipuzkoako izen bereko herria eta bertan jaten ditugun babarrun gozoak gogoratu dizkigu zubi baten “Aia” izenak.

Mendi barrenean, goazen hiriaren oinetan, tximinia luzea nabarmentzen da: egunkaritik jakin dugu, hain zuzen, atzo herrian izua goritu zuen leherketa egon zela hor bertan.

 

Kanpinaren aurrez aurre dugu delako Cascada du Marmore. Erromatar enperadore batek egina da goiadeko erreka eta ibar garaia baliatuz. Kanal luze bat doa labar gainera eta bertatik erortzen da ur apar zurita, bertikal zuzenean, airean. Nahiko ur ez dagoenez, presa batetan biltzen dute ura. Tarteka turuta ozen bat jotzen dute, lasterrera urari bidea emango dioten oharpena: inguruko interesatua hurreratuko da ikuskisunera. Sekulakoa da izan ere ura jauzia.

 

Narni. Urrutitik ikusi dugu, zabal mendi magalean, adreilu gorri-iluneko multzo zabala: aldatsean ez ezik pendiz pikean dago kokatuta, ia-ia zintzilik. Erdi Aroko hiri petoa bere hartan: bilatu eta begiratzeko mila xehetasun ditu: mila zulo, txoko, kale, kalexka, arku, etxe azpiko arku, pasadizo…; ez du zeharkako kalerik, beraz zeharkako aldaparik gabeko kale laurik, denak daude aldatzean, gainbeheran. Atsegina gertatzen da bere naturaltasunean, bere-bere petotasunean iraun duelako, handikeriarik gabe. Ez du ezer turistak erakartzeko, edo turistentzako gidetan jartzeko, baina polita da bere osotasunean, begiratzen jakin ezkero.

Plaza del Priori: luzexka, bere palazio eta dorrea duen logiarekin. Zerbait izandakoa bere garaian, itxura tristea du gaur egun, izandakoa, ez denarena, galdutako ospe eta indarren taxua; putzurik ez dago, iturria bai, handia gainera.

Pulpitu oso polita dager plazako horma batean: Viterbon aurkituko ditugu arratsaldean beste bi, baina hauek elizako kanpo hormetan daude; Narniko hau eliza alboan dago, ez elizako horman, ez dakigu sermoigintzarako ala jauntxo edo agintarien agerpenerako; agian  zergak eskatuzko bandoak ozenki iragartzeko.

Logia: harri zurizkoak da sabaia, adreiluzkoak nerbioak.

Juregia: Logiaren aurrean, harri zurikoa du honek ere sabaia, adreiluzkoak nerbioak; palazzo komunala da: museoa dirudi bebarru zabalak, bere harmailadi zabalaz gain hainbat harritzar, estatua eta zutabe baitaude erakusgai.

Katedrala,  hur baina plazatik at; harri argiz eraikia. Austeroa, baina egundokoa: “kolomata” luzeko hiru barneluzego; eskuin aldera inola ere ez dagokion ezarritako barneluzegoa, bertan daude ikusgairik ederrenak; desberdintzen den marmol marroizko tenplete handia aldarean; gelditzen zaizkion fresko zati batzuk: naif ederrak; ur bedeinkatu ontzi bikaina, bataiarria bera ez  baina harri landuzko bere estalki borobil handia begirada bat botatzekoak dira; laugarren barneluzegoan zurean tailatutako espresio biziko pietà zahar bat eta Aita Saindu bat, denboraren eraginez ilun; zikin, garbitu gabe zorua, mosaiko xaloa; bere sinpletasunagatik erakargarria egin zaigun kapila batetan  harri bizian eginiko zulo handian ikus daiteke landu gabeko harri lauez eginiko hutsik dagoen hilotz luze bakuna, leku ilun batean kokatua, armairuan bezala.

Iturria: benetakoa, erakustekoa, ikusten ez diren horietakoa; katedralaren albo batean, gaur egun errepidearen bestaldean kokatuta, urik gabe; Putzua: iturriaren osagaia, txorrota da aipatzekoa harriz burutzen den adreiluzko borobilean: kopa dirudien brontzezko garaia, pare bat metro bai altueran, gutxienez metroko diametroa, ura botatzeko burutxo eta tutulu ugariez aberastuta.

Fresko batekin topo egin dugu eliza izan zenaren horma batean

 

Igandea denez, goiko kale bakartietan zehar dabiltza andrak jaiko jantzita, kontu-kontari, ezer ez duen poltsa dutela eskuetan.

Txirrindu lehiaketa dago herrian: udaberriko asteburua denez  gure Etxarriko etxaurretik ere pasatuko da besteren bat;  hemengoa meza noiz amaituko zain dago hasteko, hiriko zaindariaren eguna baita eta eliza lasterketaren ikusle izango diren herritarrez beteta dago. Jauregi komunalean zuten izena emateko tokia korrikalariek.  Kontraste bizia ziren bere jantzi koloretsu itsatsiekin kaleotan lasterketa noiz hasiko zain taldeka zebiltzan txirrindulariok.

Korpusti Eguna ere badenez, kolore ezberdineko petaloz eta lore multzoz dotoretuta dago prozesioa pasa den kaleetako zorua. Izan zen Korpus Egun bat, Maria Luisa eta biok poliziatik ihesi Leridan tokatu ginena, non berdintsu zegoen kalea, hemen baino oparoago loratuta.

Gauzaki zahar eta eskulanen azoka aurkitu dugu plazan.

Jubilatuen pentsioen defentsarako 24rako manifestapenera deitzen du Alderdi Komunistak. Herri askotan du Alderdi Komunistak iragarkiak eta iritziak jartzeko txoko  propioa horma batean.

Alderdi errepublikarrak ere badu bere iragarkietarako horma-zati berezia: Asanblada Orokorrera deitzen du.

Katedralaren sarreran,  ez dakit zenbat miloi biltzeko asmoz, abortatzearen aurkako sinadura bilketa dago.

 

Hemen dabiltza solte bideetan, lurralde pobreak diruditen gehienetan bezala, fiatilo, seiscientos, eta motokarro denak.

 

Mendiz mendi goaz, fiatiloen atzetik lasai eta mantzo: etxe soltetxo, txalet, fruta-arbola, loreak inguruan, baso baten erditik bezala askotan, berdegune batean, gainez gain… oso bidaia atsegina da. Atzo beheko lautadatik mendien magaletako herriak ikusten genituen, gaur, berriz, herriz herri goaz, mendi magaletik bertatik da gure bidaia, laku txiki asko ikusten diren beheko lautadari eta urrutiko mendiei begiratuz, tontorretako herritxoekin topo eginez.

Bitxia, deigarria, harrigarria eta polita noizbehinka gizontxoa gorbata eta guzti jaiko trajeatuta errepide ertzean ibili geldoan ikustea, bera bakarrik inongo etxe eta ezer dagoen parajeetan.

 

Amelia. Ia bihurgune barnean hartzen du bertara errepideak; inguratu, bildu, egiten du;  400 metro gorago, koska handi baten gainean,  izugarrizko eraikuntza-puzka dago herri tontorrean, gain gainean: multzotzar gorrizka gauzatzen dute elizak, jauregiak eta  gazteluak muino gain horretan. Eguzkiak erreta, kolorgetuak daude herri zaharreko teilatuak, gorri motel, ia marroi. Harresidun herria, harri zurizko ate dotorea erakutsiz sarreran; zutikako harkaitzezko mendia bera da albo batetan berezko harresi eta babes.

 

Tarteka sarrian aurkitzen dugu errepidean footing egiten ari den bakartiren bat, guk botatzen dugun aire kutsatua arnastuz.

Zubiek lotzen dituzte noizbehinka mendi maldak mendi zulo sakonen gainetik. Castrotik Laredorako bide zaharraren tarteak ditugu gogoan: behatokia errepidea, hark bezala berdetasuna nagusitzen zaio inguruan, zuhaitzak alde batera, etenik gabeko birak, gora eta behera; kare-haitzek ostera Euskal Herriko hainbat errepideen irudia dakarkigute irudimenera. Tarteka lur garbia, garia eta belarra batez ere bertan. Nekazari etxeren bat noizbehinka.

 

Bakoitza bere lurraldean bizi ohi da gustoren: jende hau ez litzake Etxarrin biziko, baina gu ere ez ginateke hona bizitzera etorriko.

 

Lugnano. Zabal dago hau ere mendi tontorrean, bere teilatu kolorgetuekin.  Etxeak ez dira adreiluzkoak, harri iluneko arreak baizik; hala zen Amalian ere eta hala da inguruko herri guztietan. Kolore ia bakarreko multzo hiribildua. Beste aldetik ere ikusi dugu aurrera egin dugun heinean: tontor-tontortxoan ikusten da, dotore, mendixkaren puntatxoa betez. Azpialdeko lurrak hori daude, segur aski ia uzta heldua den gariz; errepideko areka edo kunetetan belarra ohi den bezala, garia erne da hemengoetan kilometro luzeetan, zabal erein zutelako-edo soro bazterretan.

 

Izugarrizko ikuspegiari so, behatoki batean autoz paseatzea bezala da 40 kilometrotako bidaia: ordu onean ez dugu autobiderik hartu. Beheko lautadan ez dago ia herririk: babes premiak ala beheko lurren beharrak eraman ote herriak mendietara. Laku zabala dakusagu han behean, Corbara lakua dela jakingo dugu geroago. Bidean bada kartel horixkaz iragarritako interesgune ugari, baina Orvieto da gure ikusmina eta nekea dakar sarriegi geratzeak.

 

Guardea. Errioxako eta Jaengo Laguardia herriak bezala, inguruko herri gehienen antzera, tontortxo batetan,  izenari dagokionez  guardian  dagoen herria izango zela uste izan dugu aurrez, baina goian egon dagoen arren ez dago ez harkaitz ez tontor batean, goi-lautadatxo batean baizik.  Agian “guardea” izango zen, gaztelu baten hondakinak ikusten baitira alboko gaintxoan. Udaleku itxura du. Prozesioa dela-eta desbideratu  gaituztenez herrian sartu beharra izan dugu: zorionez. Beato Mascucho da herriko Saindua eta bere omenez zen prozesioa: gizonak aurretik bi ilaratan, emakumezkoak atzean beste bi ilaratan eta erdian jakatxo gorrizko musikarien banda, bospasei zutoihal edo estandarte, abadeak eta abitu gorriz jantzitako lau gizonek andetan zeramaten Santuaren erlikia-kutxa; noizbehinka apaiz batek txilibitu antzerakoa joz  jendea gerarazi ondoren bere kalamatrika botatzen du bozgorailua erabiliz.  Italiako pelikuletan ikusten dugunaren kontra, ez doa agintaririk prozesioan: herri laikoa da nonbait. Herri gehiena prozesioan doala dirudi, oso luzea baita ilera, herria, berriz, txikia da. Bada prozesiora joan gabekorik: tabernan ikusi ditugunak behintzat. Emakumeen ilaran 5 mutil ere badoaz bere neskalagunekin: gizon-emakumeen arteko bereizketaren kontrako errebindikapena edo neskarekin egoteko desira.

 

Gabiraia joan zaigu luzaro auto aurrean, goian: Etxarrikoak gogarazi dizkigu.

Olibondoa eta mahastia, ekilorea ere sarri,  errepikatzen da orain arteko gaurko lurraldean. Halako batean alde bietako mendiak lotuz bide-zubiak gurutzatzen du  goi-goitik bailarako berdegunea, ingurua zatartuz.

Nekazariek arazoak dituzten lurraldeetako uzta izan ohi da ekilorea, nolabaiteko irtenbide baten bila.

 

Bashi: tontortxo batetan dagoen herritxo polit-polita: halako dotoretasun berezia gehitzen dio eliza estilizatuak: inguruko  zelataria edo azken gotorlekua izan behar zuen. Harrizkoa, kolorez arrea, erabat berdina, bere osotasunean da deigarria. Bailaran, sakonean, bere tren-geltokia du.

 

Bailara osoa betetzen dute ibaiak, autobideak, trenbideak eta errepideak.

 

Orvieto.

Gain batean ikusten da Orvieto errepidetik, gaztelua bailitzan. Igo eta igo egin behar da S. Marinora bezalatsu. Zutikako haitz garaiak ditu tarte luzeetan, haitz izugarriak, harresi berezkoak, babes naturala. Korpusti eguna delako edo, bandera gorri eta urdinak nagusiki,  lore sortak ere,  daude jarrita balkoietan. Egun horretan zapi zuriekin batera Jesusen  Bihotza  zeramaten Espainiako bandera asko jartzen zen Altzolan, herritar  gehiengoa nazionalista bazen ere: beldurraren inposaketa. Badira  Azkoitiko “armatuak”, soldadu erromatarrak alegia, hemen ere  Korpus egunean, kartelek erakusten dutenez. Ez dago hainbeste turista, agian goizegi heldu gara, baina nabarmena da turista giroa. Korpusti Prozesioa famatua da nonbait eta ospatzen den orduan jendez gainezka egonen da hiri osoa.

Bada herria ia luzerik luze zeharkatzen duen kalea, baina bertara jotzen duten alboko kaleak ez dira inola ere bertan galtzera bultzatzen duten horietariko erakargarriak. Kale luzean etxetxo marroixka oso polita: lehen solairuan du sarrera, aterpetxo batek gordea, harrizko eskailera batez igotzen da bertara. Tunel edo pasabide antzerakoa, deigarri bilakatzen du bere barneko ilunpean Lourdesko Amabirjinaren Kobaren errepikapenak. Lourdes saltokia da duomo ingurua: dena denda, denak zabalik, jendea espero baita gaur hirian. Plaza: badu bere logia eta bere jauregia, ezebetxoan gelditzen badira ere Katedralaren alboan.

Duomo: koloreetako mosaikoa da fatxada, kolore deigarri bizikoa, halako zirrara sartzen du: harrizko santu irudi tailatu handiak, errosetoi ikusgarria Asiskoaren antzeko nerbio askorekin, arrosetoia koadroan jarriz bezala alde bakoitzean 13 buru tailatuzko laukia osatuz, filigrana harrigarriak tailatuta dituen harri zuri edo marmola zabal gorantz; beste dena, batez ere alboak, harri zuri eta ilunez egindako marrak; horrela osatuta dago hormadia. Barnea: barrunbea inguratzen duten mosaiko txiki distiratsuak dituzte sarrerako zutabeek; ohi den brontzezko ate landuak, handiak bezain ederrak: modernoa dirudi; hiru barneluzego ditu, fatxadakoen antzerako marra zuri-ilun harrizkoek ematen diote halako berezitasuna, halatsu marraz osatuta daude zutabeak ere; leihoak berriz harria imitatuz pintatutakoak dira; goian eta alboetan balkonada; bataiategia ere ez da nolanahikoa: marmolezko zortzi lehoiek eusten dute bataiarri marroi tailatu gabea, pontearen gainean Joan Bataiatzailearen irudi tailatuaz bukatzen den harrizko tenplete landu gotikoa, olioak gordetzeko bere kutxatxo edo armairu eta guzti; badirudi eliza guztian zirela freskoak: kapera batekoek erakartzen dute, batez ere, ikuslearen arreta: ikusten direnak liluragarriak dira antzinatasunaren grazia bereziarekin; Gurejauna dagoen kaperako freskoak oso osorik daude  eta ederrak dira, baina bai presbiterioa, bai kapera bat, aldamioz inguratuta daude, freskook bere lehengora ekarri nahian nonbait; beiradurak: leiho luze gotikoetako goi partean daude eta ederrak dira, beheko zatia berriz marmol edo alabastro transparentea  da; tailatutako  8 irudi eder dituen zurezko pulpitu handia; pulpituaren bestaldean harri zurian tailatutako pietà tailatutako irudi askorekin: ederra benetan; fatxadaren urre kolorezko irudikapena gordetzen dute Gurejaunaren kaperan, lan zoragarria, beirazko araza batean gordeta, giltzez itxita dago kapera bera ere; erdi-erdian, altu, harri mota ezberdina deigarri nabarmentzen zaion ur bedeinkatu ontziak metro eta erditik gorako altuera du, filigranazko taila da: gaina ikusten ez zaionez ura egongo den fedearekin bota beharko eskua hatzapar puntak bustitzeko; prozesiora ateratako 7 zutoihal edo estandarte, bat ezik beste denak antzinakoak; ez dira bordatuak, oihal gainean pintatuak baizik; tanta gorrizko zapi zuriak agertzen dira denetan: bada aldareko korporalera Kristoren odola erori zeneko mirariren bat tartean; zutoihalak eramateko hedeak ere erakusgai jarrita daude elizan: narruzkoak dira eta astunak izan behar dute; prozesioa gerarazteko kanpaitxoa ere   urre koloreko gailu berezi batean erakusgai dago; koroa antzeko zer den ez dakigun mordoilo bat ere ikusgai dute kirten  sendo bati lotuta; baita zer den ez dakigun kolore askotako tramankulu borobil ezberdin berezi bat ere: pelikuletako gerretan erregearen dendak izan ohi duen lits edo fleko obalatuzko gainaren antzerakoa, ez dirudi palioa denik.           

 

Abade eta fraide feria da gaur Orvieton, mojak ere badira tartean, prozesiorako etorriak nonbait. Gazteak dira gehienak, abitu klase guztietakoak, inguruko denak bertan daudela esan daiteke. Lau frantziskotar gazte jarri dira katedraleko alboko harmailetan jelatu jatera humorez eta zalapartatsu bere abitu handiekin: errespetuz edo lotsagabeegi nabarmentzen zelako ez diet argazkirik atera nahi izan; apaiz adindua ere parean izan dugu jelatu erosten dendan.

Oinezkoentzako kaleetan agertu zaizkigu berriz ere aspaldian ikusten ez genituen beltz kinkaileroak: mafiaren eskua heldu da honaino ere, besterik ez duen hainbat etorkinen ogibide bakarraz baliatuz.

Orvietoko Atutxaren filmetan gelditu gara: hemen daude betirako grabatzen dituzten kamerak; Italiako poliziaren artxibategian gaude jadanik; agian jadanik bertan geunden Atutxak pasa dizkielako bere disketeak, agian Euskal Herrira itzuli aurretik han gaude Atutxaren artxiboan, hemengo txakurrek filmaketak pasa dizkielako: nire irudimena edo ideia finkatuak dira agian, baina fikzioa ez dabil errealitatetik urruti polizia eta errepresio arazoetan.

Ez dabil, ezta gutxiagorik ere, turista zaparradarik, agian ordu ezegokian etorri garelako. Bertako gazte jende asko ageri da.

Telefono kabina pila dago, turista asko dabilen seinale, agian inguruko herritarrak dira erabiltzen dituztenak, gaur bezala. Etxera deitu dugu geuk ere.

Bada katedralean dirua bota eta elizaren berri ematen duen aparailu horietarikoa bat, zeinek gazteleraz ere ematen omen dituen adierazpenok. Dirua eskatzerakoan gogoratzen dira Gaztelaniaz Italian. Euskara denik ere ez dute jakingo, euskaldunok isilean igaroko baikara hemendik ere.

 

32 graduko hozberoa izan dugu eguzkitan.

 

Mendi-gain laua dugu etxerako bidaiagunea; goiera bateko lautadan doa orain errepidea. Garia, ekilorea.

M. Luisa lo, bihurgunerik ezaren ibili leuna profitatuz.

Etxarrikoa litzakeen behi-granja.

 

Montefiascone, izugarrizko kupula tzarra gailentzen zaio teilatu ororen gainetik.

 

Bandera espainola ageri da errepide ertzeko muntaia batetan; lehenengoz guretzat Italian: Espainia ez da batere nabarmentzen hemengo turisterrietan.

 

Beherantz jotzen du orain errepideak, lautadara jaisten gara, ikuspegiaren ederra galduz.

Bidaiak

Jon Etxabe 2019/02/01 10:28
Italia 95. Umbria: Periggia, Asis, Poggio Bustone

UMBRIA

 

Latineko itzulpenetatik eta Erromako historiatik  ezaguna dugun Umbria lurraldean sartu gara jabetu ez bagara ere, Trasimeno inguru horretan. Erromatarren Etruria lurraldea ere hemen da nonbaiten, edo hau bera da.

 

Industrialde zabala ageri da errepidearen albo bietara Peruggia aurreko kilometroetan, gazteluak mendien gandor inguruko tontorretan, herritxo sarriak, ureztatuak diruditen lur zaindu eta erabiliagoak, eta mahastiak ikusiz goaz. Baina batez ere altzifre edo  zipresak lirateke lurralde honetako ezaugarri:  tontorretan, magaletan, baina batez ere  hegietan atzeko ortzi kontran geriza bailitzan efektu berezia egiten dute nortasuna emanez inguruari.

 

Bere osoan agertzen zaio Peruggia errepideko bidaiariari: adreiluzko etxadi gorria,  mendi-gainez mendi-gain luze, mendi altzoan zabal barreneko lautadaraino. Hiri handi guztiek duten zailtasunez, pazientzia handia behar den arren, nahiko ondo sartu gara hiriaren bihotzera, baita zaintzapeko aparkalekua bilatu ere.

 

Peruggia.

Unbria Ertaineko hiriburua. Hegian luze, ohizko estruktura du hiriko gainak: luzea behar du izan hemen, orografiak hala eskatuta.

Hiriaren gainaldea da Peruggia Zaharra, harresiz inguratua, izanaren bihotza eta denaren erdigunea, turiston topagunea: kaporal hiria izandakoaren itxura gordetzen du. Turista pausoan ibiltzekoa, kale pikoetan  baitago; ez da zoruan putzurik eginen.  Ez da kaleetan ibiltzeko hiri atsegina, kale pikeak direlako, jaitsiz gero igo egin behar baita, horregatik gainditu egin behar da Peruggian kale, kalexka eta pasabideetan galtzeko tentazioa. Zoladura zaindua du, baina zaharra, urarentzat erdiko erretenarekin. Turistarik ere ia ez da ageri kaleotan, goiko monumentu gunera autobusez heltzen baitira bisitariak, non biltzen den turisteria gehiena kaleotako piketik ihesi; bertako biztanle ugariak girotzen du kaledia biziki. 

Harresiz kanpo dago hiri industriala, baina antzinako petoa da hau berau ere. Zuhaitz asko du  hiriak, batez ere akaziak. Harresien barrura igarotzean dager iragan joriago baten ezaugarriak: eliza, arku, armarri, kaleak... Koadro naif mordoa dago eliza batean, handia da Garaipen arkua auskalo zein jauntxo edo enperadoreen omenez jasoa.

Piazza 4 Novembre: eliza, jauregiak, logia, iturria, ezkilategia: nori deitzeko ote …; eraikkin denok dira handiak, denak ederrak; ez dirudi hain zabala agian luzerarengatik eta jauregien altueragatik. Plaza ederra eta atsegina da, patxadakoa, egoten egotekoa: hala dago jendea, turista eta bestelakoa, kontu-kontari, lasai eserita.

Bigarren plaza: aipatutako luzexkaren jarraipena dirudi.

Hirugarren plaza: karratua, mendebal aldera, ohi denez banketxe  hotel eta bulegoek bereganatu dituzte jauregiak; plazaren erdian dago Maolo, Manuel, zaldi gainean militar kapela buruan, usoen kakaleku.

Behatokia: goi bueltako zati handi batek osatzen du:  berde ageri da bertatik Unbria, lurralde osoa ikusteko aukera genuke ganduagatik ez balitz; bertatik Assisi ere ikusi beharko genuke baina gaur gandua dugi eragozpen; ertz batean, harrian iragarrita daude urrutiko mendi-tontorrak, Apeninoak izaki, guk tontor bakar baten izenik ezagutzen ez badugu ere: Penino, 2.500 metrorekin, da garaiena.

Palazzo: lehoien gainean daude sarrerako zutabeak, tokatzen zaien bezala; harri zuri landuzkoak dira ateak, gotikoak, garaiak; itzelak dira behatokiak, miradoreak, baita leiho gotikoak ere; jauntxoaren agerpenak edertzeko izan behar du filigranaz zizelatutako balkoi zabal ederrak, ez eguzkia edo haize freskoa hartzeko eginak, horretarako balitz barrurantz edertuak egongo liratekeelako; balkoi, ate-buelta, ate-buruak denak dira landuak, ikusgarriak: errepikakorra bihurtzen da diodana, baina aitatu egin behar, ederra baita benetan; kripta dirudi jauregiaren azpialdea, baxua, harrizko hormak ditu, nerbio punta luzeko gotiko adreiluzkoa sabaia; bada ere 3 metro luze  gorantz eta bat sakoneran duen burdinazko kutxatzar itzela hiltze-buru  zabalez josia. 

Iturria, hiriko altxorra, berritze lanetan egonda ere erakutsi nahi dutenez, ohizko aldamio eta toldoen ordez beiraz estalita dute, langilerik ez dabilen aldea ikusi ahal dezagun; bi borobilek osatzen dute: txikiena, zutabe askok sostengatua,  handiaren gainean eta barruan, gain gainean iturri isurkaria den plater zabal borobila; berez askak liratekeen borobil bien aurpegia edo kanpoko azala izugarria da: harri edo marmol zuri landua, filigrana apartekoz osatua; borobil nagusiak izango du 7 metroko diametroa.

Aita Santua: brontzezko eskultura digantea katedraleko atarian, idulki edo peana baten gainean, ez dakigu zein herriri bedeinkapena luzatuz, Peruggiako herriari edo plazan gabiltzan turistoi, gu ere herria baikara.

Katedrala: zurezko handia da sarrerako atea; barruan, freskoek betetzen dute sabaia; ondo ikusteko egoki argiztatutako koadroak, asko, zeinetatik grazia aparta duen zahar ikusgarri batek; ohizkoagoak dira besteak; absideko beiradura aparta; bataiarria: arku bat da, pontea bera oso landutako harrizkoa. Zutabe gorrizka ilun motelek giro tristea ematen diote elizari.

Loggia dela uste dugu ohizko arkuperik ez badu ere; Peruggian nonbait bilerak barruan egiten zituzten, zeren eztabaida-gela dirudi aretoak;  ez zen hemen herri xumerik sartuko; freskoz pintatuta ditu hormak,  gehien bat kolore gorri iluna eta urdina erabiliz: irudi denak ezkutuak dira, esertzen ziren jauntxoen ezaugarriak segur aski. 

 

Plaza du Mateottik, Manzzini kalea: ez ditut ezagun baina ospetsuak eta herrikoiak behar dute izan bi tipoak Italian, denean baitute plaza edo kalea. Garibaldiren estatuarik ere ezin da falta Italiako hirietan: Peruggian zaldi gabe dago, zutik, zapia lepoan, tunika bizkarrean eta ezpata eskuan.

S.Lorentzo ageri da Katedraleko ate-buruko beiraduran: su gainean, parrillarik gabe, helduta soilik dute, arropa eta guzti dago, baina soinekorik ez zaio erretzen, agian garrik ere ez duelako suak.

Arrano handia da hainbat lekutan errepikatzen dena, sarrerako atean adibidez, txerria du harrapakin bere erpe zorrotzetan: zerbaiten sinbolo edo ezaugarri da.

Pinakotekara joatea bezala da Italian elizak bisitatzea, egileen sinadurei erreparatu gabe koadroak begiratuz gozatzea. Ezjakinok ere antz ematen diogu grazia eta maisutasuna duenari.

Jauretxeei buruzko tesia egin nahi duenak badu non aztertu Peruggian.

 

Jauntxoen etxeak ikusten ditugu turistok; herri soilaren bizitoki diren kalexkak politak diren arren ez dute edertasuna dastatzeko erakutsi diguten irizpideen parametrorik: edertasun xumea, edo lan xumeen edertasuna ez da salkorra: komertzialduta daude edertasuna, artea, eta artearen irizpideak ere.

 

Sail hori asko dago Umbriako lautadan, garia. Toscana antzerako lurraldea da Umbriako hau, gora behera lurrazala, muino eta mendixkaz osatua.

 

Asis

Urrutitik bistaratu zaigu: mendiaren magalean gainaldetik behera zabaltzen den adreiluzko hiria, 5 eliza-dorre gailenekin, gaztelu handia nabarmentzen zaio alboko tontorrean.

Behatoki aparta da, lau-laua da bertatik ikusten den Unbria, ostean mendi ez oso garaiak dituen lautada zabala.

Hiribildua: hiru sarrera edo ate ditu jarraian kalebarrurantz: ondo babestutako hiria  garai batean. Hiruretako bat ez da arku soila, sarraila itzaleko zurajedun itxidura baizik, jatorrizko nahiko onean iraun duen ate zaharra.

Aparkaleku zabal ugariak autobusez lepo bilatzea izan da lehen flasha heltzean: lourdes bat da Asis kaleko lehen portaletik hasi eta hiriko azkeneko zokoraino, saltoki bihurtu dute santu txiroaren hiria; gaitzerdi litzake behartsuak balira santuari etekina ateratzen diotenak.

Bi zati nabarmen ditu Asisek: beste herri askoren antzerakoa den ondo zaindutako kaledia bata, Santu  eta Basilikaren esparrua bestea: biak turismoari zuzendutako merkatari guneak, bai laikoena, bai fraideena. Alderik alde bi kale luze dira hiriaren ardatz, alboan at gelditzen delarik Basilika;  zirkulaziorik ez dagoenez, baketsuak bihurtzen dira goiko kaleak, baina, aldi berean, jendetsuak. Kalexkak gora, kalexkak behera, txukuna, polita, mila zoko xarmanten bila ibiltzekoa, jadanik ikusi dugun hainbat herriren bezalakoa.

Plaza nagusia: ohizko eskema du: luzexka,  Partenona dirudien habe-harri  handiko eliza elizpearekin, logia, jauregiak, iturria eta gainerakoak, baina ez du putzurik. Eliza grekoak ez du askorik merezi: frantziskotarrena da hau ere: herriko monopolioa dute nonbait.  Iturri zabala kale batean, harrizkoa, baina ez harria, bertan arroparik ezin daitekeela garbitu mehatxatuzko debekua iragartzen baitu aspaldiko harrizko errotuluak.  Klara dohatsuaren gorpua bertan gordetzen duten Eliza handi bat, alboko hormei eusteko tokatzen zaion arku itzel saila alboan dituela, eta iturri ederreko plazatxoa aurrean; harri zuri-gorri motelako zerrendaz egina dago fatxada, errosetoi handi batek edertuta; ez didate utzi barrura sartzen praka motxetan nagoelako: hemen ez dut Sofiako katedralerakoa egin: banuen hemen ere txalekoarekin bernak tapatzea baina bere horretan utzi dut ezezkoa, atetik ikusten zenarekin konformatuz; ez dirudi elizak berak asko merezi duenik, kripta batetan dute gordeta Santa, bisitagai; aitorlekuan sartu da siestatik zetorren fraidea;  bizkarra aitorleku baten kontra jarrita zegoen fraide gazte bat, zutik, txorkatila bat bestearen gainean oinak gurutzatuta, zerbaiten zain, nor konfesatu edo nori eliza esplikatu: bezero zain dagoen putaren irudia ekarri dit bizi-bizi bere ejarrerak; ez dabil jende amorru handirik eliza barruan, dabilena turista jendea da, denak kontu-kontari, lekuari errespetu gutxiz, gona eta praka-luzez badaude ere.

 

Basilika. Nerbio askoko errosetoi erraldoia du, Klara dohatsuarenaren antzerakoa. Hiru  solairutan eraikia, gorantz  handitzen eta hazten joan baita erromesen gehitzearekin batera: kripta, erdiko eliza eta goikoa. Zirraragarria da, itzela. Horma batzuetakoak galduta badaude ere, bi elizetako hormak Santuaren bizitza irudikatzen duten fresko ederrez estalita daude. Fraideek ondo erabiltzen dituzte horma didaktikook: bi elizetan fraide handiak dabiltza, abitua soinean eta linterna eskuan, hurreratzen zaizkien taldeei, ordain truke?, linternaren argi izpiez xehetasunak argituz  freskoetako irudien agerpenak eskaintzen  dizkie debotei. Bada “silence” dion iragarkia, baina santutegi hau ere Paduako Antonio Donearen eta Veneziako  Markosena bezalatsu merkatu bizia da: zarata, berbotsa, joan-etorri izugarria, fraide batek mezak hartzen ditu beirazko kaiola batean goiko elizan, azpikoan beste batek, kriptan ere bai hirugarren batek; denda bat ere badute non fraide legoak tokatzen zaien abitu eta guzti diren saltzaile. Ba da horma kontratik sarrera duen horma kontrako harri tailatuzko pulpitu txiki xarmanta.  Gurutzadura osoa  hartzen duen aulkiteria izugarri ederra da, tailarik ez du baina buru gaineko zerrenda osoa txertatutako zurez gizaki eta etxe irudiz osatua dago: gutxienez  64 eserleku  dira eta bakoitzak bere marrazki txertatua du. Priorearen aulkia berriz harrizkoa da, baita baldakinoa bera ere, aulkiaren bi besoak lehoiak direlarik. Korridorea den balkoia buelta osoan.

Bigarren  solairua: patio ederra du, baita terraza bikaina ere. Erdiko eliza goikoaren antzerakoa da giro berdintsuarekin.

Kriptan dago S.Frantzizkoren hilobia erdiko elizaren aldarepean hain justu: putzu bat dirudi, harrizko zilindro bertikala, bere barruan santuaren hilkutxa gordeaz.  Burdina-sarez inguratuta dago inork harri zatirik eraman ez dezan seguruenik. Haginak erakusten dituen lehoi haserretu batek erregina bat darama bizkar gainean: koroa du behintzat eta hankak tolestuta belauna belaun gainean.

 

Basilikan ez dut izan arazorik praka motxez sartzeko; larrutzik ere sartu ahal izango nintzen.

Asis ez da otoitz-leku, ezta norbere baitan biltzeko tokia ere. Santutegia bera ere turista leku hutsa da, bertan ez du inork errezatzen, begiratu, ikusi eta mezak atera edo dirua itsulapikoetan bota baizik. Ba zen erdiko elizako kapila batean inguruko burrunba hotsean bilduta meza entzuten edo eukaristia elkarrekin ospatzen ari zen hogeikotea. 

Beste errespetu bat du kriptak: jendea isilik dago, bada otoitzean dagoenik ere.

Bere saltsan gustura dabiltzan itxura erakusten dute fraideek.

Talde japoniarraren fraide esplikatzailea ere japoniarra zen: agian filipinarrak ziren bai taldea bai fraidea.

 

Erromesen otoitz-lekua dirudien elizatxoarekin egin dugu topo kale batean. Kanpo eta barru freskoz estalita dago. Kaletarrok ez dugu barrura sartzerik, baina ikusi dezakegu barrua beirazkoa baita atea. Gure jauna agirian dute, hostia handia ekisaindu edo kustodia handian, mojatxoa belauniko adorazioan aurrean, beste moja zahartxoa bat alboko horma kontran, eta, hain geldi, irudia dirudien gizonezkoa: fraide tratularien alde otoitzean segur aski. Baina bada izan Asisko  maremagnunean leku lasai eta debozio-gune.                                                                                

San Rufinoren eliza eta plaza: erromaniko eta gotiko trantsiziokoa.

 

Hirugarrenez Italian aurkitu dugu bidaian zerbait gazteleraz, kriptara sarreran izan da: “ofertas”, diru eskaera!!!.

Kaleetan harrapatu gaitu urrutira lurreraino beltz ikusi dugun eta lasterrera bertan botatzen ari zen egunoroko trumoiak: elizpe nahiz dendetan sartu arazi eta aparkatu gaitu turista aldra.

Inserso japoniarrarekin egin dugu topo hemen ere: elkarri jarraika gabiltza edo talde asko dira. Bigarren inserso japoniar batek jende gaztea darama, laguntzaile edo.

Harridura sortzen didate, sarriak diren arren, hemen ere ikusi ditudan lehoiak zutabeei eusten.

 

Fraideen kontura barre eginezko frantziskotarren irudi trakets pila erakusten dute salgai erakusleiho batean: moja eta fraideak jan eta edan oparoan, moja bat fraide batekin pultsuan norgehiagoka, moja zaldian lez lau hankan jarritako fraidearen gainean, fraidea edaten ari da mojak daraman eskorga edo karretila batetan, pianoa joten fraidea eta mikrofonoa eskuan moja abesten abitua belaunetik gora jasota, karta botatzen fraidea, fraide eta moja koadrila jan-edanean… eta abar luzea. Harritzekoa, ez dago moja-fraiderik txortan: tabu da sexua moja-fraideei adarjotzeoan ere.Kontrastea egiten du horrelako herri santu batean.

 

Bada trafiko handiko kale bat, non  auto, kamioi, motokarro eta jendetza nahastuta dabiltzan presazko joan-etorrian. Sartu gara ustekabean delako kalean eta bertan galdu dugu egun honetako patxada. Jende guztia presaka doa eta dator, ia korrika, batzuk santua ikustera bestea santua ikustetik, laburra da nonbait autobusen itxaronaldia,.

Herriko insersoa behatoki den lorategian dago kontu-kontari lasaian.

 

Kanpina.

Kosta zaigu aurkitzea.

Artadi batetan gaude. Bertakoek Italiako bihotz berdea dela  dioten Umbriako hegoaldean Cascata di Marmore herrian, Tierni hiriburuaren ondoan.

 

Kosta zaigu afaltzeko lekua aurkitzea ere

 

 

Ekainaren 17a.  Larunbata.  38.a

 

Gizarteak ukatzen dien gazteen astebururako bai jolastoki eta atseginleku, bai elkarrekin egoteko aukera dira kanpinak.

 

Pelikuletako kontakizunak motz gelditzen dira askotan: hemen dabil bikote heldua 6 metrotik gorako sokaz lepotik lotutako katua daramatela; zuhaitzetara igotzen die, ihes egin ere bai eta orduan hor dabil bikotea karabana azpi guztiak miatzen, ozenki deika, ia non gorde ote zaien bere katutxoa. 

 

Nekazari giroa nabarmentzen da. Txakur asko dago inguruan, baserri herria da izan ere eta: edozein zarata edo zertzelada batengatik dozena bat txakur hasten da zaunkaz. Gure alboan, alanbrezko hesiaren beste aldera landetxea dugu: antzarren grakadez bilduta gaude eta oilarren  kukurrukuek esnatzen gaituzte.

 

Erromatarrek egindako ur-jauzi artifiziala dugu guretik gertu: aldizka urari pasoa ematen diote, turistak erakartzeko, eta ehun metrotik gorako jauziaren ur-hotsa dugu lasaigarri zuhaitzetako txori soinuekin batera, bikotea katu bila ez badator behintzat.  Izugarria da ur-jauziko etengabeko ur-multzo zuria, zuhaitz berde artean 100 metroko jauzi burrunbatsuan: sekulako ikuskizuna.

 

Poggio Bustone. San Frantzisko bizi izan zen komentua du erakusgai, zintzilik bezala dago 800 metrotara: eliza erromanikoak  ez du ezer berezirik, baina erromaniko denak dira politak. Klaustro txikiaren  azpian dago Santua bizi izan zen  gela erakargarria: beldurgarri austeroa, gaur egun behintzat: 6-7 metro luzeran eta pare bat zabaleran, harrizko hormak besterik ez du gaur egun; ikuspegi paregabea du aurrean: bertatik dager Latiun ekialdeko lurralde zabala, mendiek mozten dute urruti zeru-marra. Bai elizan bai klaustroan iraun dute fresko batzuk: elizako fresko baten barruan koadro naif polita ageri da horman sartuta; koadrotxoa ez da ondorengo gehigarria, freskoaren alboko bi aingeru koadroa agurtuz daude eta. Herriko topaleku bilakatu da Santutegiaren aurreko zabaldegia, gaur behintzat hala da: bertara igo dute herritarrek auto, moto eta isokarroz.

 

Piediluco. Lakua eta herria. Laku ertzean etxeen eta lakuaren artean doan kalean  ezin gara ia gurutzatu ere egin bizikleta eta autoa, hain da estua.

Laku hau ere ederra da, inguruko jende asko erakartzen du bertara. Arraun eskola egon behar du, arraunlari asko baitabil bateletan.

Bidaiak

Jon Etxabe 2019/01/25 10:07
Italia 95: Toscana. Siena, Monteriggioni, S.Gimingnano, Volterra, S.Quirico d`Orcia, Pienza, Montepulciano, Lucignano, Trasimeno.

Ekainaren 13a.  Asteartea.  34.a

 

S. Antonio eguna, eguzkipean esnatu gara, denda lehortu zaigu.  Ondoren, ordea, zaparrada eta eguzkia tartekatuz pasa dugu goiza. Trumoira eta eurira jarri beharko gara, onartu eta beraiekin bizi, bizitza egokitu, denda bera eurirako soilik prestatu.

Gure barneak orekatu, lasaitu  eta berera etorriak daude.

Txuarrak baino lotsagabeago dabiltza zozoak inguruan, denda kendu berriak egondako belar-sailetan xixare eta xomorro bila.

Katamixarra ere zozoak bezain lotsagabe dabilkigu inguruan, gosez edo ohituraz gure beldurrik gabe, bikote baten atsegina sortuaz.

Sartu-irten handia dago kanpinean, kanpotar asko erakartzen du Sienak.

 

 

TOSCANA                                                            

 

Siena. Handiki jiteko hiria, jauntxo-herria. Mendi-gain zabala hartzen du, harresi handiz inguratuta dago, dorrea du ertzean.

Oso giro lasaia du hiriak. Patxada ederrean dago  jendea, monumentu eta etxe ederren harmailetan eserita, jelatu bat jan, abestu, berriketan edo zerbait irakurtzen. Turista asko dabil, baina ez dago itomenik kale eta plazetan. Kaleetan gustura galtzen da bat, ibili trankilean. Lasai ibiltzeko hiria da.

Siena ez dago eliza eta palazio faltan. Eliza batek ez zuen ezer askorik balio baina bere austeritate bizian dotoreak zituen  presbiterioa eta adreiluzko sabaia; San Antoniok deboten kandela eta lora pila zituen, baita debotak ere jotafuego errezatzen. 

Etxe eder, handi, antzinakoak, adreiluzkoak gehienak. Bada harri zurizko palaziorik ere: “Monte de Piedad” eta “Esparnio”k bakoitzak bana hartu dute, biak ederrak, biak gotikoak, kiribilduagoa Esparmioarena:  eraikuntza ederrenez jabetzen dira banketxeak hemen ere.

Plazetan, etxaurretan, eliza aurrean, iturrietan, sarrena nagusietan, edonon, hainbat eta hainbat Romulo eta Remo daude otso emeari titia xurgatzen: hogeitik gora zenbatu ditut aspertu naizen arte.

Kale, kalexka, kaleak lotzeko arkuak... ugariak dira harresiak ere  han-hemenka.

Farolak dira oso deigarriak hiri zaharrean, egur itxurakoak, kolore bizikoak, Erdi Aroko pelikuletako torneo giroa gogoratuz. Agian hori da helburua, ospetsuak baitira bertako Erdi Aroko zaldi lasterketak.

Komertzio ona du.

Patio ederrak.

Julio II.a Aita Santua zen hemengoa eta patio bateko sarreran du bere estatua sendoa.

Bada hain zaharra ez den garbitegia, polita, baina ahaztua.

Loggia: ez da Udinekoa edo Paviakoa bezain handia; pintura bizi ederrak ditu sabaian, gai profanoak dituzte,  zoruko estatuak, aldiz, elizgizonen irudiak dira. Bere eserlekua du atearen albo bakoitzak, bost metro bai bakoitzak luzeran, biak marmol zizelatuak, bakoitzak ditu ere bost irudi zizelatu; harrian tailatutako irudiak dira eskulekuak ere. Begirada bota behar zaie bobedako nerbio edo loturei, filigranak txirikordatuzko marmol zuri landua dira: harrigarria.

Piazza di Campo:  oso handia izanik ez da ikusgarri, izugarri horietakoa, bai ordea erakargarria: bereganatu egiten zaitu.  Handikia, ederra; austeroa izanik, dotorea. Hemizikloa bezalakoa da, aldaz behera dator palazio aurrealdera, anfiteatro bat bezala. Giro lasaia dago alboetan jendea eten gabe dabilen arren, plaza erdian batez ere; hemen ere jendea eserita dago, etzanda, kontu-kontari, irakurtzen... lasaitasuna zabalduz denoi; adreiluzko etxeak balkonada xumeekin buelta osoan, baina badu bere palazio gotikoa ere; palazio dotore bat da eraikuntza nagusia bere dorre eta kanpanile bitxiekin: karratua da dorrea, adreiluzkoa baina harriz bukatuta, lau aldetara balkonada duelarik; dorre azpian tenpletea aldara batekin, dena marmol zuri landua, ezarri-pegote oso polita; bi solairuko adreiluzko sotoa ere du palazioak, atzealdera berriz lautada oso zabala duen ikuspegi terraza garaia. Adreiluzko zorua du erdian plazak, alboetan zaldi lasterketetarako pista borobila du harlandu zurizko harlosekin ondo markatua; marmol zuriko iturri zabala, irudi piloaz dotoreturik:  dena marmol zurian 13 irudi zein baino zein ederragoak, otso-eme piloa, filigranak, Romulo eta Remo emakume baten altzoan titia edaten; usoz josita dago iturria.

Duomo: esplikaezina; marmol zuria da barru eta kanpo, marra zabal berde-ilunekin, dotorea. Ingurua dena da handia, estilo berdinean. Gotiko motaren bat ote?. Brontzezko ate landu ederra. Fatxada izugarria: marmol zurikoa, errosetoi handia, mila estatua, mila filigrana,  marmol gorria ateetan, bitxikeriak, birgeriak.. harrigarria. Eliza-aurre eta barruko zorua marmolezko mosaikoa da, ez Aquileiakoa bezain ederra baina harrigarria hau ere. Sinestezina. Harrigarria bazen fatxada ez dago izenik ez izenorderik barrukoa azaltzeko. Kordobako meskitaren antza hartu diot lehen begiradan: koloretsua, arkuak... Santutegiko santu guztien buruak daude tailatu polikromatuak buelta osoko frisoan. Pintura asko eta onak. Lehoien bizkarretan sustatutako zutoinen gainean pulpitua, eskailera eta guzti, -beste filigrana bat hau ere-: pulpitu osoa da filigrana. Espainian ere ikusi izan ditugu antzerakoak, eliza batean bakarren bat. Presbiterioak aldare gainean zurezkoa dirudien ostentorio, erakustoki, edo antzerakoak  kontrastea sortarazten du zurezko eskailerekin. Ezustez ezuste goaz, dena baita da horrelakoa. Kanonigoen aulkiteria dena da taila ederra, bai bizkarrerakoak bai eskulekuak. Zeremoni aulkia ere. Fresko asko. Estalita dago zorua zati handi batean, segur aski mosaikoa da. Aurre eta atzeko errosetoi handiak, baita beirategiak ere ederrak dira. Lanpara eder bat. Bereziak ditu jarlekoak ere, Altzolako emakume batzuk zituzten antzerakoak, belaunikatu eta esertzeko balio duten horietako bakarrarentzakoak: deserosoak dira baina gutxi ikusten direnetakoak. Korurik ez du, txiki-txiki bat ezik,  atzeko ate gainean bera. Leiho batetik sartzen den eguzkiak laukitxoa egiten du aldare bateko koadroan, zatika txikitan argiago ikusteko botatzen den argia bezala, proiektore batek botako lukeen argi kontzentratu indartsua bezalakoa: koadroa litzake eliza barrua, koadroa detailez ikusteko laukitxoa argi bizi-bizia: apropos eginda ere ez, agian apropos egin zuten. 

Gehiegikerian ari izan  naizela dirudien arren, etorri eta ikusi egin behar da zenbaterainoko ikusgarria den jakiteko.

Bataiategi:. ez gara sartu, Pisakoaren antza du kanpotik.

Santa Katalinaren komentua: ez joatea erabaki dugu: urruti dago, nahikoa ibili gara gaurko, eta ez du nonbait erakusteko askorik, Santaren oroimena ez bada.

 

Insersoa Duomo aurrean.

Herri gehienek bezala Sienak bere gozoki propio famatuak ditu, denda guztietan salgai. Sienako Santa Katalina komentuko monjek egingo dituzte.

Lehenengo aldiz ikusi dugu Italian gazteleraz idatzitako azalpena  erakusketa bateko panel batean.

Palazioko sotoan 2. Munduko Gerra izan zela 50 urte direla-eta artista askoren lanez eta argazkiz osaturiko erakusketa jarri dute: Paolo Echaurren baten koadrotxo bat ere bai: zurigorriberdea, Italiako kolorez egindako muntaia da, baina ikurrina dirudi. Forma, kolorez, konposizioz zeharo ezberdina izanik ere plagioa da beste bat: Goyaren Madrileko Maiatzaren 2ko fusilatzeak koadroa  gogoratu digu  lehen begiradan M. Luisa eta bioi, inolako komentariorik egin aurretik. “Resistencia infinita” izenekoa:  8 palillo zuriberdeak  sartzen dira plano ondulatu konkaboan eta konbexo alderdian ateratzen, irtetea lortu dutela irudikatuz. Puntadun alanbrez egindako poste zurian lortzen du gizonak kanpora ateratzea, libertatera, airera.

 

Atsegina da jelatua xurgatuzko arratsalde beranduko ibilia Sienako kaleetan edo zaldizkoentzako plazan.

 

 

Ekainaren 14a.  Asteazkena.  35.a

 

Motoristen errito eta giroa errepikatzen zaigu Sienako kanpinean ere: giro koloretsua, alaia, patxadatsua.

Egunari zor zaion euri jasaz mehatxatu gaitu trumoiak  goizez, baina bere horretan gelditu da, lau tantoz.

 

Aldapa gora, aldapa behera, baso eta nekazari lurretan, Po lautada ez bezalako lurraldean; garia jadanik helduta dago, lehorteaz nahiko hori daude  bazterrak; inguru horretan, baba-beltz sail zabalei begiratuz, gutaz harago beste inor gutxi dabilen errepide estuetan egin dugu goizeko  bidaia atsegina.

 

Monteriggioni. Kanpotikako ikuspegia du ezaugarriena: 10 metrotik gorako harresiz eta hainbat dorrez inguratutako mendi tontortxoa.  Herritxoa, txiki txikia, barruan ez dabil jendeketarik, autorik ere ez, patxadako giro goxoa da nagusi: herri nasai eta lasaia, Erdi Arokoa izanik, ez du gerra girorik erakusten, beste garai bereko hainbatek bezala. Bi ate ditu herriak, hegora eta iparrera, atetik atera doa kale nagusia,  nahiko zabala, kalexka batzuk bertara lotuz; erdian  plaza, bertan putzua eta eliza erromanikoa; etxeak ez daude etenik gabeko ilaran, nahiko tarteka baizik; ez kale nagusia ez kalexkak ez dira itoak, ez itogarriak. Erdigunea hartzen du etxadiak eta herri guzia inguratzen duen harresira arteko tarte borobila lur landua da gaur egun, baratze eta zuhaitzez osatua. Barrutik ez du ezer berezirik elizak; erromaniko xumea da kanpotik.

Loratuta daude  olibondoak harresi inguruan. Toskanako ikuspegi eder eta zabalaz goza daiteke bertatik.

 

Monteriggionin bota digu gaurko lehenengo zaparrada.

 

Colle di Val d`Elsa: tontor batetan dago, mendi magal osoa goitik behera hartuaz. Harresiak. Goialdeko harresiko atea, bertatik multzo gorri trinkoa osatzen du teilatuak ez ezik hormak ere gorriak dituen etxadi zabalak.  Herria bera handia da, luzea, gainez gain beheraino jaitsiz; etxeak eurak dira, tarteka, harresi.

 

S. Gimignano.

Harresi barruko herria, tontor batetan; dendez dorrez eta jatetxez betetako mendi-tontorra.  Bere baitan galdu ezin daitekeen herria, txikia baita, baina  oso gustura ibiltzekoa. Oso ondo zaindu eta berritutakoa. Indartsu kokatua nonbait turismo sarean, autobus eta auto aldrak datoz bertara. Halaz ere gustura eta lasai ibiltzen da bere barnean, zirrikitu eta zokoei begira: autoz zirkulatzerik ez dago; herri osoan barreiaturik nonbait, bisitariok ez diogu elkarri trabarik egiten, itomenik gabe, lasaitasunez milaka oinezko dabilen kaleotan. Hiribildu guztien antzerako egitura du: bi sarrerako ate eta batetik bestera kale luzea, bertatik edo bertara jotzen dutela hiriko kalexkek.

Dorreak: asko, 7 garaiak eta beste hainbeste apalagoak, denak elkarren ondoan, auskalo ze arrazoiz, arrazoiren bat egon dagoelako: agian elkar borrokatzeko, agian kanpoko eraso asko zutelako, agian zuk bai neuk ere bai  lehia harroputzagatik, edo modagatik. Mila xehetasun polit ditu han-hemenka bilatu eta begiratzeko.

Plazak: ederrenen artetik aukeratzekotan hiruzpalau  jauregi dotorek inguratzen dutena litzateke bat, jelatua dastatuz, irakurriz  edo kontu-kontari, eguzki epelera esertzen den jendez betetako harmailez inguraturiko harri zurizko putzua duela erdian; elizak eta palazio bikainek osatzen dute, turiston deboziokoa da.

Duomo:  harmailadi luzea du aurrean, lasaitasunez eserita dago turista aldra bertan.

Ezereztxo apala da kanpotik, izugarria berriz barrutik: 3 barneluzego ditu; marra berde ilunek apaintzen dituzte bai zutabeak bai arku zuriak: pintatuta daudela esango genuke harrizkoak badirudite ere, Sienakoak imitatuz bezala; naif estiloko  freskoz estalita ditu alboetako, atzeko zein aurreko hormak, Testamentu Zaharreko pasadizoz ezkerraldekoa, eskumakoa, berriz, Testamentu Berrikoez: oso ondo iraun dute, hondatutako zatitxoak dituen arren;  bere ar- ezaugarria du Adanek, zakila, nabarmen erakusten du irudi batean; beste batean, berriz, Eba ateratzen zaio saihetsetik irudi liluragarria osatuz; atzeko horman S. Sebastianen irudi handi bezain ederra dago; ez dakit estetikak ala didaktikak bultzatuta eraginda: liluragarriak dira pinturok bai kopuruz, bai neurriz, bai kolorez. 

Gaztelua:  bista ikusgarriak zabaltzen dira bertatik alde guztietara: Toscana osoa, berdea, tarteka horixka, urrutiko basoz aberats.

Freskoak: palazio azpietako arkuetan eta txokoetan aurki daitezke, bada ederrik: pintore asko behar zen herrian edo inguruan.

Elizak: fresko oso ederra duen bataiarri bat du kanpoan batek: artistak ez du lortu Jesukristoren zakila ikustea ahalbideratuko zuen transparentziarik; transparentzia ederra dute, aldiz,  Amabirjinaren Deikundekoek.

S. Antonio naifa niñokesus  xelebre batekin  beste eliza batetan.

 

Kaleak girotzen zituzten sosen truke 3 musikarik, bakoitza bazter ezberdinean.

Banketxeak behar zuten izan palazioko behe solairuek: hala dira izan.

Chiribiri zuen izena traktoria batek: “Tx” jarri “Ch”ren ordez eta taberna euskalduna.

Alkohol edariak, zeramika eta txarkuteria da hiriko eskaintza nagusia, ia bakarra: Toscanako ezaugarriak. Hestebetea da, bai, Toscanako bereizgarria: hala behar zuen izan lurralde nekazari honetan.  Basurde buruak ez ezik basurde osoak ikus daitezke disekaturik dendaurretan.

Turistontzat antolatuta dago herri guztia: kaleetako iragarkiek ez dute erakarpen artistikorik eskaintzen, jatetxeek bai.

Adreiluzkoak dira plazetako zoruak, baita inguruko bai palazioak, baita etxeak ere.

Jauretxeek inguratutako zabalguneak dira plazak: etxeen zabalguneak, berriz, kale soilak. Bestela esanda,  jauregien aurreko zabalguneek osatzen dituzte plazak, baita kale nagusiak ere: kalexkak berriz pobreen etxe apalek.

Bizitasun handia dago herrian, baina mugimendu lasaia da, kontraesana badirudi ere.

 

S. Gimignanon hartu dugu gaurko bigarren zaparrada: badirudi gurekin daramaguna trumoia eta euria.

 

Ez dugu entzun ez ikusi telebistari buruzko erreferendumaren berririk, ez baita ezer agertzen kalean. Alderdi komunistaren panel batetan soilik irakurri dugu baietzak irabazi duela, baina ez dakigu baietzak zer esan nahi duen.           

 

Gainez gain doa errepidea, garaiak dira gainak, sakonak mendi-zuloak. Gainek ikuspegi ederra eskaintzen dute alde bietara: gariaz hori dager dena. Olibondo asko. Lur landuak dira, erabiliak.

Kartzela  handi baten albotik ere pasatu gara, gure presoak gogoratuz.

Goxo doa bidaia arratsalde beranduan.                     

 

Volterra.

Mendi bizkarraren zabalera osoan luzatzen da, goian dago egon ere. Sarrerako ate kontran Erresistentzian hildako herriko partisanoen argazki-izenak daude.

Bi solairu besterik ez badute ere, etxe garaien itxura dute herri honetakoek, kale estuak direlako, agian; eguzkirik ez da sartu ere egingo kale hauetan, hain estu eta garaiak ikusten dira. Ez dirudi turisterria denik; agian bere itxura zaharrean gorde nahi izan dute hiria, ez baitute diru askorik sartu herria egoera itxurosoagoan gordetzen. Denden taxuagatik, alabastroagatik eta jatetxeengatik ez balitz,  turisterria baino gehiago bertakoentzako eta  inguruko herrientzako zerbitzugune eta saltoki esparrua litzateke: bere lehengoan dirau herriak, peto-peto. Halako giro berezia sortzen da kaledian, Erdi Aroan  gabiltzala dirudi, nahiz gaurko jendea gaurkoz jantzita ibili. Xarma du herriak, ezer aldatu ez zaion Erdi Aroak dirau. Jauntxoena da plaza ingurua, kalexkak berriz herri xehearenak, Volterran lez.

Gaur ez dabil turista zaparradarik. Herriko agure-amona guztiak  eguzki gunetan datza kontu-kontari, andrazko soilen,  gizonezkoen edo bietarikoen taldeetan.

Universita de la tercera eta: ez dakigu zer den, jubilatuen biltokia ala ikastetxea.

Alabastroa lantzen eta eskaintzen da hiri osoan: ikusi dugu artisau bat alabastroa lantzen bere tailer-dendan.

Betiko kale luzea.

Hiriko ateak: lau ditu gutxienez.

Piazza del Priori, bospasei jauregi handik osatzen duten plaza; ez da plaza erakargarria, ez du grazia handirik. Plazako jauregiak dorrea du eta dorreak kanpaia.

Duomo: XII. gizaldikoa; bere ezustea ekarri digu honek ere: eliza apal-apala da kanpotik, barneak, aldiz, kontraste izugarria eskaintzen du; harriduraz harridura ibili ginen Sienakoan, hemen, aldiz, lasai gabiltza pitxiei begira. Sabaiko kasetoia, artesonadoa, gurutzadurakoa ere, urre-koloreko izugarri ederra da, berezi ederra; gorriak dira zutabeak; arkuak, berriz, harrizko zuri berdeak; benetan ederrak aldaretako koadroak; zur landua dirudi sabaiak; marmolezkoak dira hormak, marra zuri berdez arinduak; Anuntzio, Deikunde,  eder bat aldare batean; lehoien bizkarrean finkatutako lau zutoinen gainean marmol zuriko pulpitu zizelatua: eskailera, berriz, xumea du, -Sienakoak aparta zuen-; 1228.go Gurutzetik Jaitsiera izugarria: naifa da baina espresio izugarria du, sekulakoa da indar eta erakargarritasuna bere hieratikotasunean; freskoak; 5 busto ditu aldare nagusiak gainaldeko mailan argimutilen artean: aita santua, bi gotzain, santu bat eta erromatarra dirudien togadun tipo buruhandi xelebre bat; Gurejauna agiriran-erako lekua  alabastrozkoa izan daiteke: efektu berezi sortzen du; ez dakit non, bazen marmolezko aldare gainean zurezko ostentorio bat; polita dago errosetokiko beiradura bete-beteko eguzkipean; ez dira falta hilotzak; lasai egin dezakete lo kanonikoek, koroa ikusi ere ez baita egiten aldare ostean; Erregeen Adorazioa adierazizko  taila multzo polita, non Jesus Haurtxoaren  burua nabarmen handia den, S.Jose gizajoak, berriz, eskumako eskua matrailean jarrita espresio berezia du, “hau paketea ezarri didatena”, “inoren semea aurrera atera behar” esanez bezala bere aurpegi etsipendunarekin; erlikiategi handia, beirazkoa, hezurrez beteta, koroa duen burezur bat inguratuz; bataiategia berrikuntza lanetan dago, kanpotik ez da beste mundukoa.

San. Agustin eliza: betiko itsulapiko  erraldoia erdi-erdian  eta koadroak aldareetan irudien ordez; baita Solidaritaterako 3 kutxa handi ere jana jantzia eta kultura gaiak eskatuz.

 

Ikuspegi zabala: lurralde zabala, urrutiko mendi garaien zerrak ebakitzen du zerua. Lautada ez da Po bailarako berdegune joria.

Gramciren kalea: Sienan plaza bat zuen, herri gehiagoetan ere badu plaza eta kalerik.

Apaiz gazte batek meza ematen zien 6 entzuleri.

Bi moja zaha-zahar agertu zaizkigu kalean  zuri-zuri jantzita: benetako agerraldia ziruditen kale zahar hauetan.

Ba da koadro berezi handi bat: erdian marko eta guztiko medailoia du, eta barne koadro edo medailoi horren sakonera Ama Birjinaren beste koadro bat da.

Perretxiko sasoia da nonbait: itxura estrainioko  perretxiko berezi handiak daude salgai, 3 mila pezeta balio du kiloak

Ardoa ere Toscanako fruitu ezaugarria da.

Bi gaztek dendan erosi eta kalean jarri dira kale ertzeko jarlekuan azenarioak gordinik jaten: janari sanoa!.

 

 

Ekainaren 15a. Osteguna. 36.a

 

* Andu Lertxundiren Arkitektura ipuinak argira uzten ditu eraikuntzako hainbeste zulo beltz.

* Iñaki Aldekoaren  Euskal ipuinen antologia, ipuinei buruzko iritzia aldatu didan liburua.

 

Herri edo lurralde bat ikustera zoazenean, informazio batere gabe joatea da aukera bat. Beste hiru bisita-aukera lirateke: 1.-Ze interesgune dauden gaingiroki ikasi eta interesguneok bilatzen hasi.  2.-Eskuarteko gida ondo ikasita eraman edo tokian tokikoa irakurriz ibiliz. 3.-Kanpin-dendan, hotelean edo autoan  utzi gidaliburua, ibili eta ikusitakoaren xehetasun batek zirikatu bazaitu kafetxo bat hartuz edo jelatu ba gozatuz gida irakurri ikusitakoaz argitasuna bilatu.

 

Kanpineko nahasmenean ere egon daiteke bat zeharo isolatuta, lasai, erlaxatuta, alboko kanpin-kideen etengabeko mugimendu  ugari eta ezberdinei begira.

 

Umeen heziketa eta beraiekiko portaera ezberdinen erakustokia da kanpina: gogoan dut Bolzanoko ama ontzi garbitzen, oinez doi-doi jakingo zuen alabatxoa zuen alboko harraskan oihal baten gainean eserita: biberoi betea esku biekin ondo helduta zuela beste denoi talaia hartatik begiratzen zigun umeak, lasai eta jakin min, amaren hurbiltasunean segur; gogoan dut ere komunetik noiz etorriko zain egon eta bospasei urteko arrebatxoa nola eraman duen dutxetara hamaika bat urteko mutikoak; gogoan ditut  aita-seme-alaben mila ezena lababoetan garbiketa kontuetan; bakarrik moldatzen diren hainbat ume koskor, lagunduta edo laguntasunik gabe; nola ez gogoratu familiako ontziak prepezioz garbitzen zituzten mutil koskor bikiak.

 

Borroka lekua izan behar zuen Toscanak ere: Adige Garaian herrietako muinoak eta tontorrak ziren gotorleku eta gaztelu, Toscanan herri denak daude tontorrean, harresiz inguratuta etxadi osoa, gotorleku eta gaztelu bihurtuta herria.

 

Toscanako behe aldera egin dugu.

Nekazari lurralde pobrea den itxura du: Soria edo Gaztelako zenbait lurralderen tankera du eguerdiko eguzki beropean. Ze lurralde modu ote udan?, lehorra izan behar du. Lurralde uhindua, gora-behera etengabean doa errepidea, etxetxoak han-hemenka sakonune, gaintxo eta maldetan. Etxe askok du hesiz babestutako ingurutxoan ortu txiki bat denetikako ortuariekin, bakoitzetik askorik ez badago ere.

Ebaki gabe daude belar-sailak, ebakiko diren itxurarik ere gabe. Gari-sailak erdi helduta horitzen ageri dira, bada   ebakitakorik ere; ekaitzak oso kaltetuta daude leku askotan. Mitxoleta, amapola, gari-soroetako lora da Italian ere, eta mitxoleta hemen ere gorria da. Akazia ere ugaria da, kamino bazterretan ia ez da besterik ikus ahal.

 

S. Quirico d`Orcia. Bandera gorri eta urdinez apainduta daude kaleak: bihar S.Quirico, herriko jaia. -Etxarrin erromeria izanen da, herri osoa bilduko da merienda-afarirako ermita bueltako belartzan-. Tontortxoan dago, gaztelua zen, harresiz inguratuta, sarrerako ate gotorrekin. Herri bitxia eta aratza, baina oso erosionatuta, higatuta, ditu eraikuntzetako harriak. Sarrera batek ikusgarri darama errepidea herrira, bihurgune den zubi betetik zehar. Elizako sarrera batek bi kariatide ditu, beste sarrerak Paviako Duomon ikusi genituen lehoi gaineko lau harrizko  zutoin, korapiloa eginez elkar bihurrituz erdian; barruan erretaula litzake bereizgarriena; zurezko habe landu polikromatuak ditu sabaian; 1470eko koadro oso polita; filigranazko pintura ikusgarriez bilduta triptiko itxurako  erretaula zahar ikusgarria, non aurkitzen den identifikatu ez dugun S.Quirico; koru kuriosoa du presbiterioak:  organo-tokia dirudien lekua du absidean, baina atzean ez du korurik; presbiterio buelta guztia du berezia, ez landuagatik, ematen duen itxuragatik baizik. Jauregia: handia, zeharo hondatuta, errekuperatu nahian dabiltza. Beste bi eliza eta jauregi batekin egin dugu topo herria zeharkatuzko kale luzean; eliza batek tailatutako pulpitu zuri-zuria du. Askatasunaren plaza da herriko plaza. Gaztelu barruko parke  ederra. Iturri bitxi bat: mugitzen zaion harrizko zintzilikarioa du eta plaza erdiko erreten batetik doa jario zaion ura.

 

S.Quiricotik aurrera dena da garisoro: ez errekarik ez kanalik, oso beroa izan behar du lurraldeak.

Bela beltz aldra, deneko hegaztia da nonbait bela.

Olibondoa, tarteka artea, azken baso gehiena artadia.

 

Pienza.

Urrutitik ikusi dugu: etxe multzo gorria mendilerro luzearen Hegoaldeko tontortxo batean, dorre garaia gandor.

Aita Santu baten jaioterria da, horregatik Vatikanoko arkitekto batek diseinatu zuen herria botere erlijiosoa eta zibila elkarren ondoan bizi ahal izateko helburuarekin: hiri ideala beraz. Errenazimendukoa. Arkitektura ikuspuntutik omen interesgarria, diseinatutako lehenengo herria delako. Zerbait ederra eta handia espero genuen, baina hiri apala da. Polita: kale luzea, nora jotzen duten kalexkak bere plazatxo eta zulotxoekin, denak adreiluzkoak, taiu berezia sortuz. 

Plaza txikitxo bat: alde batean Duomo, aurrean Logia dorre eta arkupearekin, beste bi aldeetara palazioak, gotzainarena bata, jauntxoarena bestea: elizako eta herriko gorabeherak erabakitzen zituzten denak bertan elkartuta; ohizko putzua plazaren ertz batetan, harri zurizkoa, harri zurizko zutoinen gainean gaineko arkua, eta harrizko irtentxoa jarleku tankeran buelta osoan.

Duomo: hiru barneluzego garaiak; sabai gotiko pintatuak dira ikusgai interesgarrienak; ezaugarrienak, aldiz, erretaulak: hainbat daude, denak apartak; erretaula zaharrek pinturak zituzten antzina; Gurejauna dagoen aldareko erretaula, sagrario eta kustodia agirian jartzeko lekuak harri zurian tailatutako multzo ederra osatzen dute; harri tailatuzko horma-kutxa da Olio Santuak gordetzekoa; kanonikoen koru zein aulkiteria, aldiz, xumeak dira, eta txikiak; faszistola, berriz, landua, garaia: auskalo nola konpontzen ziren bertatik irakurtzeko, eskailera luzea behar zuten diganteak ez baziren behintzak kalonjeok; bada koadrotxo bizantziar tankerako ikusgarria; zeremoni aulki bat bere xumetasunagatik da zirraragarria: lau taula liso besterik ez da.

Palazioa, gotiko berezia, puntazorrotzen ordez borobil antzeko leunak baititu arkuak.

Eliza, izana dirudien eraikin austero-austeroa, bertan berezia bezain arraroa eta bitxia den jaiotza bat: irudi zuri distiratsuz ez dakigu ze gaiez egina, Giotoren omenez omen; zurezko pulpitu apala, zurezko zortzi zutaberen gainean, deigarria da bere apaltasunagatik; koadro naif zaharra; galduta dituen freskoetatik gelditzen direnak dira ezaugarrienak; bi hilotz, sarrerako alde bietan bana.

 

Herri polit eta atsegina da; diseinatutakoa bada, ondo diseinatu zuten. Zainduta ere ondo zainduta dute.

Ez dabil turista askorik. Ikasle gazte mordo bat zegoen arkatzez orri eta koadernoan eraikuntzak marrazten.

Ikuspegi ikusgarria den ibiltoki batek inguratzen du hiri erdia hego-mendebal aldera.

 

Atsegina da herriotan ibiltzea.

 

Harririk edo harrobirik ez da egonen, baina egon behar du  adreiluak egiteko lur ona inguruan.

 

“Acriturismo” iragartzen da noizbehinka.

 

Montepulciano

Urrutira ikusi dugu lehenengoz erromeson hurrengo santu bisitatzekoa: etxadi luze zabal gorria aldapa pikean  bost dorre harro erakutsiz. Adreiluzko herria. 14 mila biztanle ditu. Baita jauregi eta eliza pila ere. Behatoki aparta. Egonleku edo ibilbide paregabea zatekeen eguraldi onarekin, kaleak pikoak arren, hiri ederra baita. 

Plaza: oso austeroa, tristea, mortua, eguraldia bezala, agian eguraldiak tristeagotzen du, goibeldu egiten du. Plazan Duomo. Plazaren aurrean Logia, apala, arkupe txikiarekin; bi alboetara jauregiak.

Dena da iluna, goibela, arre gorrizka den arren; ez tabernarik, ez dendarik,  ez dago alaituko duen ezer ere; ertz batean plaza guztiotako harrizko putzu zuria  zutabe eta arkuekin.  Jauregiak dorrea du.

Eliza: handia da, batez ere zabala; iluna; erretaula ikusgarri bat aurki daiteke, triptiko antzerakoa: tarteak eta azpiak filigrana pintatuez osatuak; pulpitua zutoinen gainean, baina hauek lantzeko aurrekonturik ez zen egon eta harri leun gelditu ziren;  aldare gainean gelditzen den mailan, argimutilen artean,  emakume santuen zilarrezko bustoak daude hemen ere; aldare ostean aulkiteria, kanonikoek lo patxaran egiteko elizatik ezkutuan; aulkiteria gainean hemen ere korua eta gotzainaren zeremoni aulkia albo batetan, berenez apalegia zelako-edo tapiz edo antzerakoz dotore estalia;  xarmanta den ikono itxurako koadro bat; ezker eskumara hilotzak; marmol landuko bataiarria, hiru irudiko zutoin estilizatuen gainean non  hemen ere transparentzian ez den agertzen Jesusen zakilik; atzealdean hiru taila zuri distiratsu, ez dakigu ze gaiez eginak baina dirudienez lehen ikusi dugun jaiotzako gai berdinez; zeramika argiko  horma-konka batetan alabastrozkoa izan daiteken taila eder txikia; harritzekoa bada ere, hemen ez dago itsulapikorik.  Zerbait nabarmentzekotan guzti honetatik, erretaula eta bizpahiru koadro liratezke.

Hiriaren oinetan, ia lautadan, kupula handi batez bukatzen den lauki itxura duen harri zuriko eliza bat, bigarren dorre luzezkarekin: arkitekto famatu baten diseinu berria nonbait, arkitektura ikuspuntutik interesgarria, lau adar berdineko gurutzadura besterik ez da.

Turistei abandonatuta dagoela dirudi herriko goialdeak, Alde Zaharrak; behealdera joan dira bizitzera herritarrak, goialdea abandonaturik.Mortua dirudi gaur denak euripean.

 

Herriko goieneko partean harrapatu gaitu eguneko zaparradak; euria, haize takarra eta hotza; desatsegina jarri zaigunez, harat honako ordu erdiko ibilia egin dugu herrian eta ospa egin dugu euripean.

 

Torrita, tontorrean, mendi gainean.

 

Autoak ez duela olioa aldatzerik behar esan dit mekanikoak. 

 

Sinalunga, bazkaria eman digu.

 

Lucignano.

Tontor-tontorrean; hiru etxe ilarek inguratzen dute mendi magala borobilean; tontorrean eta erdialdean bi eliza, elizen aurrean bi plaza, sarrerako bi ate eta borobilean dauden kale nagusiak elkar lotuz kalexkak: horrela osatzen da herria. Etxeak baxu-baxuak dira, bi solairukoak baina teilatutik oso gertu bigarren solairua.

Erdi Aroan murgildu gara berriro, herri osoa guretzat bakarrik delarik; ikasle batzuk, agian Pienzan zeudenak eurak,  marrazten dituzte bere koaderno zabaletan herriko eraikuntza deigarrienak.

Eliza: hutsik dagoela dirudi tontorrekoak; izan zituen freskoak baina oso gutxi gelditzen zaizkio, dirautenak, baina, ederrak dira filigrana maitagarriez osatuak. Amabirjina naifari Niñojesusa falta zio eskuetan, falta dira aldaretako koadroak ere: mesedez lapurretarik ez egiteko oharra dago jarrita sarreran; organoaren ordez, pianoa: lapurtu egin ote zuten organoa?; zein baino zein ederrago bost ataleko erretaula ederra; S. Kristobal; Olio Santuak gordetzeko harri berdezko kutxa txikia, korua atzean, tokatzen den tokian.

Eliza: bigarren bat; harrizko mailadi borobil zabala aurrean, bi maila ezberdinetan eratua, erditik gora daude erdiak, eta beherago, beste maila batean, besteak: zazpi maila du zati bakoitzak, efektu berezia sortuz. Itsulapikoa, lurralde honetan tokatzen den bezala, tailatutakoa, ELEMOSINE letrerotxoarekin, belaunikatu eta errezatzeko ere aukerakoa; aldare bateko koadro handi batean koroa izar eta guzti  jarri diote telan bertan Amabirjinari, baita Niñojesusari ere; zurezko pulpitua, berez apala, baina zortzi zutabe gainean; aldare alboetan estatua  profano zuri diganteak, harri zurizko bi estatua ezohizko jainkosa greziar edo erromatarrak diruditenak; aldare gainean tramankulu itzela dago, tenplete bat, marmolezkoa, barroko loratuegia; Basko Zuzia polita da, naifa, ikasle batek pintatua; bataiategiko koadroa ere naif merkea da; sarrera ateko morroilo eta sarrailak erraldoiak dira, ikustekoak.

Arratsaldeko 6etan zazpi zaharri ematen zien meza apaizak.

 

Jelatu banaz gozatuz gabiltzala kale artean, bi abadek -bata beltza sotana beltzez jantzita- lau mojak -bata beltza abitu beltzez jantzita-, eta  bi frantziskotarrek bere abitu handiekin, ukitu italiarra ematen diote Sienako ilunabar kosmopolitari.

 

Uda giroa izan dugu arratsaldean, arratsalde eguzkitsua.

 

Zipres asko ikus daiteke Toscanan, baita mendi hegietan ere, oso efektu beresia sortuz urrutira.

 

 

Ekainaren 16a.  Ostirala. 37.a

 

Lehenengoz ez bada gehienez bigarren aldiz jaso dugu lehor denda Italiako hilabete eta erdi honetan.

 

Toscanak badu hego aldera zuhaitz gazteko basoa  bere garaiera apalagatik muino lerroa dirudien mendikatean.  Bere barnetik doa errepidea. Autobideko hesi berdeak bazterrak ikusteko aukera handirik ematen ez duen arren, abiaduraren ziztuan ere tarteka igarri daiteke lur landuak gari-soro direla, pobre itxura duela paraje honek.

Berritze eta konpontze lanetan murgilduta dago autobide hau ere: bide-sareko lanak Euskadin bezala Italian ere ongizate jatorrik eskaini ezinaren estalgarri itxura dute.

Apenino mendi garaiak agertu zaizkigu aurreko urrutian; arto-soroak eta  mahastiak ditugu bertako hurrera.

 

Hemen ez dabil Milaneko autobietan zebilen kamioitzarik, nabarmena da ez dagoela hango ekonomia eta merkatalgo jarduerarik. Ez da lurralde ahaltsu bizia. Errekin garraiatzaileak edo bertoko kamioitxoak ezik, ez dago besterik. Bertan dagoen Perugia industrialak hegoaldera du nonbait merkataritza-harremana.

 

Txikitako Bengamino Gigli, Mario de Monako eta antzerako kantari enparauen zintak entzun ditugu bidea arinduz. Zonalde honetako sona herrikoiak, berriz, ezin esan Euskal Herriko biribilketak ez direnik, Mauriziaren kantak edo Gelatxoren baltseoak.

 

Trasimeno erromatarren historiako bataila batetatik ezaguna dugun lakua inguratuz goaz zati batean. Badirudi itsasoa dugula mendi bien aurrean, ez baitzaio mugarik ikusten urari aurreko hodeiertzean, urak mozten du-eta zerua, edo zerua delako muga: gure mendiarte zabaleko joanean badirudi itsaso zabalera joko dugula.  Gure alde hurbiletik istingak eta holakoetan ohizko belar luzeak dira lakuaren ertzak: moskitoek ez ote zuten desegin erromatarren gudarostea.

 

Torre Sella herritxoan bailandrak ageri dira portu nanoko moila ezdeusetara lotuta.

 

Azpitik zeharkatzen ditugu tunel sarrien bidez Apeninoak deritzogun menditxoak. Pikardiak egin ditu ekaitzak garitzetan hemen ere: gehienetan inori eta naturari lotutako gizakia da baserritarra, lurraren esklabo izateaz gain, lotura gogorrez bizitza motza gelditzen zaion gizaki librea.

Etxe berri  solte asko dago herrietan: migratzaileak ote etxera bueltan, edo etxerako buelta gertatu asmoz jasoak, Extremadura, Galizia edo Gaztelan bezala. Mafiarentzat lan zikinak eginez, pizza egin edo salduz -pelikulei jaramon egin ezkero-, baina bai, emigrante guztiek bezala, atzerriko herrietan inork egin nahi ez dituen lanak eginez ari dira  ia beti etorkinak.

Bidaiak

Jon Etxabe 2019/01/18 10:11
Italia 95. Garda lakua, Lombardia, Brescia, Milan, Pavia, Certosa de Pavia.

Ekainaren 11.  Igandea.  32.a

 

Tragikoak dira egunotan irakurri ditudan ipuin denak, tristeak. Ez ote dago ipuin alairik Euskal Herrian?.

                                                                               

Eguraldi txarrak bota gaitu hemendik ere: gau guztia euri, denda blai…; denda tolesteko ateri-guneaz baliatuz egin dugu alde.

 

Lotuta darabiltzate txakurrak hemen.

Borroka-lekua izan behar zuen lurralde honek urteetan,  gaztelu bat dago-eta herri-gainetako tontor guztietan.

Ez dabil kamioirik igandeetan autoestradan, zerbitzugunetan daude pila bat aparkatuta. Debekatuta dute nonbait igandetan errepidean ibiltzea, agian bihar lantegiak zabaltzeko zain daude.

Zarata lehuntzeko kristalezko manparak daude jarrita hemen ere autoestradako alboetan, Trento inguruan.

Banesto maillota zeraman zikloturista batek Garda Lakuaren inguruan.

 

Garda lakua.

Itsasoa dirudi heldu garenean, itsasoa genuela aurrean zirudien ibai zabal baten bukaeran; kilometro batzuk ondoren ikusiko dugu bere laku itxuran, bere luze zabalera osoan.  Garbi garbia dago ura, ispilua dirudi lakuak, kanpokoak bezain garbi ikusten dira urpeko harriak, agian garbiagoak daudelako. Turismoari lotuak daude ertzeko herriak, itsasertzeko herri asko ohi den bezala. Itsasertz-herrietako igandeetako edo oporretako jendetza eta giroa  nabari da hemen ere. Kanpotar jendea, jai giroa, dendak zabalik, txalupak, belaontziak, hondartzatxoak,  badiatxoak, gaztelua hemen ere laku kontrako haitz baten gainean, untziralekuak, kruzero ontziak jendez lepo laku erditik, oinezkoentzako non ibilia herri inguruetan, igandezaleak, peskariak, zipresak hesi betekizunerako, olibondoak...

 

Lakuaren ertz-ertzetik doa errepidea, tunelpe eta zuhaizpe batzuetan ezik, lakoaren ikuspegi ederra eskainiz. 60 kilometro ditu  errepideak gu goazen ertzetik, luzeagoa da oraindik bestetik, bira osoa eman dakioke autoz; ertz batetik bestaldeko herriak, harkaitz tzarrak eta lurrak ikus daitezke.

Alemaniarra eta bertako inguruko jendea dabil batez ere, matrikulek diotenez. Eta gure SS. 

Atsegina da lakua.

 

Ibaiertz batetan auto ilara izugarria kamino bazterrean, egun-pasako jendez bazterrak.

 

 

LOMBARDIA

 

Brescia.

Hiri industrializatua: hiritik  kanpo ditu lantegiak.

Urrutitik ikusi ditugu katedraleko dorre erraldoi urdinxkak eta etxe-orratz  mordoa, tartean bat, berdexkara ez izatera BBB bankua litzakeena.

Plaza luzea, zabala eta ederra.

Katedral edo Duomo Berria: plazan, mole erraldoia, kruzeroa besterik ez da, lauki bat, bertan izugarri bloke handiz  jasotako zutoin diganteak eta kupula ere bere neurrira, ondo argiztatuta, urre koloreko demasa da aldare gaineko lanpara.

Plaza, alde batetik etxeteriaz itota gelditu den harri gorrizko VII. gizaldiko borobila.

Duomo Zaharra: duomo berriaren erreskada berdinean, beste aldetik.

Palazioak:  bi,  ederrak, teilategal zabaleko  adreiluzko zaharra bata,  dorre zorrotz altu batez bukatutako harri zurizko liraina bestea; ederra gelditzen da zaharraren harrizko patioa pinturak dituen izugarrizko arkuteriaz inguratuta.

Loggia Plaza: plaza ederra da hau re, antzinakoa: Loggia palazioaren harri landuzko bitxikeria batzuk ezik, inolako edertasunik gabe zutabe handiko  arkupe zabala, Logiaren fatxadako eskultura zuri eder ugariak,  kanpanile polita, erloju handi ederra, palazioak.

Arkupe luuuuzeeeee bat, zirrara eragiten du, agian arkupedun kale bakarra delako.

Kaperatxo kuriosoa kalezulo batean: adreilu puntazorrotzez egindako azpikoz gora dagoen konoa bailitzan, erdia etenda tarte batean leiho luzexka erromanikoak ateratzeko.

Eliza asko,  plaza ugari, badu gaztelua ere.

 

Irudimena: nahikoa dute egunkariko Amabirjina argazki bati kristal bat jartzea, kale ertzeko orman aldaretxoa egiteko.

Pintadak Logia plazan: CLORO AL CLERO - BOGLIAMO ESSERE LIBERE - MAXIMO RISPETO AL CAMPESINOS  DEL CHIAPAS - igitaia eta mailuka.

Herri honek Austriarekin izan ditu arazoak: ez dakit noren estatua baten oinean dio: “el populo insurgido contra la Austria tirana”. Askatasunaren aldeko betiko borroka.                     

Meza ondoren plaza bizitu bada ere, plaza bateko arkupeak antikuario eta jendez gainezka bazegoen ere, inor ez dabil kaleetan komertziorik gabeko igande-bazkalorduan, noizbehinkakoren bat ezik.            

 

Milanera bidean, granjak, behiak, zaldiak larrean, belar fardoak, soro zabalak, artoa, garia, mahastirik ez... orain artekoaren  nekazaritza mota ezberdina.

 

Hiru ekaitzek jo gaituzte Garda Lakutik Milanera bitartean;  autoestradako abiadura bizian harrapatu gaituzte hirurek; ekaitz batetik ateratzen ginen beste batetan sartzeko. Milanera sarreran izan da hirugarrena, izugarria, kamioi eta autoz bildurik ehundik gora askoko abiaduran, nahitaez bizkor errepideak horrela agintzen zuelako, kristalak urez lausotuta, garbigailuak ur dena kendu ezinik, geratzeko aukerarik gabe, hirira sartzeko autobidetik non atera behar ginen ez genekiela, dena autoestrada ezberdinen iragarpena, dena norabidea ... Baina atera gara, onik atera ere.

 

Kanpina:

Hiri erraldoia da Milan. Kanpin bakarra du, dagoen kalearen izena badakigu, baina herrizainak ez du ez kalearen berri, ez daki kanpina non dagoen ere. Karabineroen kuartelean ere ez zekiten, baina karabineroei esker aurkitu dugu azkenik.

Kontzertu batera etorritako 2000 gazte pasa ondoren, dena dago hankaz gora eta zikin kanpinean. Inguru dena da putzu  ekaitzen ondoren. Lurrak gorantz egiten zuen  zatitxo batean jarri dugu denda, putzu ez zen leku bakarrean.

 

Eguneko laugarren ekaitzak jo gaitu kanpinean, afaritan geundela kanpineko jatetxean, izugarrizko ur-jauzia: lehen dena putzu bazen, orain itsaso da kanpin osoa. Trumoiz, euriz eta hezetasunez kokoteraino, afaria gozoa izan den arren, animoz lur-jota hartu gaitu loak.

 

 

Ekainaren 12a.  Astelehena.  33.a

 

Bere aurpegi txarra erakutsi digu Lonbardiak. Ilunkaran ekaitza bota bazigun, etengabeko zaparrada izan da gau guztia. Gogaituta, bustia gorrotatuz, bizipoza erabat hautsita, gure abentura eta ametsak bukatu direlakoan, giroak gainditu gaituala sentipenez, Italiatik alde egitea erabaki dugu.

 

Milan

Hiriak ikustalditxo bat merezi zuela uste izan dugu halere, are gehiago dirua eskuratu behar genuenez. Hirira jo dudu alde egin aurretik. Izugarriak dira Banketxeko segurtasun neurriak: kanpoan, sarrerako kutxatila aproposetan, utzi behar duzu dena, aterkia barne, eta arakatu ere egiten gaitu segurtasun tipo batek.

Duomo:  ezinezkoa egin digu katedral famatua bisitatzea etengabeko zaparradak, autoa bazter batetan gelditu, eta bertatik begira egon gatzaio fatxada harrigarriari: gotiko ikusgarria da, beste zerbait espero banuen ere:  irudi asko: beste irudi asko falta zaio, gotikoaren orratz zorrotzak, brontzezko ate tzarrak, dena garbia, zuri, zaindua.

Plaza: zabala, ederra ikusten da.

Arkupea:  luze zabal berezia, Bruselakoa gogoratuz, saltoki eremu baterako sarrera izan daitekena.

Parkea: zabala berdea ondo zaindua hiri erdian: ibilitxoa egin dugu bertan aterrune batean: zerbait gogorarazteko eta goratzeko eraiki ohi den arku klasiko horietakoa, tamainoz handia, harrizko tailaz dotorea, ohizko zaldi eta zaldikoz gandorra, nongo arkupean aurkitu dute kloxarrek aterpea, monumentuak turistek argazkiak ateratzekoz gain beste zerbaitetarako ere balio duela erakutsiz.

Harlanduzko kale zorua, Belgikako galtzadarri horien antzerakoak eta gurpiletan soinu ozena ateratzen dutenak.

Bertan ibiltzea amesten genituen tranbiei begiratu  eta beraien kirri-karra bere-berea entzun hutsez alde egin behar izan dugu autotik ikusitakoarekin konformatuz: adreiluzko eliza borobil itxuraz ederra eta zaharra, kale-gurutze den plazaren erdian jeneral ospetsuren bati etsai asko hiltzeagatik eskainitako brontzezko  monumentu handia, eskultura modernoak han-hemenka, eliza pila, plazatxo asko, zuhaitz asko kaleetan ere, ezinbestekoak ziren iturriak: bat handia ur-tutu handiekin,  palazioak, handi ederrak, garrantzitsuak izandako garaietako hainbat xehetasun han-hemenka begi erneentzat, baita itxura desatsegina duen  garai bateko langileen auzo industriala ere.

 

Pitojole asko dago Milanen, erritmo eta estres bizian bizi dira nonbait.

 

Bidegurutzea da Milan, bospasei autoestraden sorleku edo helburu, agian ingurubide ere badira autobiok.

 

Pavia.

Zahar itxurako herri zaharra, txukun zaintzen badute ere;  labirintoa da egituraz.

Duomo: Italiako handienetakoa omen da kupula; adreilu puntazorrotzeko fatxada berezia du.

Alde Zaharra: Osoki oinezkoentzakoa da, harri laukitxozko zorua du, kantaria pneumatikoen pean.

Palazioak: adreiluzkoak.

Zubia. Harrizko zutoinen gainean adreilu eta egurrezko aterpea duen adreiluzko deigarria da, hiruzpalau arkukoa, ibai zabala zeharkatzen du. 

Ipurtalde eta barrabilak koloreztatu dizkiote plazako monumentuko zaldiari inguruan dabilen erreibindikatzaile bihurriren batek: “Frente autonomista lonbardo” pintada ere egin du.

 

Hiritik at:

Kanala eraman dugu alboan kilometro luzeetan, hondatuta dauden burdinazko zubi potxoloak zeharkatu ditugu, uraren garaiera kontrolatzeko esklusak ere hor daude: garai batetan ontziak ibiliko ziren kanal honetan, herriak lotuz, agian itsasoraino helduko ziren ere.

Eliza duen eraikuntza erraldoi interesgarria, komentua dirudi.

Bada  “Casa de los espagnoles” edo antzerako izena duen zerbait, baina hemen ezerk ez du gogoratzen eskolan hain harro ikasarazi ziguten Francisco I.a preso harrapatu zuteneko bataila famatu hura.

FRONTE AUTONOMISTA pintadak.

 

Certosa de Pavia. Monasterioa: Lonbardiako arkitekturaren ezaugarri nagusia. Harresiz inguratuta, Pobletekoaren antzera; turistentzako antolaketa petoa aurkitzen da barnean ate batetik sartuz. Monasterio hau zen gaurko helburua, baina, astelehena denez, itxita dago; kanpotik ikusitakoarekin amore eman behar izan dugu, Pavia behintzat ikusi dugula-eta kontsolatuz.

Bonbari tiratzeko sistema berezia zuen komun batek.

 

Italia ez uzteko azken ahalegina jotzea erabaki dugu. Frantziara ordez beherantz hartuko dugu Genoan. Eguraldiak onera joko duen, denda eta arropak lehortuko zaizkigun eta  gure animoak berotuko diren itxaropenak bultzatuta, Italian jarraituko dugu oraingoz. Ez dugu amore eman nahi.

 

Menditxoak, belarra, garia… ikusi ahal dira Alexandria inguruetan; lurralde pobreen ezaugarria bada garia, ez da aberatsa lurralde hau.

Scribia mendikate edo bailaratik doa autoestrada, baso gazte batean zehar, bihurgune asko eginaz, aldatsak tarteka, kilometro luzeetan. 

 

 

LIGURIA

 

Utzi dugu Piemonte. Ligurian gara. Itsasorainoko basoak, ezagunak jadanik guretzat. Ez genuen uste, duela hilabete bat luze,  hemendik izanen ginenik berriro, baina hemen goaz bide beretik. Arteza, zuzena, da Bilbo-Behobia autobia honekin konparatuz. Ezagunak ditugun tunelpeak, biaduktuak, Carrarako mendi zuriak.

Orduko 120tik gora goazela tunel barruan argi xafladez eta tutuz aurrera bidea eskatzen du auto erreskadak, ziztu bizian aurreratzen gaituztelarik, kamioiak aurreratzeko ere denbora tarterik  utzi gabe.

 

Euri zaparradak ditugu tarteka lagun bidean.

 

Akueduktu izugarri luzea Cuca inguruan, badirudi mendikate batetik beste batetara doala bailara zabala zeharkatuz: konpontzen ari dira. Turismoa!.

Mendi oso bat da harrobi, ehunka metrotako garaieran mailaka sailkatuta, izugarria.

Oso menditsua da Firenzzetik Sienara bitartekoa, mendi garaiak, dena da baso, tarteka herriak, bihurgunez bihurgune egiten du bidea autoestradak, mendian zehar.

 

Bota berri zuen lainoek zaparrada ederra Sienan,  bustia, hezea dugu hemen ere kanpina!!!. Hirian ostaturik ere ez, eta kanpinean bukatu dugu, halako batean lortu dugu afaltzea herrira mila joan-etorri egin ondoren. Bestelako egun bat argituko al da bihar.

Bidaiak

Jon Etxabe 2019/01/11 10:41
Italia 95. Trento, Rendena bailara:S.Piazzo eta S.Vigilio ermitak, Genova bailara, Paso Campo Carlomagno, Dolomitak, Gardena bilara, Paso Garodena, Belluno probintzia, Paso Campolongo, Paso di Falzzanero, Cortina D´Ampezzo, Paso Pordoi, Paso Costalunga.

Ekainaren 9a. Ostirala. 30.a

 

Trentora bideko bailara:

Ezin daiteke autoestradan luzaro bizkor joan: lanak tarteko, bi aldiz jarri gaituzte 60 kilometroko abiadan eta norabide bakarrean.

Europatik datorren kamioiz lepo doa errepidea: asko, handiak, bizkorrak, ikusgarriak.

Mendia, basoa, ibaia, errepidea, trenbidea, autobia,  herriak, fruta-arbolak… kilometroetan.

Euskal Herriaren antza du tarteetan: berdeguneak maldetan pinu artean eta etxe zabal bakartiak berdean zuri: elizak eta etxeak hurretik ez dira, baina, Euskal Herriko berdinak.

Estutu egiten da bailara tarte batean, haizpitarte antza hartuz, ondoren zabaldu egiten da berriro, baina aurreko fisonomia gordez.

 

Euskal Herrian ez da faltako gertakizunik egunotan: alkatetzak, diputazioak, politikakeria... Zorionez ez gara ezertaz enteratzen.

 

Trento.

Kontzilio famatuko kokagunea, ia trafikorik ez dabilen hiri lasaia, zaharra, baina ez zaharkitua, edozein kaletik ikusi daitezkeen mendiz inguraturik.

Piazza du homo: eliza, palazioa, honen aurrean pinturak dituzten etxeak, Neptunoren iturria; plaza ederra da, patxadakoa, baketsua, lasaia. 

Palazioa: plazarekin estiloz bat datorrena, bai eraikuntzako harri motetan bai  erromaniko lonbardo jitean. Erromanikotik gotikorako trantsizioa dirudi erromaniko lonbardoak.

Sta. Maria Maiore edo Duomo: eliza berezia, oparoa:  Kanpo aldea: arku-ilarak, leihoak, errosetoi erraldoiak, dorre erromanikoa; lehoi gainean daude hemen ere sarrerako aterpeari eusten dioten zutabeak, gizakume baten bizkar gainean dago, berriz, hegoaldeko aterpeko zutoin bat: zutoina bera erdian korapilo dotorea egiten duten lau zutabe borobilek osatzen dute; marmol zurizko teilatu ederra du alboko ateak. Barrua: ikusgarria da aldare nagusiko koloreetako marmolezko dosel edo errezela; eskailera luze arkudun pikeak, atentzioa deitzekoak, dira korura daramatzaten bi eskailerak, baina batek bakarrik du sarrera korura, bestea simetria betebehar hutsa betetzen du; goi-goian dago koroa, ia ez da ikusi ere egiten, baina taila ederrak ditu; Trento Kontzilioko erabakiak bere aurrean zin egin zituzten gurutzea dago kapila batean; tamaina guztietako hilobiak; irudi tailatuak, beraien artean Amabirjinaren bat oso ederra; pinturak ormako zati batean, harri bizian pikatuta daude beste orma denak; lehengo  eliza baten hondakinak ikus daitezke zulo batetik zoruko zati batean; zorutik isolatuta daude bankuak, hotz egiten duen seinale; zutoin oso sendoak, tailatuak, dira kanonikoen koruko aulkiteriaren bururakoak, hoberik ikusi badugu ere.

Palazioak: asko eta ederrak; palazio bateko horma batean burutxo tailatu pila ageri da hormatik burua atereaz bezala, efektu kuriosoa sortuz.

Asko errepikatzen dira marmol gorrizkoak diruditen  diruditen baina pintura soilik diren balkoitxoak.

Arkupe eder luzedun kalea, saltegi eta erakusleiho oparoekin.

Trentok ere badu bere euskalduna: San Franchesco Saverio, bere izeneko elizako ateburuan dago.

Hemen ere, Tirolen lez, kolore ezberdin anitzez pintatutakoak dira antzinako etxeak.

Trentoko seiluek badute kola.

Seguruenik bere delitu bakarra pobrea izatea izango zuen magrediar bat zekarten atxilotuta poliziek kalean.

 

San Kristobalen marrazki pintatuak errepikatzen dira asko Tirolen eta Alpe inguru guztian: bidarien zaindaria da izan ere, eta Alpeak pasagune izan dira beti, pasagune zaila gainera garaiera eta elurragatik.

 

Bailaraz bailara goaz, haizpean doan errepidetik, bertakoa den etenik gabeko berdetasunez inguraturik, itxuraz bertan behera utzitako belar zelaiak ditugu alboetan. Herri asko, txukunak, aratzak, garbiak, alaiak, ondo zainduak, kanpotarrak hartzeko gertatuak,  kanpotarrok hartzetik bizi direnak.

 

Brenta mendi-sailaren erdian gabiltza, baso barrutik. 

 

Toblino lakua, lakutxo polita, haitzaren azpian.

 

Bidaia goxoa da. Inguruko mendiak kare-haitzak dira baina ez Anboto, Aizkorri edo Izarraizkoen bezain zuriak, ilunagoak, gorrikaragoak, beltzaranagoak.

Gehiegizkoa da tunelena, ezker-eskuinera biratuz tunel barruan, bihurgunez bihurgune, doa errepidea bide luzean, ikusgarria: bat batez ere, alde berdinera ia borobil erdia egiten duen tunel luuuuuuzeeeeeea.

Aldatuz doa basoa, izei basoa da orain, ia arratsalde osoko kilometro luzeetan ez dugu besterik ikusiko. Izei gizenak eta garaiak.

 

Rendena bailara

S. Piazzo: ermita, 9. gizaldikoa: pintatuta ditu kanpoko ormak: uste nuen Errumanian Suceava lurralde inguruko Voronet, Humor eta abar zirela bakarrak, baina hara non bailara honetan ere oso zabalduta dagoen elizak kanpotik pintatzeko kultura; dorre garai polita du.

 

S.Kristobal agertzen da eliza denetan, bidaiari asko zebilen nonbait hemendik.

Hemen ere egur asko dago ebakita eta pilatuta etxe kontretan: gasa edo petrolioa ez da oraindik hemen sartu Etxarrin bezala.

Etxeek, berriek batez ere, zurezko balkoi oso landuak dituzte.

 

S.Vigilio ermita. Herioaren dantza makabro zirraragarria horma pintatuetan: herioa irudikatzen dute eskeletoek, buiraka bizkarrean, gezi gorriez alderik alde zulatzen dituzte erreskadan dauden giza maila guztietako ordezkariak, hauetako bakoitzak zer dioen idatzita dago buruen gainaldean: zoragarria.

S.Kristobalek ere ezin zuen huts egin ermitako horma batean.

Ganbara irekia dute aurrealdera etxe askok, baranda batekin: ortuariak lehortzeko segur aski.

 

Genova bailara

Goi goian, arbola tarteko haitz punta batean bertara nondik igo ere asmatu ezin daitekeen etxetxoa dago bakartiago ezinik.

 

Nardis, 100 metrotik gorako ur-jauzi izugarria. Liluragarria da  beheko erreka berde urdinaren eta ur-jauziaren ur-hotsa, are gehiago  izei erraldoiez inguratuta. Bertarako bidea bera izei arteko tunel berdea da, inguruak ematen dion berdetasunez berde  bera ere, erreka zoragarria alboan doala harri zurien artean kantari.

 

Adamello-Brenta. Naturgunea. Mendian gora zeharkatzen du errepideak; egurrezko teilatuak antzinako etxe eta txaboletan;, zurezko tailak. Ikuspegi izugarriak ageri dira izei artetik.

 

Paso Campo Carlomagno. 1676 metroko goieran, alboetan dena da mendi, dena ibilbide, mendikarak egiteko aukera izugarria. Neguan eskiatzeko aukerak ere bai, arrasteek erakusten dutenez.

Trentinotarrek badute bere Karlomagnoren legenda, baina hemendik pasatu egin zen soilik, ez zioten Roldanik hil Orreagan nafarrek bezala.

 

Bailara berri baten ikuspegi ederra dugu, zabala eta berdea hau ere. Izeien artean jarraitzen dugu menditzarretan. Teilatuak txapa edo antzerako zerbaitekoak dira, nahiz teila ikusten bada ere.  Ia ez dago fruta-arbolarik. Erreka bai, hor doa, bizi bizia. Erromaniko-lonbardo estilokoak dira elizetako dorre asko. Nekazari herrien itxura dute herriek, etxe apalak, ez dira bizi kanpotarrengandik.

 

Tovel lakua

Izugarrizko harritzarrak daude  heldu aurretxoan Teiden laba bezala, menditik eroriak, agian uholde edo ur-jasek ekarriak: harrizko lakua dirudi.  Lakua bera, 1178 metrotako garaieran,  izeiz inguratua uretaraino, ez da handia, elurrez zuri daude osteko mendi garaiak. Laku atsegina. Polita behar du izan garaiz eta lasai etorriz bide zidorretatik oinez inguratzea.

 

Oso egun polita izan da Trentino lurraldeko eguna.

 

 

Ekainaren 10a. Larunbata. 31.a

 

“Marin” markako txirrinduak zituzten alemaniar batzuk.

Erasokor eta haserreti bihurtzen dira oso baketsuak diruditen txakurrak, beste beraietako bat inguruan agertzen denean.  Bere esparru propio konpartitu ezina txakurrek ere.

Gutxienez 10 motorrek osatzen zuen motorista banda. Lasai jaso dute  kanpamendua: norberari ere patxada damaiote: erritmo patxadatsua, kontua eta irribarrea, zigarrotxoa eta denda tolestea, motoari ukitua, motoari buruzko autua, mono beltzez janztea, gerrikoak lotzea... dena ibilia eta ohituren poderioz idatzi gabeko  jarduera finkatua, erritoa. Beltzezko janzkera edo  estalki makabro horren barnean egon behar du portaera lasai hori baldintzatzen duen barne oreka bat. Anaitasuna erakusten dute motoristok bai koadrilako harremanetan, baita kanpinean gau baterako fortunatu direnen artean ere.

Bada txakur motorista bat ere, sidekarrean doa, belarri eroriko burua zut; gustura dirudi bidaiari ekiteko. Moto-kideak denda jaso duen tartean  argi egon da denari eta denei harriduraz so, agurtzera zetorkion guztiari adi, txakurra bihurtu baita motoriston maskota.

 

Hizkuntza balitz nazio baten ezaugarria,  Adiggio Garaia lurralde hau ez litzake italiarra izango. Egon behar du nolabaiteko haustura, egonezin edo kontraesana herri honen baitan, azaltzen ez bada ere; politikoki italiarrak,  baina hizkuntzaz , ohiturez eta kulturaz alboko Alemania edo Austriaren kide baitira.

 

Dolomitak

Laino euritsu malapartatuak zapuztu dizkigu urteotan amestutako Dolomita, Pordo eta Marmoladako ikuspegiak.

Bailarak bata bestearen segidan, gorantz edo beherantz norabidearen arabera, baina beti aldatsean; kanpotarrentzat edo kanpotarrek eraikitako etxeak errepide alboko herrietan; bitxikeriak izaterainoko zur landuzko balkoiak, batez ere hoteletan;   dena izei beltz eta izei  zuri berde argi sartu berriak tarteka; belar hasi ebaki gabez utzita bezala belar zelaiak mendi magaletan edo tarteka zabaltzen diren ibartxoetan; animalia arrastorik ere ez, zertarako diren antzik ematen ez diegun mendi magaleko berdegunetan teilatua ere zurezkoa duten  egurrezko txabola txiki asko; lainoak estaltzen dizkigun tontorretarainoko eskiatzaileentzako garraio-gailuak, haitz puntetan tarteka soilik ikusi ahal ditugun metalezko dorreetan gorantz zintzilik.

 

Ia ikusi ere ezin ditugu egin Dolomitak; izugarriak dira laino tarteetan ikusitakoaz asma dezakegunez. Lehen harkaitzak ez digute eraginik sortu Anboto, Izarraitz edo Aizkorrin antzekoak ikusi ditugulako, baina gureak bider hogei handi dira hauek bai zabaleran bai luzeran, garaiagoak ere noski. Azpitik begiratuz gure betiko haitz garaiak ikusten dira, behin ere bukatzen ez direnak ordea.

 

Pasoak: errepideotako gainak.

 

Kilometroak gora eta kilometroak behera  ia 180 graduko biretan aldats izugarri luzeak, ume batek  arbeleko jolasean  marraztutakoak bailitzan, bihurgunez bihurgune.

Garaiak dira mendiok, %15-16-17ko portzentaiako aldats pikoak,  berdegune eta malda nahiko leun-bigunetan doazenak, behin ere ez amildegi gainetan edo pendiz ertzetan, ez dira inola ere trokarteko bideak.

 

Oso morokil datoz ibaiak. Ezin daiteke izan kutsadurarena, ez dirudi ere hainbesterainoko euririk egin duenik. Ibai ertzetan palak, ez dakigu zein lanetan, ari direnez, tramankulu horiek izan daitezke uren lur-kolorearen arrazoia.

 

Herriak:  dena denda, dena hotel, dena jantoki, dena negozio, dena dotoreziaz eta fineziaz egindakoa.  Etxe berriak, etxe zahar berrituak, etxe dotoreak, etxe ikusgarri asko. Tirol ezaugarriko etxeak. Ostatuek dituzte batez ere gotiko hizkiz egindako idatziak eta marrazki linealak kanpoko ormetan, lurraldeko ezaugarri. Hotelek ere badituzte pintura ugari,  politak. S. Kristobal asko, bidaiari asko ibili baita mendialde hauetan veneziarrak merkataritzan zebiltzanetik. Bide zahar batean, ibai zabal baten gainean,  aterpe-eta guztiko egur ilundutako zubi oso dotorea aurkitu dugu. 

Leridako Noguera ibaien inguruko izugarrikeriak eta arrunkeriak gogoratzen ditugu. Tirol aldeetako herri honek Espainiako herri gehienek ez duten barne dotoretasun, kezka, esperientzia, agian tradizioa erakusten dute. Espainiakoa, Euskal Herrikoa ere, gehiegizko kirtenkeria da, ezeren axolarik gabe merkeegi aberastu  nahi duten sentsibilitaterik gabeko dirudun eta agintarien tradizioa.

 

Laino madarikatua izan dugu eguneko lagun, ikuspegia urrituz, euriaz blaituz, jelaz hoztuz. Egun osoko zaparrada. Ia gorroto ditut lainoak, kanpinez aldatzean denda lehor bildu ahal izatea besterik ez dugu eskatzen, ia eguzkirik ez eskatzera heldu gara. Badaezpada ekarritako arropa lodiz jantzita gabiltza, ilusioz ekarritako udako jantzirik ez du ukitu ere egin M. Luisak.   

 

Gardena bailara

Ezin esan Euskal Herrian ez gaudenik, errekatxo eta errepideen alboetan haltza, mota guztietako zuhaitzak… dena berde.

 

Ortisei. Polita da ikusteko, baina ez zaparradapean ibilalditxoa egiteko. Deigarria zen atletismorako  pista gorri bizia inguru berdean kontrastatuz. Deigarriak ziren ere zaldiko-maldikoak euripean.

 

Ertz lausotuzko isla etaa soslai iluna ikusi soilez ere, ez da zaila antz ematea zenbaterainoko erraldoiak diren mendiok.

 

Paso Gardena

2.137ko garaiera, 5 graduko hozberoa, izugarrizko tontorrak alboetan: ez da hain bitxia, handitasunagatik ez bada, antzerako tontorretara ohituta gaudenontzat. Ez dira kare-harri zuriak, gorrixkak baizik. Ardi eta zaldiak falta zaizkie zabalgune hedatu berdeei. Aralar edo Urbiako nostalgia hori izango dugu eguneko Paso guztietan.

 

Txirikordatutako bihurguneek biltzen dute mendi berdea goitik beheraino. Hesolazko hesiak mendi magaletan elur-jauziak errepidera eror ez daitezen. Hesitxoak teilatu gainetan ere elur erorketak ekiditeko nonbait. Izei askok eta askok likena dirudien mintz antzerako zerbait dute, gaitzen bat da nonbait zeren ihartuta ez baina oso makal agertzen baitira.

 

Dolomiten bihotz- bihotzean, Dolomiten eguna dugu gaurkoa, euripe lainopean bada ere. Gorbeia, Aralar edo Aizkorri  lirateke Dolomitak, baina bider 20 handiagoak; turistarentzat eta kirolarientzat komertzializatuta daude hauek; mendi industrializatuak, industria bihurtuta, dirua egiteko tresna, hotel, jantoki, teleferiko, garraiagailu eta beste mila negozioz.

Errekatxo bat bera ere ez 2.000 metrotara, ur haritxoa besterik ez dagoen lautadatxo batean, gizon bat jaitsi da autotik arrantzarako karrete eta guztiko kanabera batekin Deban bailego: ze demontre egin edo harrapatzen ote du hor goietan. 

 

BELLUNO PROBINTZIA

 

Trento-Adigge Garaia edo Trentino Subtirol utzi dugu, Venezia lurraldean sartu gara.

 

Paso Canpolongo, 1875 metro.

 

Bizitokia da etxeen erdia, egur, tresneria eta antzerakoak gordetzeko osagaia beste erdia; bi eraikinek  betetzen zituzten bi funtziook, bizitokia eta osagaiena, aurreko zonaldean; teilape berdinean biltzen dira hemen, teilape berdineko etxe erdia da hemen han alboko eraikina zena.

 

Arabba, mendiarteko zabalgune batean kokatutako herria, 1500 metrotik goran, aldatzean. 7 graduko hotz-beroa zuen gaur. Hainbat konnotazio edo oroimen-lotura ditu guretzat izenagatik.

 

Errepide oso ona, interes ekonomikoak daudenean, negozioa tarteko denean, komunikabideak egin egiten dira, baita horrelako mendiarte erraldoietan ere. Fedeak ez dakit baina diruak bai  mugitzen ditu  mendiak, hemen behintzat mendi asko mugitu behar izan ditu errepide hauek egiteko. Veneziako merkatarien diruak.

 

Giroko txirrindularien etapa mortal horietakoa tokatu zaigu ibilia, auto barruko epelak giroa ezberdina egiten badu ere.

Herriak bizi dira mendi galdu hauetan; turismorik ez zegoenean ere hemen bizi ziren.

Trokoteetan ebakitako su-egurrak, toles pilatuta, ohiko plastiko edo uraliten ordez, orri eta abarrez estalita daude, urik pasa ez dakien,  arazoei konponbideak naturak berak eskaintzen dituela erakutsiz.

EI hizkiz bukatutako herri asko dago: Oretisei, Canasei, Sei edo antzeko bat... Esanahiren bat duen atzizkia da nonbait.

 

Lainoak zerbait arintzen direnean tontor elurtu izugarriak ikusten ditugu geure gain gainean. Zoragarria izanen zen egun eguzkitsua izan bagenu.

 

Paso di Falzanero. 2.117

 

Cortina d`Ampezzo, mendi magalean, aldatsean, zulo batetan, trokartean, hiru errepideko bidegurutze izateak  eman dion  garrantzia eta aukera erabiltzen jakin izan duen  herria. Kanpai-hotsez hartu gaitu. Zabala da, badu lehengo erdigunea, baina zeharo berrituta dago. Antolakuntza handia du, dotorea, ikusteko atsegina, gustuz egindakoa.

 

 Cortinan aurkitu ditugu hainbat denboran eta lekutan bila ibilitako zeramikazko lanparak. Egon behar ziren nonbaiten eta egon zeuden, Anpezzora arte aurkitu ez baditugu ere.

Cortinako gasolindegian: “Espaiñoles, de Zaragoza?” gure matrikula SS delako edo. -“Baschi?”. -“Navarra, San Sebastian, Bilbao, io he estato alli. Pueblo baschi”.

 

Bueltan,  Arabbara bidean,  gozatu ahal izan dugu inguruko tontor elurtuez, tartekako argiunetan.

 

Cortina-Pordoi-Marmolada,... Venezia probintziakoa da Dolomitetako zati handi bat.

 

Paso Pordoi, 2239 metro.  Gain-gainean, autobuskada inserso japoniar!!!.

 

Paraje ikusgarriak. Mila eta bi bihurgune, izugarriko gainbehera edo desnibela du alde bietako igoerak. 33 tornati Arabba aldera, 27 tornati Cortinarantz: horiek ia bira osoa direnak dira, errepidea beregan kiribiltzen direnak, ia ia borobilak, bestelakoak auskalo zenbat.

Egurrezko pasabideak dituzte eski pistek  errepide gainetik.

 

Canazei, turismotik bizi den alpeetako paisaia eta herria hau ere.

 

Monzon herria hemen ere, Vigo di Fasara bidean.

 

Paso de Costalunga. 1753 metro, mendi tontor galantak ditu honek ere inguruan.

 

Debekatuta dago perretxikoak jasotzea Nafarroako hainbat herritan bezala.

 

Bolzanotik gertu,  desfiladero edo mendi-zintzur zirraragarria, ehunka metro garaierako bi harkaitz-orma plomuan alboetan, ozta-ozta erreka eta errepide estuei lekua utziz, bihurgune eta guzti kilometrotik gorako luzeran. Gaztelua harkaitz tontor batean.

 

Autoestradarako egindako ebakidurak ondoren, kilometroetan: deneko gaitza.

 

Beste mila xehetasun eskaini dizkigu Dolomitetako etapak, errepikatuak baina beti berriak, interesgarriak, politak: tontorrak, S.Kristobalak, etxeak, balkoiak, basoak, errekak... dena da ezberdina, antzerakoak iruditu arren, aspertzeko  aukerarik gabe.

Bidaiak

Jon Etxabe 2019/01/04 11:33
Italia 95: Trentino-Adige garaia: Bolzano/Bozen, Merano/Meran, Venosta bailara, Glorenza, Sarentino/Sarnthein, Paso Pennes, Vipiteno, Brunico, Bresanone.

Ekainaren 6a. Asteartea. 27.a

 

Italiako ertzeraino heldu gara, beraz etxerako itzulerari ekinen diogu, etorrera bezain luzea izanen da. Goragotik baina bueltan goaz, bidaiak berak besterik erakusten ez badigu behintzat.

 

* Benetan dorre-orratzak dira hemengo dorre gehienak, zorrotzak eta luzeak.

* Padovatik Vicenzara lehen aldiko inpresio berbera errepikatzen zaigu: paraje dotorea kamioi trafiko izugarriarekin.

* Trumoi eta zaparradez kokoteraino, lainopean ikusten ditugun Alpe mendi horien barnean egongo gara laster.

* Alpeen barne-barnenera, mendi barrura sartzera goazen uneak badu bere magia. Berde-berdeak agertzen zaizkigu aurreko mendixkak, ez oso garaiak; urrutira, mendi hauen ostean,  daude Apeak mendi diganteok. Ederra da, polita, mendiartean egotea: mendia aurrean, mendia atzean, mendia alboetan,  mendiaren indarra sentitzen dugu gainean, ez izuti, ez astun. Errespetuz eta goxo begiratzen diegu mendioi. Ez diogu igartzen gorantz goazenik, baso erdian goaz, erreka baten ertzetik gora, ur korrontearen kontra. Mendi-zuloz mendi-zulo, erreka garbi baten bizki doa errepidea.

* Tarteka herritxoak, baita industrialdeak ere.

* Nafarroan ere baditugu antzerako parajeak, Arbaiun, Irati aldean . . . Hemengoak ibilbideak, baina, ordu asko eta askotako bideak dira, askoz luzeagoak.

* Etxe tontortxoak, herriak osatuz, erreka ertzetik nahiko gora agertzen dira orain, uholdeen esperientzia zaharraren ondorioz segur aski. Etxe bakarrak ere badira, bakarti han-hemenka garai gune galduetan.

* Dena berde, dena zuhaitz gazte, lepoetan harkaitz gorrixkak.

* Une batetan harrobi dira erreka bazterreko harri solteak: zenbat uholde, zenbat urte orain pala eta kamioek berehala berdintzen ari diren erreka kontrako harri borobilezko mendixka hori osatzeko!.

* Ia ez dago lurrik lantzeko, erreka kontrako zelaitxoak ez badira.

 

 

TRENTINO –  ADIGE GARAIA

 

Gora eta gora goaz jadanik, baso eta haitz tzarren babes edo itzalean.

* Errepide ona.

* Baso erditik goazenez, ikuspegirik ez dugu, pagoak eta haltzak izan ezik. Bihurgunea bihurgunearen ondoren.

* Herri bat han goian. Herri txukunak, ez utziak, pintatuak, zainduak.

* Pintada egin zuten bihurgune bateko zementuzko orman, pantaila erraldoia behetik doanarentzat, baina ezabatuta dago orain: hemen ere ez zaie gustuko eginiko kritika, kalekoen iritzi gordina.

 

Carbonare, errepideko egian, 1300 metrotara.

 

* Bestaldeko isurialdean, gainbeheran, Trentora jaisten hasi gara.

* Izugarrizko ikuspegia:, begiratzeko ederra da Trentoko bailara, herri zabalez osatua. Laku bat ere bada bertan. Ikusgarriak daude inguruko mendiak,  laino zuriz bilduta bidaiarion gozamenerako.

* Berde-berdeak daude oraindik gereziondoak. Mendi barren dena da ortua eta zelaia.

* Oso zabala ikusten da Trento hiria, oso zabala du industrialdea ere, aktibitate handikoa.

 

* Goietan daude kanpinak, mendiarteetan, mendizaleen egokierara. Beraz aurrera egin behar dugu, gurea ez baita menditzar hauetan ezinean lehertzea.

* Mendi, harkaitz, izugarrien azpiko bailaran doa Bolzanora bidea. Zirraragarria, nano bihurtzen gaituen bidea. Agian handi egiten gaituena, nanook hemen baikabiltza mendi erraldoion behin azpitik behin gainetik. Ikuskizuna da hemendik joatea, izugarrizko trafiko hasia eta bizia dagoen arren. Mendi diganteen azpietan, garaiak baino gehiago, mole izugarri ikaragarriak.

* Eta hemen, mendiartean honetan, hor doa, Austria aldera, erremolke-atoi batetan turismo batek garraiatuta, kanoa handi bat, kontraste nabarmena harrotuz.

* Bi hizkuntzatan daude herri izenak, italieraz ez ezik beste hizkuntza batetan, bertakoren batean, agian alemaneraz: bi hizkuntza dabiltza hemen.

* Fruta-arbola asko.

* Dena baso, goietan herriak, eta berdean, mota txuri, etxeak.

 

Kanpina. Harkaizpean, tokatzen zen bezala. Bolzanon.

 

* POS, “Partido Democratico de la Sinestra”: mailua, igitaia eta bost puntako izarra dituen bandera gorria.

* “Strada del vino” iragarri sarria: mahastiak, ardo salmenta, bodegak eta tabernak.

* Mendi hauetan jaiotzen da Adiggio ibaia.

 

Bolzano/Bozen:

Tirol Hegoan kokatuta dago, Tirol barrenean edo azpian. Badu izan Tiroleko arrastorik, etxe eraikuntzan  batez ere. Alemanez hitz egiten du gehien bat herriak; kanpina inguruan, denek. Inguru zoragarria, maldak han goietan, etxe, eliza, dorrez zipriztindutako berdeguneak. Adiggio ibaiaren bazterrak dotore baino dotoreago moldatuta daude hiri inguruan herriaren erabilpen eta gozamenerako. Atsegina benetan bertatik paseatzea.

Hiria zaharra da, baina zaharkitu gabea. Oso bereziak dira eliza bera zein elizaren dorrea, kanpotik begiratuta. Etxe plaza, kale ... begiek badute non erreparatu, zertaz gozatu. Lainoetarainoko bi zutoin: Otsoa Romulo eta Remorekin batean, S. Markosen lehoiak urre kolorez dir-dir goietan. Ez da falta gurutze, santu, eta amabirjinarik kantoi eta bazterretan, orain artekoan baino sarriago hemen. Herri lasaia, soldadu kaskamotzak edonon ikusten badira ere.

 

Gaur ez du jo trumoiak, euri tantak hor gainean ibili baditugu ere.

 

 

Ekainaren 7a. Asteazkena. 28.a

 

* Bata bestearen geriza dira kanpinean dabiltzan bi mutiko,  prepezioz garbitu dituzte, elkarrekin ere, ontziak.  Nola hezi hala hazi.

* Dotore doa, tente, denen ikusmina jasoaz,  sidekarreko alboko esertokian, bizar-motz hile-gorri motorista argal gazteak beti berarekin daraman txakur zurixka.

* Kanpinetik gertuko kuarteleko militarrek goizerdira arte aritu dira, kanoiak hoztu edo berriz kargatzeko tarte laburrak salbu, mendiarteko bakea hautsiz, tarratadaka eta danbarradaka bere armekin gizonak nola hobeto eta azkarrago hil ikasten edo trebatzen. Kroaziako mugak zeharkatzea utziz errespetatu  nahi izan genuen tiro-hotsa ezarri digute militarrek Italia Iparraldeko hegal honetan. 

* Zerua argi eta urdin, mendiarte ikusgarri hauetan itxaropena dugu, behingoz.

* Oraindik dirau  hazkura biziz Aquileiako moskito ziztaden pozoiak.

 

Meranora bitarteko bidaia, Merano bera, Venosta bailara,  joanean nahiz itzuleran, paisaia bera baina bi ikuspegitik ikusita, lehen atzean uzten genuena aurrez ikusiz,  koloreetan, pantaila erraldoian lez, zinemaskopean egindako pelikula bat bezalakoa izan da, gu geu pelikula barruan ginelarik. Fantasiazko ipuin bateko kokagunean gembiltzala zirudien, baina erreala izan da dena.

 

Mendi sendo gorrixkak alboetan,  harkaitz biziak,  oso garaiak, aldiz,  gainaldean. Berdez jantziak, ez dute kezkarik sortzen mendiok, babes sentsazioa baizik. Aurrean urrutira harkaitz tontor elurtuak, Austriara bitarteko Alpeak. Atzean Dolomitak, aurre izango ditugu itzuleran aurrez, meheago baina zuri hauek ere. Mendiarte zabaltxoa noizbehinka, zelaia, dena berdea, etenik gabeko fruta-arbolaz oparo, kilometro luzeetan. Errepide ertzeko mendi barren nahiz mendi magaletan etxe baxuko herri asko. Zaharrak dira etxe asko, ez ordea zaharkituak, mimatuak, zainduak baizik. Tiroleko giroa dute herri askok: fatxadak kolore ezberdinez pintatuak, teilatu pikoak gehienak, elurteei aurre egiteko prest, eta  bi metrotik gora zabal diren teilategalak, estetikak baino etxaurreko ate-leihoak elurretik babestu beharrak eta urteetako esperientziak eragindako  teilategalak. Tiroleko elizon dorreak bai direla benetan dorre-orratzak, luuuuzeak gorantz;  berde  pika-pikeak dira elizetako teilatuak; kolore ezberdineko teilekin eginiko irudi ezberdin eta geometria formez dotoretuta daude elizako dorreen teilatuak. 

 

Ez da erraz patxadako gidaritzan inguruaz gozatzea; auto joan-etorria handia eta presazkoa denez; izugarrizko erreskadak sortzen dira errepide ez zabalegian mantso joanez. Lasaiagoa izan da itzulera,  beranduago zen , patxadatsuagoa, gozagarriagoa.

Mendi garaiak gero eta hurrago, txapel gainean ditugu, askenez. Heldu gara mendietara.

 

Merano/Meran, herri turistikoa; insersoa da gaur kanpotar gehiengoa. 2.500 metroko garaieran dabiltza aurreko mendi denak, badira garaiagoak ere.  Hiri zabala. Harrietan kolpatuz burbuilez zuri, ur asko eta garbiko bi ibai ditu, oinezkoentzako pasealeku zoragarriak daude bien alboetan, erreka hotsak ematen duen lasaitasunez babestuta. Ondo zaindutako oinezkoentzako arkupe xumeak alboetan.

Kale dotore zabala du ardatz: saltegi dotorez, erakusleihoei begira lasai ibiltzeko kale horietakoa; kale erdian behera ura daroan erretentxoa doa, atsegina den kalea atseginagoa eginez. Denda txukunak herri osoan. Dotorezia erakusten du herriko bazter orok.

Dorre luzeko Tirolekoen estiloko eliza piloa dago. Eliza ebanjelikoa ikusi dugu gaur: pulpitua eta aldarea besterik ez ditu barruan, baina itsulapiko erraldoia ez zitzaion falta sarrera erdian honi ere, sartzen den denak berarekin topo eginez konturatzeko bezala, giltzarrapo handi batez lapurrengandik babestua.

 

* Une berezia sortu digu fraide frantziskotar mando bat, bere abituarekin handiago, oinez, eta lau mojatxo kaleko harrizko  jarlekuan eserita, bideko denei barretxoak banatuz momentu berean aurkitzea.

* Ez dugu ezer aurkitzen gazteleraz. Kanpinean, Europako  nazioarteko kanpinen zerrenda osoa dakarren liburu sendoan Espainia eta Portugal ez dira azaldu ere egiten. Espainia ez da existitu ere egiten Europarentzat, politikoen esparruan ez bada. Herri aldrebesenak, zapaltzaileenak.

* Aleen plazan erositako anpolari erraldoiak jogurtez osatuz egin dugu bazkaria ibai ertzean, itzalean eserita.

* “Presidium” zuen izena eraikuntza handiak, baina ezin zen kartzela izan, hain zen dotorea: leiho handiak, gortinak, loreak, ez  barroterik,  ez armadun zaindaririk. Kartzela ez beste zerbait behar du esan nahi italieraz Presidium hitzak.

* Akazia basoak ziren bideko basoak; akazia asko dago hemen ere ibai ertzetan. Baita zipresak eta makalak ere. Izugarriak, asko dira bizpahiru metrokoa dutenak gerriko borobileran. Modernitatearen  izenean aginduz edo baimenduz, Euskadiko alkateek izango lukete gozamena arbola hauek botatzen.

* Parke ederrak ditu, baina ezin daiteke belarrean ibili edo etzan, Bolzanon ostera bai. Erabilpenik gabe begien atsegin hutsean gelditzen den parkea dotoretasun antzuan gelditzen da, esnerik ematen ez duen behi ederra bezala.

 

Venosta bailara

Uneoro izugarrizko mendi elurtuez inguraturik, atzean geratzen zaizkigu aurrekoak, aurrera goazen  heinean, aurrean berriak agertuz.

* Stelvio ere hor eduki dugu aurrean; beheraino zeharo elurtuta egunotako ekaitzen ondorioz; zeharkaezina zegoen gaur: nostalgiaz begiratu diot Giroko txirrindulariak gogoratuz.

* Bere baitan herriak gordetzen dituzten bailara berriak agertzen zaizkigu mendiarteetan gora, gazteluak muino eta tontortxoetan, batzuek hondatuak, zaharkituak besteak; baita ipuinetako herri peto-petoak ere.

* Herri izenak italieraz eta alemaneraz daude, baina dena alemaneraz egiten da: ez dakit inposaketarik bizi duen jendeak. Ezin diegu galdetu, baina galdetuko genieke.

* Etxeek gero eta tiroldar kutsu nabarmenagoa dute, pintatuak, izenak ormetan ...

* Tontorrez inguratuta jarraitzen dugu bidaia,  kilometroen abiadan etengabe berritzen zaizkigu.

* Teleferikoak han-hemenka tontorrotara igotzeko. Batzuetan ez dakigu bailaraz aldatu garen ala berdinean jarraitzen dugun.

* Behe parteak badu unetan Euskal Herriaren antza: baso zabal diren pinudiak, berdegune zabalak tarteka, dena aldapara, han-hemenka baserri teilatu zabalak, baxuak.

* Errepideak gora eta gora jotzen du Giroko mendi etapetako aldapen erara bira eta biraz gorantz inguru berdean.

 

Isokarro nanoa belar sikuz ia estalita errepidean aurrera: ikusgai bitxia zen.

Belatz asko. Paisaia idilikoa, bailara berdea mendi zuriz inguratuta, baina izanen dute hemen ere  arazorik nekazariek.

Herri gaintxoan, errepide alboan harridura sortzen duen eskultura tzarra: auriga biluzia zaldiak gidatzen gurdi gainean, dena tamaina normala baino handiagoan, han baso ertzean, herrira edo bailarara begira... nondik sortua ote!.

 

Glorenza

Ipuinetako herri asmatua: etxe pintatuzko Tiroleko herritxo klasikoa, gerrate ezberdinetan desegin eta Austriako Maximiliano I.k berreraikitakoa, Tirol Garaiko herri garaiena. Garai haietan herri edo katedral bat eraikitzea gaurko fabrika bat muntatzea bezala zen, herriari lana eta bizimodua emateko era eta jauntxoak herriarengandik irabazia ateratzekoa ere bai. Gutxienez 7 metro altuerako harresiak ditu. Harresietako dorreak buruz behera jarritako teila gorrizko kukurutxoak dirudite. Ezberdinak, bereziak dira sarrerako ateak. Tiroleko ezaugarri hauek ere,  Kristoak bere teilatutxoarekin han-hemenka, santu-santa asko bazterretan, ormetan eta txokoetan,  batzuk etxera eramateko bezalako naif politak. Plaza berezia. Aterpe batetan hiru aro ezberdinetako hiru gurdi, albo batean, hirurak zaharrak, bata trailerra bezala birakaria da, Artetako museokoaren antzerakoa. Kanpotik freskoa duen dorrea: silueta politekoa da, kanpandorre berezia  du eliza ortodoxoen tankerakoa eta bukaera errusiar borobil horietarikoa. Kale nagusia izan daitekeenak, potxolo potxoloa, arkupe baxu eta estuak ditu, arkuak ostera sendoak sakoneran eta zabaleran; zutabe oso sendoak argiari bidea uzteko zulo zabalekin orma argian, xarmanta.

Ipuin baten barruan ari garela paseatzen dirudi.  Etxeak oso sinpleak dira, baina ez dago bi berdinik, bakoitzak bere berezitasuna du. Etxe bakoitzak du bere detaile propioa, besteengandik ezberdin egiten duena. Herri osoa da sinplea, baina bere sinpletasunean dotoretasun izugarria ageri du. Zurezko balkoiak dituen etxea... Sabaira belar ondua jasotzen ari zen baserritarrak ere buruko edo txano marroi berezia zuen, errepublikar frantsesek antzera jarrita, kordoi gorri luzea erortzen zaiola albora. Baserri giroa nabari da: traktoreak, gurdiak, nekazari tresneria... Fruta-arbola asko ageri da etxe inguruko harresiz gordetako lur bilduetan: geriza, madaria, intxaurrak, ...

Kale horietan jelatua jatea bera ere gozagarria izan da.

 

Ez digute hutsik egin ez herriek ez bailarek, merezi zituen egin ditugun 100 kilometroak. Horrelakoetan egin ohi da ganora gutxiko kilometro gehiago. Atera garenetik, arratsalde osoa izan da pelikula batetakoa: Meranok pelikuletako fikzioa zirudien, Merano bailara zoragarria da goitik begiratuta, haluzinagarria gaintxo batetik ikusita.  Itzuleran, bakartiago, beraz patxadanago errepidean, goitik behera ikusten ditugu bailarak, Dolomitak ere aurrean ditugu orain. Zoragarria.

 

Lurralde honetan ez da minigonarik ikusten Riviera bietan bezala. Ez da ere hartzen italierazko irratirik, alemanerazkoak baizik.

 

 

Ekainaren 8a.  Osteguna.  29.a

 

Hemen ere motoristak dabiltza, beltzez jantzita eta taldean, bakoitza bere eta besteen motoen zertzeladak komentatuz.

 

Aratz, bizi, harrietan lehertuz, oxigenoz oparo, ia mendietako elurren antzera zuri, doa Bolzanon duela gutxi Venezian itsasora errenditzen  eta atzo  Meranon jaioberri genekusan Adigge ibaia. Bizitza errenditzen gaudenon adinekoak, ausartago edo motelago baina bizitzen ikasten ari diren gaztetxo zaratatsu egonezinak,  eta guretzat denak berdinak zaizkigun japoniarrak gabiltza hirietan.

 

* Batzuek ederrak, txikiak besteak, urteei ondo eutsi dietenak, zaharkituak, hondatuak, erreka-zuloetan, tontortxoetan… gaztelu piloa dago Sarentinora bidean.

* Atzoko bailaren ordez gaur erreka zulo zirraragarrian goaz, mendiz inguratuta, baso batetako errekazuloan: zuloan erreka eta gu albo batean goragoko gaintxoan, tunelez tunel errepiderako lekurik ez dagoenez, nolabait antzina zulatutako mendi-barru ilunetan: 8 kilometrotan dena da tunel, argiunetxoekin. Gazteluak ageri dira irtentxoetan.

* Alboko basoak eta tuneleko ormak ditugu gaur ikuspegi bakarrak lehen kilometroetan.

* Heldu diogu behetik gorakoari ere, gorantz baina erreka kontra, bidaia guztian izango den bezala: zipres itxurako  zuhaitz beltz handiek, izeiak seguru aski, haltzak tarteka, osatzen dute basoa, bakoitzak metro kubiko askoko zuhaitzak denak.

* Bailara bihurtzen da noizbehinka mendi-zuloa, Tiroleko bailara garaietako herri eta etxe klasikoak ikus ala dira bertan: teilatu zorrotzak, teilatu sendo ilunak, noizbehinka  teilatu gorriak, etxe zaharren batean arbelezko teilatu bakarren bat ere bai, teilape zabalak. etxe bakoitzak bere alboan beste zurezko eraikuntza bat du, eraikin  osagarria, askotan erraldoia, egurra, tresneria eta agian animaliak gordetzeko. Ez dugu ikusi aziendarik, pare bat lekutan ezik. Etxe denak ondo zainduta daude, berriak egiten ere ikusi dugu, zurezko hezurdura zuten eraikin berriok.

* Buruzapia eta amantal zabal argia daramate emakume nagusiek; kapelua gizonek.

* Kanpotarrentzako herriak dira, mendira edo uda-pasa datozenentzat.

* Ez dirudi belatzak darabiltzatenik, belarrik ebaki gabe, bertan behera utzitako itxura dute.

 

Sarentino/Sarnthein. Bailara berde eder batetan kokatua, berdegunez eta mendi elurtuz inguratuta, turismo berria landuz kanpotarrengandik bizi den herria dirudi. Balkonada guztiak kantari lore gorriz, etxe kontra guztietan berriz egurra tolestuta, bertan neguak hotza izan behar duela adieraziz. Jatetxe, ostatu, hotel… asko.

 

* Ataunen belarra goiko zelaietatik etxera jaisteko dituzten antzerako kable-antolaketak hemen ere zeregin berdinerako.

* Atxagaren behi makal batzuk larrean, koloreetan banatu behar dituztenik ere pentsatu gabe.

*  Elizak dorre zorrotz zeru garaira luzatuz.

* Atzokoek baino elur gutxiago dute mendiek, trumoiak ez zuen nonbait hain bortizki jo hemen.

* Heidiren herriak dira denak, hauetako edozein herritxotan jaio eta bizi zitekeen.

 

Gorantz goaz, behean utzi ditugu basoak, bailarak eta belatzak ere bai, elurra dugu inguruan, errepide alboetan eta zuloetan metro askotako piloetan bilduta. 

Paso Pennes, 2.211 metroko garaiera: goian eta elurtuta  egoteaz gain ez du bestelako erakargarritasunik. Haize hotza. Erraza du gaina bi milatik gorako tontorrak gogoko dituenak,  hemendik abiatuta hainbat gailur bilatuko baititu ahalegin gutxirekin.

 

Vipiteno: mendia beste aldean, mendiarteko bailara batean

Mendiko turismotik bizi den herria: txukuna, dendaz josia, aparkaleku ugarirekin. Bi solairuko etxe baxuak. Behaleiho nanoak lirateke herriaren ezaugarri. Betiko arkupeak dituen kale bakar luzearen erdian pasabide punta-luzea duen dorrea, arkupeak ditu alde batetan. Denda bihurtuta daude arkupe batzuk. Kale nagusira jotzen duten kalexkak. Tiroli tokatzen zaizkion ezaugarriak: berde urdin hori marroi kolore eta tonu ezberdinez pintatutako fatxadak, behaleiho xarmant pitxintxoak, burdina landuzko ikurrak irtentxo etxe goietan josiak denden ezaugarri eta dendako salgaien adierazgarri. Bere karril propioa dute txirrindulariek. Eliza: zonaldeko elizak bertako estiloaren eraginez erakargarriak izanik ere kanpotik, arruntak dira barrutik; eliza  zahar bat izan da erakargarria hemen: osagai interesgarri asko zituen eliza txikia, beteegia, onak edo ez, auskalo!, baina antzinako pinturak ditu; antzinakoa eta polita da atea, txinget berria du atean, gero hurrengo herrietako eliza eta etxeetan errepikatuta ikusiko dugun txingeta. Herri potxoloa, berehala bukatzen da baina eguerdiko ordu nagi galduetan ia inor ez dabilenean atsegina da gora-behera kalexketan sartuaz paseatzea mila xehetasunei erreparatuz, ukitu apalen zoragarria dastatuz. Mila detaile ditu ibilian aurkitu, begiratu eta gozatzeko: herriaren kultura eta artea hori ere.

 

Behean, Bolzanora itzulian, errepidea, autobia. trenbidea eta ibaia ozta-ozta kabitzen dira bailaran, zulo zuloan, pinuz inguratuta. Polita kanpotarron begientzat.

 

Brunico-ra bailara

Ez da hain erakargarria, ez da atsegina, zabal xamarra eta berdea da, baina nahiko utzia dago lurra: nonbait baserritarrak arazoak dituzte eta ez dute lurrik lantzen. Pinu beltza denean, Euskal Herrian bezala. Eliza ortodoxoen dorreak ikus daitezke noizbehinka, bi erlijioak bizi dira edo bizi izan dira elkarrekin auskalo noiztik eta zergatik. Izango da gerraren bat eta erregeren bat tarteko. Tiroleko petoak dira herriak, ez hain jatorrak: etxeen jitea errepikatzen da, dorre puntazorrotzak… baina zerbait falta zaio bailara honi, agian fruta-arbolak. Agian gu geu goaz nekatuta, begien dastamena lausotzen digu nekeak.

 

Dorretxe zaharkitu baten azpia zeharkatzen du  errepideak: norabide bata gazteluko ate nagusitik doa, bestea bi dorreen arkupeetatik!!!, zegoen bide bakarretik. Ez dute bota dorretxea errepidea egiteko. Ikusi dugu ba halakorik gureetan, Eibarren jauretxe apartak bota zituzten dorre-etxeak jasotzeko.

 

Brunico

Ganorazko herria, sendoa, erdikale zabal eta ederra du. Ez du arkuperik, baina etxeak Tirolekoen jitekoak dira. Atzealdean gainaldetik elkarri lotuta daude etxe batzuk.  Mila txoko eta xehetasun bilatu eta begiratzeko herria hau ere.   Gaztelua: tokatzen zaio, mendixka tontorrean baso eta harresiz inguratuta. Elizak:  zonaldekoak bezala, arruntak, minaretea dirudi batek;  sabaia pintura suabez beteta du barrutik ikusi dugun elizak, Jesusen bizitza osoa kontatuz: horien bidez esplikatu behar badu apaizak, tortikoliarekin geratuko zaizkio eliztar guztiak; horman sartua kofesategia bekatuei eusteko edo; itsulapiko txikia, limosna handiren itxaropenik ez nonbait; organo kontzertua eskaini digute, elizako jarlekuak deskantsu oso txarrekoak baziren ere.  Industrialdea du, txirrinduentzako bide-gorria ere bai. Garbi atsegina doa erreka.

 

* Gernikaldekoen antzerako txorizo-piperrak ikusi ditugu denda batean zintzilikatuta.

* Gizon nagusiek amantal urdina daramate, agian lan mota baten ezaugarria ohitura bihurtuta.

* Heldu batzuk, emakume nahi gizonezko, bernara itsatsitako Tiroleko praka estuak janzten dituzte. 

* Ustez hondatuta nuen argazki makina konpondu  didate: 12koa eta ez 24koa zen karreta,eta bukatuta zegoen.

* Herri honek komun publikoa du, ezohizkoa Italian, non ere tabernara joan behar den hesteak eta maskuria hustu behar direnean.

 

Tirol zati hau ez da Italia, politikoki bada ere, Alemania da, denek alemanieraz egiten dute. Baina auskalo zer diren sentipen eta nahieran.

 

Tiroleko herriok ez dute ezer zehatz berezirik, azpimarratzekorik, deigarri nagusi izatekorik; bere osotasunean dira erakargarriak eta bereziak.

Kristoak edozein izkinatan, kale ertzetan, handi, txiki, naif, eder, berri, zahar, jantzita... bertako ohitura edo erlijioaren  adierazpena Euskal Herriko mendi tontorretako gurutzeak bezala: apaizen eragina tarteko.

 

Bresanone. Aurrekoak baino handiagoa eta zabalagoa da; haietako ezaugarriak errepikatzen dira. Etxeetako ormetan pintura gehiago ageri da, batzuk oso politak. Bi eliza elkarren kontra eta biak handiak: tarteko ormetan hilotzak dituen klaustro antzerakoa da erakargarriena. Arkupe luze, sendo, baxuak, jelatu bat xurgatuz ibiltzeko aproposak, gaur ere euria baitugu. Dorreko erlojuetan orratz handiak markatzen ditu orduak eta orratz txikiak minutuak.

Erreka garbia eta atsegina, honek, gainera, paseo polita duela albo batetik ur-hots zalapartatsuaz bildurik.

Alemanieraz zen meza.

Lehenengoz ikusten ditut piku erraldoiak: erosi eta jan ditut,  nola ez.

 

Bolzanora bidean berriz, errepideak, ibaiak eta trenak gehiagorako tokirik uzte ez dutenez gainetik egin dute Insbruckera autobia, airean bezala, gainez gain, oso goian. Musolini edo suduperen batek ez zuen kopla ekologistarik, errukirik gabe edozein lekutatik autobiak zuzenduz. 

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/12/28 10:05
Italia 95. Friuli: Grado, Undine, Palmanova, Triestre, Mugia, Aquileia, Cividale del Friuli

FRIULI 

 

Independentzia zaleak dira friulitarrak eta ez dituzte begi onez ikusten burokrata zentralistak: hala dio gidaliburuak.

 

Friulera dialekto propioa du.

 

Laugarren egunez jarraian jo digu trumoiak, euria bota ahala, ez da giro errepidean.

 

Lurralde zabala hau ere, makaldi asko, sartu berriak gehienak, Euskal Herrian pinoak bezala, nekazariek arazoak dituzten seinale, lurrak ez du nonbait ematen edo ez diote lurra lantzeari etorkizunik ikusten.

 

Jatetxe asko ikusten da, pizzeriarik ez. Turismo ingurukoak dira nonbait pizzeriak. poltsiko merkeentzako jantokiak.

 

 

Kanpina.

Lehenengoz aurkitzen dugun gizon-emakumeak bereizten dituen ikurrik gabeko zerbitzu esparrua: komun, dutxa, lababo denak dira denentzakoak. Arazorik gabe, nudista kutsurik gabe, normaltasunez moldatzen gara emakumezko eta gizonezkook.

Merkeago dugu  kanpina jubilatuok.

 

Aquileia Belvedere pinudian kokatu gara; Adriatikoaren goieneko muturrean gaude itsasertz-ertzean, ur zabala 20 metrotara; lasaitasunez, patxaran eta egoki, eguzkipean, arropa zimelduak lehortu eta gauzak berera ekarriz. Arnasa hartu dugu hainbeste trumoi, euri, bustidura eta umeltasunen ondoren.

 

Grado.

Alde zaharra:  kale bihurriz txirikordatutako sare xarmanta

Elizatxo erromanikoa: zirraragarriak dira bere xaloan austeritate hutsa den gotzainaren zeremoni aulki eta alboko eserleku luze bakarrak; mosaikoa du zoruan bataiategiak, sei aldeko bataiarri xumea dago erdian; deigarriak dira zur landuko txapel apal baina berezia duten ur bedeinkatu edo antzerako harrizko urontziak.

Duomo: bere garaian inguru garrantzitsua izan zen hiriko eliza; leihoetatiko eguzkiaren azken argi izpiek giro berezia sortzen dute ilunabarrean; elizako solairuan mosaikoa, antzinakoa zati bat, mosaiko modernoa beste bat zaharraren antza hartuz; zizelatutako sei zutoinen gainean, bakoitzak  harrian zizelaturiko animaliak dituzten sei pulpitutxo borobilek osatzen dute hexagonal tankerako pulpitu borobil bakarra; ohizko barandaren ordez Euskal Herrian, Larraskandan, hesi bezala egon ohi direnen antzerako harlauzazko hesia du presbiterioak, baina hauek landutako harri zabaleko losak dira; sabai pintatuta; beste metalezko erretaula zoragarria presbiterio ostean; koadro luzexka xarmantak; kapera bitxi batetan zurezko erretaula zoragarria; azpiko antzinako elizaren eta bataio-pontearen aztarrenak ikuz daitezke irekidura batetatik; mila txoko eta bitxikeria ikusgarri: badirudi konpetentzia egon zela aro ezberdinetako eliza-agintarien artean.

Hilerria: antzinako sarkofago pila daude bertan.

 

Itsas bazter luzea zabaltzen da begien atsegin: lehengo Yugoslabia da aurrean hegoaldera ageri dena, Kroazia lurraldeko kostaldea izan behar du orain. Lurra bilduz eta kiribilduz mila irla sortzen ditu itsasoak baina borobildu gabe, ez dakigularik lurra sartzen den itsasoan ala itsasoa sartzen den lurrean, lur-guneak diren itsasoan ala itsaso-guneak lurrean: paraje ikusgarria da.

 

Zerk eragiten du jendeak putzuetara edo ura dagoen lekuetara txanponak botatzea. Zergatik edo nolatan. Nondik sortu da ohitura hori.

 

 

Ekainaren 3a. Larunbata. 24.a

 

Eguzkia noiz agertuko zain, Edorta Gimenezen MANHATAN bukatu dut. Iñaki Aldekoaren Ipuin Bildumari ekin diot, ipuinekiko iritzia aldatu didalarik sarrerak.

 

Itsas den, laku den, lurra den, irla den ez dakigu; berez den beltza ala kutsaduraz arre dagoen ere ez. Adriatiko goiko sakoneran bota dugu goiza eguzki eta laino pean, giro motel lasaian, alemaniarrak alboko lagun, gogoa berotu eta kaskezur barruko umeldura lehortzen, aurreko euripeko nazkaduraren ondoren.

 

Udinera bidean  kilometroetako etorbide luzeak sortzen dituzte han-hemenka platano erraldoiek; tunel berde itzaltsuak sortzen dira errepidean. Praktikotasunaren, abiadura azkarraren eta ekonomiaren aitzakiaz, agian norbaiten patrika gizentzeak eraginda, noiz moztuko suduperen baten zain daude platanook. Harrigarria da oraindik horrelako errepideak aurkitzea: berezia horretan ere Italia.

 

Saltzaile argiren batek  lorategien  apaindurarako tamaina guztietako zulodun harkaitz zatiak, harri karstikoak, ditu salgai errepide ertzean.

 

Udine

Mila plaza, mila etxe eder, mila zoko polit, mila zer begiratu gozatu eta entretenitzeko. Jauntxo hiria, hiri handi-mandia, zaldun hiria, sasoi batean gotzain ezagun guztiahaldun baten egoitza.

2. Munduko Gerrako Erresistentziak izandako jardueraren erakusketa ikusi dugu eliza batetan.

Duomo: aldare batean S. Fortunato ikustea fortunatu zaigu; kapera piloa; ohizko gurutzea falta ez zaion pulpitu izugarria, dena irudi aberatsez zizelaturiko marmol zuria, lau zutoin oinarri eta dosela gainean; gurutzadura erdian dago presbiterioa, bertan aldarea; gurutzadura alboetako kapera handietan, eta zur landuko aulkiteria itzela absidean; aldare nagusiaren azpian gotzain baten irudia harri zurian zizelatuta; aldare alboetan aingeru eta Amabirjina erraldoiak anuntziazioa irudikatuz; pintura ederrak ditu organoaren koruak; betiko koadroak eliza osoan:  Tiepolorenak dira bi; itsulapiko erraldoia aitasantuaren argazki handiarekin pobreentzat dirua eskatuz: Aitasandua izango da diruak eramango dizkien pobrea.

Izugarrizko erretolika sartu die insersokoei gidak: akabatuko zituen gizajoak asperduraz eta nekez.

Dorrea: zabala, sendoa, Duomoren albo batean, harriz estalita du beheko lehen zatia; goranzkoa adreilu hutsez, jantzi gabe, bilus; bukaeran arku arraro garaiak luzeagoaren itxura ematen dio dorreari.

Plaza ikusgarria, Veneziakoaren ezaugarriekin:  dukeen palazio eder handi zabala, azpian logia arkupe izugarria mugatzen duen balaustrada ederrarekin, gazteen topaleku gaur; kopiatu egin zuten S. Markoseko plazarako plaza honetako kanpaidorretxoa eta erloju erraldoia: polita eta ikusgarria; arkupea bere alboan; bi estatua handi barrabilak agirian; Justiziaren irudia zutoin baten gainean eta S.Markosen lehoia beste baten gainean; arku-saila, beste irudi bat, iturria, S.Markos alboan ateburu batetan, beste palazio baterako sarrera, S.Markos berriz ere...

Bigarren plaza bat: tenpletea, Amabirjina harrizko zutabe gainean, iturria, pintura bat eta eliza: plaza polita gelditzen da. Eliza: fatxada  errenazentista du, ez da beste mundukoa baina giroa ematen dio plazari; meza dago, lepo beteta eliza.

14 Setenbre plaza: palazioa bertan.

Ez daude eliza faltan udinetarrak: ez dakit zenbatgarrenean, gizon batek zuzentzen die arrosarioa dozena erdi pasatxo zaharrei. Nabarmen ageri da San Antonio, eliza guztietan antzo. Zerbait azpimarratzekotan, korua: kale edo errepide gainean oinezkoen pasabide edo zubi horietakoa dirudi, egurrezkoa, estua, organoa sartzen da juxtu-juxtu erdian; pulpitua: zurezkoa eta handia, besterik ez du, gurutzerik ere ez.

Monte de Piedad deitutakoa kale nagusian, bere barnean  Chiesa dela Pietat, kapila txikitxoa: aldarea marmol landuzkoa, beste dena marmola, marmolik ez dagoen tarteak, freskoak: pobreen diruz egindako kapila.

Gaztelua: herriak ba omen du berea, baina ezin izan dugu aurkitu edo ikusi, kale artean behar du egon, ez baitago tontorrik,  edo tontorren bat dagoenean palazioren bat dago bertan.

Kaleak: estilo guztietako betiko arkupeekin, oso animatuak daude, bizi-biziak larunbat arratsaldez, jaiko jantzita, kalean dabil jendea.

Erreka doa herri erditik, ur ugari eta garbia darama; bere gainetik etxebizitzetarako pasabideak, portale bakoitzerako bat, mila zubitxo erreka gainean kalea osatuz.

Kontraleihoak dituzte etxe denek: haize, elur edo hotz asko da hemen nonbait.

 

* “Bar Picolo”, hemen eta herri askotan errepikatzen den taberna izena.

* Egunerokoa da; bosgarrena jarraian izan da gaurkoa; Udinen harrapatu gaitu; arkupeei esker, bi orduko zaparrada garaian arkuperik arkupe egin ahal izan dugu bidea hiria ikusiz. Ulertzekoa da arkupe luzeen zergatia.

* Turista bakartxo batzuk besterik ez gabiltza.

* Ezkontza: auto-segizio zaratatsua hemen ere.

* Denda eder, argitsu, biziek, jenero ona eskainiz, dotoretasuna ematen dio hiriari.

* Ez dago aparkaleku bat bera ere.

* Sasoi batean Altzolan bezala, jai bezperako kanpaiak jo dituzte 7etan.

* Kale-kantari bat ari zen kale-gurutze batean bere gitarrarekin inguru guztira ozen. Kapeladun, mutil handi traketsa zen bera: “Avanti populo” abesten ari zen gu pasatu garenean. Italian behar zuen hau ere.

* “Gerra kontra il tirani y pace ali populi” zioen inskripzio batek: itxuraldatu egin dira gaurko tiranoak, gaurko tiraniak beste era batera zapaltzen du, beste baliabide batzuk hartu ditu, baina, zapaldu, zapaldu egiten du.

 

Palmanova.

Hiri gotortua, izar baten trazakoa, lubeta dira harresiak barrualdera. Lau ate ditu, lau aldetara. Erdian gutxienez 100 metroko diametroa duen plaza borobila, bertatik ateratzen dira izar baten izpiak bezala kaleak, 4 kale nagusiak bereziki, bakoitza bere ateraino. Plaza erdian masta garaia, oinean askatasunari buruzko izkribuekin. Estatua pila, gehienak zibilak, borobilaren ertzeko bueltan. Itxura ederreko harri zuriko Duomoa, albo batean, nola ez, S.Markos bere lehoiarekin. 

 

Jai bezperako  kanpaiak entzun ditugu Aquilean ere, lurralde zabalean ozen entzuten direnak.

 

 

Ekainaren 4a. Igandea. 25.a.

 

Azal beltza osasun ikur edo ondasun eredu  bihurtu dutenen alemaniarrez jositako saturraran jendetsuak dira Italia honetako hondartza denak asteburu eguzkitsuetan. Kutsatu kezkaz edo ohitura ezagatik, ia inor ez da bainatzen; itsaso hau ez dut atsegin neuk ere, zikin kolorea du, eta hondar likitsa.

Aisiarako itsasontzien babesleku edo habia da Gradon kiribiltzen den itsasertza. Asko dira hemen ibaiak eta kanalak,  batez ere ia itsasoaren  mailan dagoelako lurra.

Etxarrikoen antzerako granja bat ikusi dugu.

 

Egunerokoa dugunez, trumoiak  gaur non joko digun da goizeko galdegaia.

Bakarrek irakurtzen dute libururen bat hemen ere, bakarrek egunkaria: irakurtzeko kulturarik eza da bat lege unibertsalen artean.

 

Monfalconen bukatzen da lautada, itsas bazterreraino hurbiltzen da mendia. Dena da baso, baso gaztea. Ostean, ez hain urrutira, ikusten diren mendi garaiak Eslovenia dira, agian Kroazia, edo biak. Italia ekialdeko ertzean gaude egon. Mendi horien ostean dabiltza elkar hiltzen gerra zibilean, anaia arteko borrokan nahasturik. Ez dakit noren interesek bultzatuta, herriarenak, politikoenak ala ekonomia zuzentzen dutenenak. Nork ordaintzen du gerra hori?. Indar ekonomikoek zuzentzen duten gerra: herria, jadanik, nazkaturik dago, dudarik gabe.

 

Ia itsas kontra doa Kroaziako muga. Triste Italiarekin lotzeko, Italiak Triesteri eusteko pasilloa, da errepidea; lur-mihi zati estu luzea, bertan errepidea, besterik ez da  lur zati hau; lur-muinoak ditu alboetan. Ofizialki italiarrena da lur zati hau, ez lur hori berenez Italiari tokatzen zaiolako, Itaiak Tristeko golko eta portuaren interes estrategikoarengatik eusten diolako baizik. Baso erditik doa errepidea bere osotasunean: Kroaziako gerra-frenteko lurrak imajinatzen ditut horrelakoak.

 

“Espagna es vella” esan dit gasolindegiko langileak, baina hemengo itsasertzean ez dago Espainiako kostaldeko astakeriarik. “Espagna es vella” hori  ez dakit nork noiz edo nola zabaldutako topikoa dela-eta nago, lurralde hauek ez baitzaie atzean gelditzen edertasunean Espainiakoei.

“Baschi” ere esan dit gasolindegiko tipoak: badu gure berri. Baina, Baschi eta Espagna ez ote dira gauza bera beretzat.

 

Errepidean Esloveniarako norabidea dago iragarrita han-hemenka. Iragarritako herri batzuen izena ez da italiarra, nabarmen ezberdinak dira, ez dakigu mugatik handiko ala hemendiko herriak diren.

Italiako ertz honetan ere obrak daude, errepidean eta denean, Europako gaitza: Europa zeharo zaharkituta dago, negozio itzela dira berrikuntza lanak, edo politikoek ez dakite besterik egiten herriari begira.

 

Latinetik eta Erromako historiatik ezaguna zaidan Istria lurraldetik barrena goaz, Eslovenia eta Trieste arteko lurraldea. Garai hartan dena izanen zen erromatarren Istria segur aski. Berde inpresio sarkorra egiten du inguru denak.

Triesteko golko zabal izugarria eta Trieste hiri zabala ditugu errepide azpian ikuspen eder batean. Ostean Kroazia eta Esloveniako mendiak.

Mendi pendiza, aldaz  pikoan behera doa errepidea. Mendi beheko magalean  eta itsas ertzean bertan, oso zabal ikusten da hiria

 

Triestre.

Ez da gure helburua, agian itzuleran bisitatuko dugu. Portu handia du, itsasontzi handiak daude bai portuan bai badian. Etxe eder handi asko du erdigunean, baita palazioak ere. Bilbo dirudi, iluna, langile herriaren taxua du. Herri industriala, gure ibiltzeko eta begiratzeko asmo eta ohiturentzako ez da batere atsegina. Goi esparru batean du gune monumentala. Autobus berdeak  eta bestelakoak dabiltza kaleetan: denek bi banderatxo daramate aurreko bi aldeetan: bata Italiakoa da, bestea, gorria, Triestekoa dela uste dugu. Capitol zinea dute hemen ere Eibarren eta herri askotan bezala: “Capitol”en batek izan zuen eragina zinema munduan, erromatarren “capitolio”ak seguruenik.

 

Muggia, Italiaren Kroaziarekiko muga Adriatikoan. Muggia - “muga”: elkarren hur dabiltza bai izenak bai izanak.

Etxe asko, auto asko, jende asko: jaiegunetan arratsalde-pasarako ingurukoen kostako herria. Herri zahartxoa, ez da batera atsegina, ez da xarmanta, etxe politen bat edo beste, baita txoko atseginen bat ere izan arren. Kaleak galipotezko zoru alferrikalduak ditu, ez  Italiako harrizko edo harritxo karratuzkoak. Harresiak ditu.  Borobil-erdi antzekoz irudikatuak hiru, nahiko bitxia da Elizako fatxada. Ez da falta eliza aurreko plazan San Markoseko lehoia. Badu nonbait hizkuntza propioa: etxe baten ateburuan “Partido Comunista” eta “Komunist Partzizka” edo antzerako zerbait jartzen zuen, bi hizkuntza ezberdinetan behintzat, agian Esloveniako hizkuntza da;  dena italieraz entzun dugu kalean, halabeharrez igandeko paseko-uso ginen-eta gehienok. Triesteko ikuspen ia osoa ageri da bertatik. Lehengo portu txiki xarmanta biltzen du portu estandar modernoak.    

 

Bueltarako erabili dugun itsaso-kontrako errepideak ere ikuspegi ederra du. Kilometroetako auto erreskadetan luzatzen da Triesten ere ilunabarreko etxeratzea. Poliziak daudela iragarrizko argi xafladen bidez bada auto gidarien arteko kidetasuna ertz honetako errepideetan.

 

Triesten ez gelditzea erabaki dugu.

 

Aquileia

Patxadako herri xume moinonoa, txukuna bere arkupe baxutxoekin, ezuste atsegingarria bidaiarentzat. Aparkaleku zabalak erakusten duenez, bisitari asko dator: Insersoak bere afaria egin du aparkalekuan mahaiak aterata.  Han-hemenka kanalak, urrutira dagoen itsasora doazen belaontzi, motora eta batelen bide. Gaur egun ez du lau mila biztanle kopururik baina hirurogeita hamar mila ere izan zituen Erromako Enperadore batek barbaroen aurkako kuartelaren kokaleku bezala, eta Patriarka jauntxo famatu batek bere Egonleku aukeratu zuten urteetan. Anofeles moskitoak eta gerrek desagerrarazi zuen herria; presente daude moskitoak herrian eta inguruetan gaur egun ere: lur azaleko itsasoak izango du zerikusirik intsektuon ugaritzean.

Ikusgarria da Aquileia bere osotasunean. Lehengo gizarteen aztarnez beteta dago: erromatarren portua, etxeak, foroa, etorbide baten bukaeran dorre altu bezain xarmanta duen ez dakit ze gizaldiko Eliza erromaniko zoragarria, Bataiategia, bere alboan teilatua erorita duen eliza, zutoin baten gainean Romulo eta Remo otsoaren tititik elikatzen.  Harri hauek landu eta pilatu zituztenak irudikatu nahi izan ditut, ariketa kitzikagarria izan da.

Ikusi ditugun Bataiategi eraikuntzak ikusita, garrantzitsua izan behar zuen bataioak garai batean. Korupeetara zokoratu zen gero bataio-pontea. Gaur egun berriro berebiziko tokia eman nahi zaio elizetan.

Basilika: kanpotik ederra bada, barrutik harrigarria. Mosaikoa: sekulako ikuskizuna.  Kripta baten azpian, maila ezberdinetan, dena aldi ezberdinetako mosaikoz osatutako zorua, animalien hainbat eta hainbat irudiz; parke edo lorategia jarri diote gainean kanpoko azalera bezala, berean mantenduz kripta. Hezur pila eta antzinako irudi naif xarmant dituen freskoak bertan,  eta harribitxiz jositako beirazko kutxetan beste hezur pila beste kripta batetan. Mosaikoa da elizako zoru dena goitik behera eta zabalera osoan: irudi pila, animalienak batez ere, baita aingeruak ere kanaberarekin arrantzan. Zakila dute sexurik gabekoak uste genituen aingeruek.  Mosaikoez gain sarkofagoak, pietà bat oso naif zaharra, Amabirjina esku batez soilik Kristori eusten, ur bedeinkatu ontziak, bitxikeria den marmol zurizko aldare nagusia... Edertasunaren uste eta sentipena borobildu digu  Basilikak.

 

Aquileiak berak bakarrik merezi zuen Italiako ertz honetara ere heltzea. Bukaera goxoa eman dio egunari Aquileiak.

 

“Espainiarrak?” galdetu digu kamareroak afal garaian. Gure “Baschi”ri “Io croata” erantzunez irribarre konplizez zerbitzau digu mahaia.

 

Berandu baina etorri zaigu gaur ere  eguneroko trumoia.

 

 

Ekainaren 5a. Astelehena. 26.a

 

Bart jakin  dut zenbaterainoko hots nabarmena atera dezaken kanpin-dendako azpiko lonapean kakalardoak  gau isil batetan.

 

Goiztiarra izan da gaurko trumoia, jaiki bezain pronto, zaparrada eta tximist-trumoien grakara artean.

 

Gaztetan ikasitako Eliza, Erroma eta Artearen historiari errepaso bizia eman diogu egunotan, errepasoak  jarraituko duelakoan gaude. Nire garunek uger pixka bat galdu dute atzo, zeren gaur jabetu naiz gauden Aquileia hau  Elizako Historian Gotzain Kontzilio edo Sinodo ezagun eta famatu bat egin zen herria dela, ikasi genuen Aquilea hura bera dela. Uger pixka bat eta hizki bat nahiko dira nahasmenak eta ahanzturak eta akorduak sortzeko.

 

Errepideetako ibilian, dorre luze finek arbola tartean iragartzen digute badela herririk inguruetan.

 

S. Pier de Isanzo. Granschiri  dedikatutako kalea du. Izan du indarra Ezkerrak Italian.

 

“Desnukleartutako lurraldea” iragarkia, leku askotan bilatzen da. Bada giza mugimendurik ere Italian.

Nabarmenak dira eliza ederrak zonalde honetan ere. Italia eliztarra.

 

S. Martin del Carso. Italiarrek bataila irabazi zien austrohungariarrei Munduko Lehen Gerran, 111 mila hildakoen truke.  Orain “zona sacra” egin dute. Merke ateratzen zaizkio hildakoak botereari.

 

S. Michel: mendi-sailtxoa Alpeetatik gertu, lautada bat tarteko. Mendi osoa dago zulatuta, hungariarren defentsa zona konkista-ezina. Zulorik zulo, tunelik tunel ibil daiteke orain ere argindarrez argituta baitago. Behatokian ez da falta kanoi, monumentu eta gerra oroimenik.

Ikuskizun polita dager goitik:  aurrealdean ikuspen berde ederra, alderik alde,  eskumatik ezkerrera, Alpeetako mendixkak, dena baso,  eta atzean ortzia, Alpeetako tontor elurtuek zerra-ahoa bailitzan marraztua.

 

Bi eratakoak dira herri izenak, bi hizkuntza daude, alboko Esloveniako herrien izenak dira, edo Esloveniakoak izan ziren eta hizkuntza gorde dute. Esloveniako muga-mugan baikabiltza. Herri nekazariak dira ingurukoak, solairu bateko eraikuntzez osatuak.

 

Gorizia.

Hiri handi zabala da, lorategi edo  hiri zaharra inguratzen duten etxe berriek inguratuta. Betiko erdigunea, portalpe askorik gabe, bere patioa dute ostera antzinako etxeek. Esloveniako mugak zatitzen du bitan hiria: kale batean dago muga, hiriko zabalgune batean: kontrol zehatza dago batetik bestera joateko. Kaleei dagokienez, Italiako aldean dago hiri zati nagusiena. Eztabaidarako hiria, betidanik, veneziarren garaitik behintzat, mugako bi aldeek borrokatu baitute  hiriaren jabegoa.

Luzexkak, gorantz zabaltzen dira kontraleihoak, agian gaur irekita zeudelako edo, asko nabarmentzen ziren: aluminioaren kultura ez da heldu oraindik honaino. Eguerdia zenez, guretzat izan dugu hiri osoa: atsegin zaigu kale nagusian bakarti paseatzea, bazterrak ikuskatu eta begiez miatuz. Piazza de la Victoria: hiri guztietako plaza, bi masta dira hemen plaza guztietako masta bakarra. Eliza: errusiar elizen metalezko akabera duten bi dorre dira elizaren gandor; sarrerako ateburuan Loiolako Iñazioren irudia: plaka batek azaltzen du nor den;  alboan, plazan bertan, zutoin baten gainean azpeitiarraren beste irudi bat: harrizkoak dira irudi biak; hiru euskaldun ginen beraz plazan: kanta ditugu  plaza erdian  “Gure Patroi handia” sonaren zati batzuk ere: humorea badugu, baina himno osoa bukatzeko adinakorik ez. Gaztelua: plazatik goian ikusten den gaztelura igo dugu, oso handia da, herri oso bat bere gotorleku edo gaztelu eta guzti; ikuspegi ederra dago bertatik: ber-bertan du Eslovenia, harrikada batez bertara heltzeko bezala, dena mendi, dena baso, dena berde gordina euriaren ondoren; mendikate garaia ostean.

 

Inguru guztia da menditsua, euritsua ere izan behar du. Hau ikusiz, errazagoa egiten zaigu asmatzea nolakoa behar duen beherago Kroazia aldean dagoen gerra. Gorizia hiriaren  eloveniar zatia zeharo ezberdina ikusten da goitik: etxe apalagoak dira goieraz eta edertasunez, baina zuhaitz ugariz inguratuak  daude.

Ortuari eta fruta ederra ikusten da kaleko saltokietan, merkatu-plaza ere aberats dago jenero tentagarriz.

Gorizia ez zaigu suertatu espero genuena, ezta iragarritakoa ere, etsipenez bezala egin diogu agur.

 

Cormoris. Austriako Maximiliano baten gortea egon zen bertan. Ez zaigu gustukoa iruditu, autoz goazenez aurrera egin dugu.

 

Alpeak izan ditugu, urrutian lehenengo, ber-bertara gero: trumoiaren ondoren nonbait, elurtuta daude.

Frontera dugu ber-bertan. Dena da mahastia, dena dago berde, lurralde atsegin sarkorra, gustagarria. Berezko zerbait atsegina du lurralde honek. Garia, horixka, ia helduta dago. Ez da aldatsik nabari, baina nahiko goian gabiltzan inpresioa dugu.

 

Cividale del Friuli.

Sasoiko jarri, gogoa asebetei eta ezustez ezuste bere xarmaz harrapatu gaituen lurraldeari izena eman dio herri honek. Julio Zesar ibili zen hemendik, hemendik ibili ziren ere Aquileiako Obispoak. Zulo-zuloan, zabal eta ur askorekin apartsu eta bizi doa harkaitz tartean ibaia. Gainaldean dago hiria.

Eliza: izugarri handia; zutabe handiak, metal doratu edo urrez landutako erretaula handia; betiko S.Antonio, betiko aldare, betiko koadroak, marmol zurizko aldare denak berdinak, marmolezko betiko presbiterioa, sarrerako ate handi xumea baina landua, ur bedeinkatu ontzia ez hain handia baina landua; deigarriak: organoaren koru erabat zuria, pinturak: tartetxo batetan azalera atera duten freskoak dio pare bat zentimetroko morteroz  estalita dauden ormak barruan pinturak gordetzen dituztela; museoa dirudien ezusteko kapera: kaperan  marmol zuri  landuzko bataiategi oktogonala, bataiategiaren landu-landutako aterpea, katedra, lau aldeak zizelaturiko 900 urteko aldare zoragarria, ormetako pintura naif zaharrak, Pietat naifa Aquileiakoak bezala Kristo esku bakarrarekin eusten duena: ez dutela sarrerarik kobratzen da kaperaren ezustekorik harrigarriena.

Tempietto Longobardo: VII. Gizaldiko elizatxoa,  jostailutxoa bailitzan txikia, zoragarria, izugarri polita, kapritxoa; giro berezia sortzen du barruan, amona polit horietakoa dirudi bere zahartasunean; aulkiteri landua, sei emakume irudi zuri gainaldean, pintura naifak: miraria da iraun izana.

Etxeak:  Erdi Aroko etxe xarmantak; adreilu bizi-bizi,  gorri-gorriko,  gotiko estiloko bi etxe; etxe zahar polit asko dituzten kale txukunak.

Plaza: leiho bereziak dituen Paulo Diakonoaren etxea; plazaren erdi-erdian lurrean zutik sartutako zipres garaia lantzen ari da tipo bat, enbor garaia taila bihurtzen.

Harresien sarrerako ate handia, erromatarren bainuen hondakinak….

 

Izan zen lurrikara bat ez dakit noiz: ez zituen bota harrizko etxe gotor handiak, ezta Ursulinen Komentu sendoa ere, pobreen etxetxoak bota zituen soilik.

Turista bakar batzuk gabiltza herrian. Gehienak alemaniarrak edo Eki Europakoak.

 

Asko dira zonaldean aroztegi muntaia handiak.

 

Freuli edo Friuli lurraldeko biztanleak independentzia zaleak zirela irakurri genuen arren, ez dugu inolako nazionalismo errebindikapenik ikusi inon.

 

“Regione Veneto”: beraz ez da Errepublika, izan izan bazen ere.

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/12/21 09:04
Italia 95. Veneto Eskualdea: Vicenza, Soave, Verona, Mantua, Portugruaro.

Maiatzaren 30a. Asteartea. 20.a

 

Eguerdi aldera lixiba jasotzera eta baretu arte zain egotera behartu gaitu trumoi zaparradak.

 

Vicenza

Ezuste baikorra eman digu Michelin gidan bi izar soilik izan arren.

“Lur barruko Venezzia” deitzen diote.

Andrea Palladio: bere lanari jite propioa ezarri zion 1508an jaiotako arkitektoa da hiriko ardatz eta anima, berak jaso baitzituen hiriko palazio gehienak. Zine-tokiak ere Palladio du izena.

Piazza dei Signori: badu eduki Venezziako S.Markosen antzik: plaza haren tamaina eta forma, alboko eraikuntzak, bi zutabeak batak lehoia besteak gizakumea gainean, erlojuaren dorrea, basilika... izugarria hau ere bestearekin konparatuzko bere apaltasunean; kanpain-dorretxoa falta zaio. 

Corso Andrea Palladio: herriko bizkarrezurra den kale luzea, alboetan etenik gabeko jarraipenean eliza eta palazioak, denak ederrak antzinakotasunaren ajeak nabariak dituzten arren.

Teatre Olympique: izugarria, antzoki klasikoen erara, harrizko tailak, zutabeak, mozorroa duten estatua pila sarreran.

Elizak: koadro pila, dozenaka, gehienak handiak, batzuk begiratu hutsez ezagun dute maisu batenak direla: Bellini, Verones, Montagna...

Koroi Santuaren eliza: aldarea eta aulkiteria harrigarriak, marmol zatitxo itsatsiz, inkrustatuz eginiko aldare marmol zuri eta gorria, mosaikoa izan gabe, ezohizkoa, horrez gain irudi politak aldare osoan;  aldare nagusia: bata herriarentzat, koruko kanonikoentzat bestea; inkrustazioak: aulkiteriako 40 jarleku apartak, fazistola, armairuak... dena da zurezko inkrustazioa; tailak ere ugari eta izugarriak eskulekuetan; fraide-buru tailatua ateburuan.  Marmol inkrustatua ikusi dugu Duomo ateburuan eta beste eliza batzuetan  ere, eliza denak dekoratu zituen artistaren bat egon zen nonbait.

Duomo: oso goian dauzka aldarea eta presbiterioa, marmol gorrixkako harriz egindako balaustrada duen mailadi handi batez igotzen da. 14. gizaldiko primerako erretaula. Katez lotuta daude dirua botatzeko itsulapiko erraldoiak, grada erdian saihestezin;  hilotz bat, bera ere erraldoia; fatxada ere handia da, honek ere inkrustazio handiak ditu: erronboak, koadroak eta loreak. Handia eta luzea, baina aldi beran sinpatikoa egiten den eliza da, adreilu gorriek giro atsegina sortzen dute: apaizak badu non paseatu, gora eta behera zebilen bat barneluzego bakarrean.

Dorrea: ate hirukoitzekoa, sasoi batetan inguratzen zuen harresiaren hondakin dotorea.

Kaleak: xarma handia dute dorrearen ingurukoek.

Ibaia. Ez dugu jakin izenik, ur asko darama, ahateak ere ugariak dira bertan; zubi zabala du gainean.

 

Herri lasaia, atsegina. Moja bat abitu zuriarekin  jo eta ke bizikleta beltzean. Harrizko elefante handia  lorategian. Neska itxurako aldaba oso politak Palazzo batean. Erakusketa eliza batetan:  efektu atsegina egiten duten zeramika eta esmaltea konbinatuzko artelanak. Beste eliza batean postal eta antzerakoak saltzen zituen emakume potoloak nabarmen sartu du paperezko dirua  horretarako zegoen kaxa handian  zer egin behar genuen erakutsi nahian edo; ondoren hurreratu zaigu lehenengo aldiz gentozen galdetuz. Koroaren Elizan dozena bat zahar zeuden arrosarioa ozenki errezatzen: ezin izan dugu argitu emakume batek gidatzen zuen errezoa ala zinta bat zen agurmariaka zebilena. Ugariak dira jelatu dendak, jelatu jaleak dira hiritar ia denak: jelatu jatea da hemengo txikiteoa, txikiteoak berea duen kontu-kontari egotea falta zaio.  Janari-denda asko eta onak, erakargarriak, baita barazki dendak ere, berdin etxera eramateko egindako janaren saltokiak.

 

Hiri ederra izan arren turista gutxi gabiltza, turismo zirkuituetan ez da sartzen nonbait.

 

Monte Berici. Vicenza gainean, behatoki izugarria da: Veneto lautada osoa, eta begiak ezarriz baranda gainetik ondo finkatutako norabidean Alpeetako hainbat tontor ezagun ikusteko aukera. Ia 100 metroko masta ere badu, Etxarriko Maiatzaren antzera, behekoen ikusmira.

 

Berici bailara. Berdea erabat, mendi kontra, ur asko daraman ubide sarearekin, amaiera gabeko arto-sail erraldoiez eta patata-sailez oparo.

 

Noventa Vicentina. Bainuak zirela eta, agian bertako sasoi eta giro apartagatik, atsegin zuten jauntxoek lurralde honetan bizitzea. Famatuak dira inguru honetako Villak. Horietako bat da Noventa Vicentako: gaur egun etxe handia bai, eder izandakoaren jitea ere bai, baina triste eta bakarti dago; ederra behar zuen izan bere aurrean duen alde bietatik zutabe garai eta gizeneko erreskada luzeaz inguraturiko herriaren plaza erraldoiak lorategi eta parkea osatzen zutenean.

 

Noventa Vizentinan norabidea galdetu diogun gizonak mapa eskatu digu lehenengo, eta ikusten ez zuelako antiojoak eskatu dizkit ondoren barretxoa eginez. Italiarra behar zuen.

 

 

Maiatzaren 31a. Asteazkena. 21.a

 

Inguruko mendiak ez daude Alpeekin lotuta. 6-7 tontor altxatzen dira, bakar, lur lautada zabalean, titiak bailira, leun, berde, polit, goxo.

 

Zaparrada eta tximistaz lehertu zaigu goia bart, urez bete behea.

Veronara joatea erabaki dugu.

 

Auzune bateko kalean  kamioneta batekin arrain saltzen aurkitu dugun arraidunak otarra buruan edo eskorgaz herriz herri  zetozen Altzolako Joxepantoni arraindunak  gogorarazi dizkigu.

Gutxitan ikusten dugu, baina gaur Karabinieriek autoa zuten geldiarazita autoestradan.

Paduatik Milanerako austoestradak hiru karril ditu norabide bakoitzean, joan-etorri  handia dago bertan, kamioiak ere asko dira, ez da alperrik industria-gune garrantzitsua Milan, eta Europara bidea errepide hau. Saldoan doaz eta datoz kamioiak, trafiko izugarria eraginez, Kamioi ilara izugarri luzea ikusten da ikuspen orokor edo zabal bat dugunean. Bere legea ezartzen du autobideak: edo kamioi baten atzean zoaz aurreko toldoa ikusgai, gurpilek jasotzen duten zaparrada zikin baten pean, edo orduko 120 kilometrotik gorako abiaduran ibili behar duzu. Autoestradak badu errepidea gainetik zeharkatuz janari-taberna zerbitzugunea Zaragoza edo Bilbo aldekoak bezalakoa.

Ikusgarriak daude urrutira errepidetik begiratuz gure kanpin inguruko kono-puntak,  tarteka laino zuri bereziz estalita, geruza batez lez, merengea bailitzan.

Garitza osoak bota ditu lurrera gaueko ekaitzak: gari-sail osoak daude eraitsita.

Paduako S.Antonioren eguna laster izango dela gogoratuz,  Santuaren Altzolako bederatziurreneko errezoren errepika burura ekarriz arindu dugu bidea: “El mar sosiega su ira, redimense encarcelados, miembros y bienes perdidos recobran mozos y ancianos. .... digan los paduanos”. Euskaldunok badugu Urkiolako S.Antonio, ospetsua bera ere, erromes erakarlea: beraz badugu loturatxoren bat gauden lurraldearekin. Bainuetxe asko dago San Antonioren inguruan: ez ote zuen ur berezi hori erabiltzen santuak osasun mirariak egiteko. Ez dut uste bainuetxeek izan dutenik zerikusirik Altzolako bederatzihurrenarekin: izurriteren bat izango zen tarteko.

Alpe mendiak ditugu aurrean, elurra dute oraindik tontorretan. Atzoko trumoiaren ondoren,  lainoak jasotzera egin dute, ortzia garbiago dago eta ikusgarri ederra da Vicenza pasatu ondoren Alpeetako ikuskizuna. Zabalgune erdiko lautadan goaz, muino eta mendixka leunetan gora eta behera ezker eskuin aurrez Alpeak ditugula, zaparraden ondorengo berde bereziz erakargarriago.  Egun gutxi barru mendi horien bihotzean, Trento inguruan, egongo gara.

Oso atsegina da bidaia hau autoestradaz, kilometro luzeko parajean.

Mahasti asko eta ondo zainduak ageri dira zonaldean. Mahasti garaiak dira, gerri edo kirten luzea dute eta torto berdea gainean:  mahatsa zutik, makurtu gabe jasotzeko bezala. Errioxakoak aldiz baxuagoak dira, jasotzeko makurtu egin behar denez lan nekosoa eskatzen dutenak. Italiarrak praktikoak direlako ote ala mahats mota bakoitzak lurralde bakoitzean bere barne lege biologikoak baldintza propioak inposatzen dituelako agian.

Ez dira esparru edo sail luzeak, baina esparragoak jasotzen ari dira.

Eliza-dorreak nabarmentzen dira menditxo eta muinoetan.

 

PADOVA eta MANTOVA,  PADUA, MANTUA bilakatzen ditu gaztelerak, U bihurtuz Va eta O janez: interesgarriak dira hizkuntzaren barne legeak, bere misterioa dute.

 

Montebello: gas industriaren bat dago inguruan, sulfurozko urak dira hemengoak. Herriak dorre izugarri garaia du, baita Atenaseko Partenoia dirudien eliza aurrea ere.

 

Soave: dorre gotor eta sarrera anitzeko harresiz inguraturiko herria. Urrutitik ikusten da tontorreko gaztelu handia, baina ia ikusezina da herritik; bide erpina estaltzen duen belarrak adierazten du ez dela jenderik igotzen bertara.  Izan zen herria: detaile politak ditu, zutabeak, oraindik iraganeko dotoretasuna erakusten duten etxeak, balkoiak, ateak... Eibarkoak dirudite bertako kaleak: galipota bota zuten baina hondatuta daude. Ohizko masta eliza atariko plazatxoan, bere oinetan San Markosen harrizko lehoia liburu eta guzti. Eliza handia, koadroak santu imajinen ordez aldare guztietan, organoa da presbiterioko erretaula, denean bezala elizako grada erdi-erdian dago zurezko itsulapiko digantea: berrikuntzetarako eskatzen ez duenak, pobreentzako eskatzen du, eliza honetakoak bezala. Espaloietako harlauza arrosa zabal luze sendo antzinakoek herri erromatar kutsu ematen diote hiriari. Auskalo zenbat urte dituen harresiaren sarrerako ate nagusiak, zurezko erraldoia bera. Kale inguru guzia lurruntzen zuen ogi usai gozoz okindegiak. Ibai ederra du.  Herri hila, ez zaio bizitasunik ikusten.

 

Euripean heldu gara Veronara ere. Euria eta Italia bat dira guretzat orain arte.

 

Verona

Romeo eta Julietaren hiria

Zerbaiten Feria dago: “Bienvenidos” eta “Adios”, orain arte Italia guztian ikusi ditugun gaztelaniazko hitz bakarrak.  Lur azpiko aparkaleku ugariek adierazten dute turista-lekua dela hiri hau. Eta hala da, kalera orduko turista baita nagusi kaleetan. Dena da handia Veronan: sarrerako ate handia, plaza handi bateko eraikuntza handiak, bertako garai ezberdinetako zutabe handiak, erromatarren anfiteatro handia..,  guardasolak ere handiak dira, zaparrada ere guardasolen tamainarako egoki handia da. Betiko beltzek betiko kinkilaz gain aterkiak saltzen dituzte gaur: argi ibili da norbait.

 

Anfiteatroa: zaparradaz kokoteraino, itoginpean, turista uholdearen plastiko bustien igurtzien beldur, aterki-orratzek ziztaturik,  ikusi behar izan dugu anfiteatroa; dena ura, dena jendea, harri-tarte guztietatik dena itogina, barruan ere guardasolpean, desatsegina zen bertan ibiltzea. Ezagutzen direnen artean handienetarikoa, 24 mila pertsona sartzen omen da; dena handia denez timoa ere handia da, 600 pezeta sarrera, pasada, baina merezi du, izugarria baita ikusteko; zeharo berrituta dago, opera emanaldiak egiten dira bertan, emankizun baterako antolakuntza lanetan ari dira gaur; marmol arrosako harmaila altuak jarri dizkiote; bi solairu erraldoizko sarrera erraldoia du, agerian du zuen barne egitura, atsedenaldietarako kanpora begiratzeko palkoak,  barne pasillo eta eskailerak... Bolognan ikusi genuen teknika berarekin egina dago anfiteatroa: hormen barrutik uharriak morteiruz lotuak, eta adreilua azalean itxura emanez.

Bedamen plaza: merkatu eguna denez gaur, oraindik jendetsuagoa; plazetako osagaiak errepikatzen dira: Venezziaren sinboloa den lehoia zutoin gainean, etxe zahar interesgarriak, pintura deigarriak dituen fatxada, nonbait hizlarien tribuna ziren tenplete antzerakoak, plazan erositako fruta garbitu dugun iturri ederra, dorre garaia bere erloju erraldoiarekin...

Hilobiak: Scaliger sendiarenak, han daude jauntxoak tenpleteetan, hainbat eta hainbat harrizko irudi ikusgarriz osaturiko hilobi dotoreetan, dena marmol, dena arrosa eta zuri, dena gotiko puntazorrotz, dena zutabe eta zutabetxo, dena jauntxo santu-irudi eta aingeru, burdinazko hesiz biziengandik babestuta: denak hilak, denak hezur.

Eliza potxoloa hilobion alboan.

Jaunaren palazioa:  dorrea eta mailadi ederra patio eder batetan.

Duomo: harri zuri eta beltzez jantzia, begientzako atsegina da kanpotik; oso kanpora luzatzen dira  barruko kapilak alboko ormetan; fatxada izugarria, oso ederra, arku handi landu ederra elizpetxoa osatuz edo sarrerako aterpetxoa eginez, erromaniko eta gotiko bitartekoa; animalien bizkar gainean daude hemen ere zutabeak. gotikoak dira leihoak; bukatu gabe dago dorrea.

Harresia: garaia, plaka asko dago bertan: norbait bat omendu nahi dutenean orma honetan jartzen diote bere plakatxoa nonbait.

Zubi zaharra: agian bi alditan jasotako adreilu eta harri zurizko zubi ederra da, gaurko eta atzoko euriak direla-eta txokolate koloreko ur asko daraman ibai zabalaren gainean.

Erromatarren teatroa: zubiaren bestaldean, berritua, zaindua, potxoloa, itxita dagoenez urrutitik ikustekoa.

Jauregiak: estilo guztietako palazioak; Julietarena omen zen palazioa; palazio guztiek dute bere patio zabala eta horietatik asko zeregin ofizialetarako baliatzen dituzte; kuartel bilakatu dute bat karabinieriek: beldurrez nonbait hemen ere, ez digute barrura sartzen utzi; jauregi denek dituzte bere ate handia, bere leihoa, bere estatua, bere ohizko mila bitxikeria txiki eta handiak.

Marmolezko harlauza zuri zabalak ditu kale luze zabal bateko espaloi zabalak, Soaven bezala,  erromatar kale edo galtzada itxura emanez.

 

Palazio eta elizak zuhaitz artean inguruko mendi leun eta berdean; erromatarren eraikuntza, agian santutegia izan daiteken  dorre antzerako borobil erraldoia ageri da nagusiki bertan.

Oinezkoentzat da hiriko erdigunea, jende asko dabilen arren gustura eta patxaran egiten da ibilia. Mila bitxikeri zehatz aurkitu daiteke kaleetan: santu-zuloak, leiho bat, gidan agertzen ez den etxe dotorea, anfiteatroaren alboan harri tailatuzko lau irudi lau aldetara dituen gainalde karratuko kruzeiro antzerakoa. Hemen daude Arantzazuko harri punta-luzeak ere, haiek baino txikiagoak, bi solairuko etxe batean, bertatik pasatutakoa  zen nonbait Arantzazuko arkitektoa aspaldiko ideia jasoz. Marrazki dotoreak kale arruntetako fatxada arruntetan.

Denda handi bat bihurtuta lez, trapu eta zapi landuak zeuden salgai eliza batetako barrualde osoan: Afrikaren alde dirua batzeko.

 

Dena plaza, dena palazio, dena handi da Verona. Edertasunez ere handia. Berritzeko eta zaintzeko asko dutelako edo, agian handia delako, zarpail edo trakets itxura ematen du Veronak, antzinakoaren jitea, zaharkitu eitea. Ez da hiri potxoloa, ez da atsegina, zer erakutsi eta zer ikusi asko eta ederrak izan arren.

Hotelak iragartzen dira batez ere, turista asko dabilen seinale.

Ordaindu egin behar da Veronan elizak ikustea.

Turista alemaniar asko dabil, ugariak dira ere hezkuntza bidaian dabiltzan ikasle zaratatsuak.

“Divietto de afissione”: “diviesso” da beste toki batzuetan, italiera edo ahoskera ezberdinak adieraziz.

Duomotik gertu, tabernatik atera da gizontxoa bere bastoia eskuan eta sonbreirua buruan, aguretxoa zirudien atzetik, baina lepoko txatal zuritik igarri diogu apaiza zela: bitxia egin zaigun irudi atsegina.

Elkar ezagutuz bukatu dugu dozenatxo bat turistak Veronan ere: turista uholdeak ez doazen bazterretara goazenak gara.

Turista pausoan edo ibilian bukatu dugu Veronara bisita euripean. 4 orduz eten gabe ibili ondoren joan gara ekarrri dugun zaparrada beraren pean.

 

EL PAIS arkitu dugu Veronan: plazako ertz batetan eserita jakin dugu Elorza izango dela Donostiako alkate, HBk gutxi baina behera egin duela, hirukoak bere lege tiranoa ezartzen duela, Gorordok burua altxatu duela, Allik ere bai berea.

 

Mantua:

Lonbardia hegoaldeko ertzean, Verona baino txikiagoa, agian horregatik apainagoa. Ontziak eta portutxoa dituen laku handi batek biltzen du hiria hiru aldetatik.

Kale nagusia bere arkupe luzearekin; Plaza eta Palazio pila: har-zoruarekin; plaza zabala; plazan Dukearen palazio izugarria lorategi zabalarekin; beste plaza bat, non  dorre altuko palazioa, palazioaren orman irudi bat, harrizkoa, zaharra, berezia: dorre goian dagoen balkonadan jartzen omen zituzten gaizkileak jendeak ikus zitzan;  beste plaza bat: bertan palazioa dorrea izugarrizko erloju ederrarekin itxita dagoen bere adreiluzko elizatxo erromaniko borobil polit-polit potxoloarekin; palaziotzat jo dugun eraikina aleen merkatua izandakoa da: ez dakigu garia erosi, saldu kendu edo kontrolatu egiten zuten hemen; Te palazzo, Tearen palazioa: solairu bakarra, patio koadratua, zutoin ilara, aurrean lorategia, toki xume atsegina, hiritik nahiko albora, ibilaldi ederra eskainiz bertara eta bertatik; Duomo: bost barneluzego, greziar zutabe piloa, lau zutabe grabatuen gainean harrizko pulpitua atzealdean, kruzero eta presbiterio gainaldean dena ilun dagoelako ikusi ezin ditugun kriston pinturekin dekoratuta: gure atzetik inserso bat sartu zaigu erretolika bideo eta flaxekin elizako patxada etenez; egitura koadratuko eliza: inguruan ibili zen arkitekto  ezagunak egina; San Andres Basilika: barneluzego bakarreko eliza izugarri handia; kapera asko eta handiak; koadroak ere asko, tokatzen zaien bezala handiak, sabaiak ere fresko erraldoiz apainduta: ilun dagoenez ezin ditugu ikusi detailez ze koadro estilo diren; koadroetako bat Mantegnarena da eta argiztatuta dago, baita pintorearen hilobia ere; balaustrada ortogonal handia grada erdian: azpiko nonbaiten, itxita dagoenez ezin izan dugu ikusi, Jesukristoren odol tantaren bat gordetzen dute (Gipuzkoako Gatzagan arantzazko koroiaren arantza bat dute); bertako norbaiten asmakizuna diren elizako jarlekoak ere kuriosoak dira: tutuzko jarleku normalak atzealdean belaunikatzeko gehigarria dutenak.

 

Hemengo labela dute heste handiarekin egindako saltxitxak.

Belodromo irekia du.

 

Trumoi-hots eta tximista arteko izugarrizko euri-jasa pean egin dugu etxera buelta, dena euri, dena putzu. Denda bera ere blai. Kanpineko hotelera jo behar izan dugu. Hezurrentzako lokatza-bainuetxea da hotela. Hezur gaixoek ohe zurruna behar omen, baina hotelekoa oso biguna da: kanpineko lur gogorrera ohituta, bizkarreko mina egiten dit eta ezin izan dut lorik hartu logale eta nekatua naizen arren.

                                                                                 

 

Ekainaren 1a.  Osteguna.  22.a

 

Eguzkitan zabaldu ditugu bai arropak bai denda ere desmontatu ondoren, haizeak eta eguzkiak lehor ditzan. berunezko zerua jarri zaigu 10 minutuan eta zaparrada lehertu dira lainoak: autoan eta toldopean arrapataka gordez, alboko ijitoen begirada larriaren pean, bigarrenez gehiegi busti gabe salbatu ditugu arropok.

 

Paduara jo dugu agur gisa, zor zaion argazkia ateratzera. Goiz polita izanda, ikusi ez genituen zokondoak miatuz eta erakusketak ikusiz. Bakean utzi dugu S. Antonio. Larunbatean baino animatuago dago Padova.

 

Gutunentzako seiluek ez dute kolarik postan, itsasgai-potetxoa jartzen dizute norberak kolaz itsasteko.

Nahiko moldatzen zen gaztelaniaz aparkalekuko zaintzaile-kobratzailea, espainiarrekin Suitzan bizi izandakoa izaki.  Beranduegi joan gara autoa jasotzera, eta ordu erdia barkatu digu, baina egindako hiru orduen txartelik ez digu eman, irribarre maltzurrez txanponok patrikara eginez.

 

 

Ekainaren 2a. Ostirala. 23.a

 

Lurra putzu, arropak busti, gogoa umel… alde egitea erabaki dugu, galdatan ez bada ere lehor egongo den tokiren bat aurkituko dugun itxaropenez, ikusi nahi genituen Vila eta herri batzuk bertan behera utziz.

 

Betiko lautadan jarraitzen dugu kilometro luzez. Bai bertakoentzako bai adituentzako ehunka kilometrotako lautada honetan berezitasun nabarmenak egongo dira, lurralde bakoitza erabat ezberdina izango da, baina guretzat dena da bat eta berdina: lautada. herri pila; Industrialdea dago herri hasien inguruan, beste dena nekazaritza da. Dorreak ikus daitezke urrutira arbolen gainetik, herriren baten adierazgarri. Txikiak dira etxeak, gehienez bi solairukoak. Larrean ez da behirik ikusten, kortetan daude ateak  zabalik zeukan batean ikusi ahal izan dugunez; baserrietan bezala, eraikin berdinean daude bizitokia eta korta. Kanal eta ibai ugari, izendatuta dauden arren ez dakigu noiz den kanal noiz ibai, lur muinoz mugaturiko lur barruko ubide zabalak baitira.

Portogruaro ondoan luze-zabaleran kilometrotako mahasti sail bakarra. Gu jabetu ez arren, ezberdinak izango dira ikusten ditugun lurralde ezberdinetako mahasti eta mahatsetik sortutako ardoak, lurraren arabera. Geratu eta ezberdintasunak dastatzen hasteak zirikatzen du barrena: bada turismoa egiteko era bat, eguraldi triste honi aurpegi alaia jartzeko modua ere.

Errepidetik begiratuta izugarri aberatsa dirudi nekazari lurralde honek ere, aurretik ikusitako lur denak bezala, baina ez dugu dudarik nekazariek izugarrizko arazoak izango dituztela hemen ere.

 

Etengabeko kamioi joan-etorria hemengo autoestradan ere, Yugoeslavia eta Austria alderako bidea da izan. Bidegurutzetako borobiletan borobil barruan dagoenak ez du preferentziarik Italian, eskuinekoak baizik, betiko trafiko legeari eultziz.

 

Portogruaro:

Lur barruko herri txukuna. Sarreran bertan, berdegune eta arboladi, parke zabala eta atsegina dauka. Herriak berak, mila ukitu interesgarri ditu. Harri zuri zizelatutako hiruzpalau putzu. Xumeak dira arku eta arkupeak, ez garaiak, bai atseginak.  Borobil edo koadratu izan ordez   oinarrian karratuak baina puntazorrotz bukatutako etxeko horma-bular diren zutoinak. Galipot edo azulejozkoa da zorua, baina harrotuta dagoen tokietan ikus daiteke antzinako adreilu gorriko zorua dela azpikoa. S. Markosen lehoia Kale Nagusiko plazatxo batean dago zutabe gainean, txiki eta umil, beneziarrenganako kidetasuna erakutsiz  .

Duomo: okertuta dago dorrea hemen ere: neurri batearaino soilik huts egiten diote nonbait oinarriek, zeren ez da erori aspaldikoa izan arren; geroago egindakoa agian, bukaerako kukurutxoa ostera zuzen dago, bertikalean, dorre okertuaren gainean, efektu bitxia sortuz; barrutik, kolore argiz pintatuta, koadro piloa aldare ugarietan. lurralde hauetako elizetan bezala: pintatzea zonaldeko kirola edo lanbide arrunta zen, zeren pintore asko behar zuen egon hainbeste eliza eta koadro pintatzeko; apala da kanonigoen aulkiteria, baina bi balkoi eder pintatuak ditu presbiterio  berean dagoen organoak; pulpitu zabal landua ez da harrizkoa baina erliebezko irudiak ditu; bigarrenez ikusten dugu pulpituan Kristo gurutziltzatu  nabarmen handia, ez orman, pulpituaren eskuleku edo balkonadan baizik, nabarmen kanpora, herriari begira; zurezko tenplete eder landua du harri zizelatutako ur bedeinkatu ontziak, tapagailu berezia, efektu bitxia eraginez.

Palazzo eta etxe eder asko bitxikeria askorekin aurkitu ahal da hirian.

 

Herriko ate nagusitik kanpo, burgo edo auzoko elizatxo berezia: eliza ortodoxoen antzera bukatzen zaion dorre xarmantarekin; barruan: animaliak eta belarra irudikatuz izugarrizko pinturak, tximino basahuntz hegazti mota ezberdinez osatuz alboetan zoologikoa; arku bitarteko triangeluetan eta goiko frisoetan soilik agertzen dira santu irudiak;  zur landuzko  sabai pintatua,  presbiterioko sabaia eta alboetako kapila pintatuta, itsulapiko erraldoia eliza erdi-erdian tokatzen den bezala...

Erreka nagusi batek zeharkatzen du hiria erditik, beste errekatxo gehiago batzen dira bertara hiruzpalau lekutan. Erreka buelta atsegina osatuz presa, harlanduzko ertz eta muntaia duen errota, konporta, konporta jasotzeko tronkoz egindako polea eta biratzeko trabeska dituen burdinazko ziriez lehenengoz ikusten dudan teknika zaharrezko tramankulu berezia ohizko konportekin zerikusirik ez duena; erreka txiki honetan zer dela-eta dagoen ez dakidan uharrak jandako itsasoko aingura handi bat. Ibaira jaisteko harrizko mailadia, harrizko zubi ederra... Errekaratzeko mailadi edo ontzi-leku baten antzerakoan zurezko kapera koadratu berezietarikoa: irekia lau aldeetara, aldare aurretiko hiru alboak belaunikatzeko belaunaulki antzeko luzez inguratua kanpotik; begi-bistan gelditzen da kapila barrua dena, leiho antzerako sistemaz ixten delarik itxi nahi denean.

Dotore jantzitako jubilatuak  daude eserita mahaitxoetan.

Mila pezeta eskatzen digute pintura erakusketa baten sarreragatik: agian erakusketa kokatuta dagoen palazioak berak merezi du diru hori, baina ezinezkoa da dena ikustea aurrekontua bikoiztu egingo litzaigukeelako.

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/12/14 07:36
Veneto Eskualdea: Padua, Rovigo, Montgnana, Este, Monselice, Venezia

REPUBLICA DE VENETO

 

Aurreko  paisaia bera dugu ikusgai.

“Errepublika” ez dakigu iragan garaiak gogoratuzko izena den soilki; “Veneto independiente” pintada erraldoia ikusi dugu behintzat etxe zahar batetan autoestradaren kontra.

Ez dakigu Po ala Adigio den pasa dugun ibai zabala.

Apeninoetatik bertan gaude, bainuetxe asko dago lurraldean, mendien golkoan urek hartzen duten ahalmenetan  dago termen sekretua.

Ubide eta ubidexka asko, hori izan daiteke nekazaritza oparotasunaren zergatia.

“Sinistra” ezkerra bada, ezkerreko jendea siniestroa agian.

 

Kanpina. Montegrotto Terme herrian. Izarrek ez diote ematen giza duintasunik militarrei,  ezta ere kategoriarik kanpin bati: bi izarrekoetan egon izan gara lauko honetan baino erosoago.

 

Giroko etapa bukatzear, urreratu da italiarra aldaz gora bakarrik zihoan txirrindularia nor zen galdetuz:  “no es italiano” eta alde egin du.  Espainiakoen antzerakoa da bertako telebistako kontalarien aberrikeria ere.

 

 

Maiatzaren 28a. Igandea. 18.a

 

Irratia  dirudi alboko tipoak etengabeko hitz-jario azkarrean isildu gabe autoari ukituka, beste albokoa abatz-estalki/tapakubosa pintatu ondoren autoaren kanpo aldea dir-dir jartzeko etenak egiten ari da, aurrekoak etxeko aspiragailuz garbitzen du berea: autoarekiko kultoa artea bezain unibertsala da.

 

Urrutira ikusten genituen mendiak, tontor batzuk besterik ez dira: Apeninoak urrutira ikusten dira hemendik. .

 

Padova-Padua

Autoa Alde Zaharreko sarreran utziz ekin diogu kaleko hautsak astintzeari. Geriza bila eguerdiko beroan, aire freskotan paseatzen, guretzat da kale osoa; inor ez dabil kaleetan, hiriko jendea hondartzaren batean da kaleetako bakardadea guretzat utziz. Anima alerik ere ez da kaleetan minutu luzez.  Bazkalondoko orduen ondoren hasi dira kaleak jendez animatzen: herritarrak eta turistak dira. Zabala den arren, arkupe da hiri osoa. Gaztelako hirien antza du, baina arkuekin. Arkuak lirateke Paduaren ezaugarrietariko bat: kale-gurutze batetan jarri eta lau aldetara begiratuz arkua besterik ez dakusagu. Izan behar du arrazoiren bat: bero sargoria, atertu bako euriak, edo auskalo zer. Ba du zeri begiratuzko txikikeria kuriosorik bazterretan: edonon aurkitu daiteke harlanduzko balkoi, ate edo leiho eder bat, harri zizelatua... Bere lehengoan, bere zaharrean, bere horretan iraun duen hiria da: zaharkitu itxura du.  Eraikuntza, kaleri eta etxeteriako harri-zurak ez daude garbituak; ilunak, agian zikinak, daude, baina hor daude egon, diraute. Hiri zaharra da, lasai ibiltzera etorri behar da bertako kaleetara. Ezin da etorri arrapataka kriston monumentuak ikusi, “oh” esan eta beste monumentu bat ikustera korrika joanez. Horretarako ez du balio. Kalerik kale mila zehetasun bilatuz ibili eta hiria aurkitzen  joatekoa da.

Hiri bitxia suertatu zaigu Padova: ibiliz ibili joan gara aurkitzen ezereztxoa espero genuen hiria, aurkikuntza bakoitza Mitxelin gidan zer den kontsultatuz. Izugarria joan zaigu azaltzen Padua hiria. Ezustetik ezuste ibili gara. Ikusgarria gertatu zaigu.  Artean neofitoak garenontzat ikusgarriaz gain atsegina da hiri osoa.

Monumentu oro, elizak ere, itxita dago arratsaldeko lehen orduetan. Beroegi egiten du plazako eguzkitan eserita egoteko ere: ibili egin behar, eta ibiliari ekin diogu.

Duomo: izugarria, marmolez jantzi ez zioten adreiluzko fatxada biluzia du; atzealdean absidea, eta bi kapila direla uste ditugun hiru kubo handi; Giottoren pinturak omen ditu baina gaur itxita dago.

Bataiategia: elizatik at, bere alboan; polita da kanpotik.

Plazak: atsegina eta polita, elizaren aurrekoa. Bigarren bat, bat oso palazio ederrez inguratuta; erdian lau lehoien buru gainean oinarritutako obeliskoa, masta luze batez bukatua: oinean tipo batek kanutoa erretzen du lasai; bigarren obelisko baten gainean beste tipo bat  dago lasai etzanda. Bada Hirugarren Munduaren aldeko kartelik ere bertan.

Pallazio de la Ragione - arrazoiaren palazioa: handiaz gain ederra den beste plaza batean  aurkitu dugu:  hiriko bizitza zuzentzen zen bertatik bere garaian, horregatik izena ere; eraikuntza handia bezain ederra, izugarria tamainoz eta edertasunez, armarri piloa du kanpotik; barrutik: arku forma du sabaiak; izugarrizko pinturak ormetan, erraldoia bezain ederrak pinturok ere: Giottorenak ziren jatorrizkoak, erre ondoren bere ikasle batek berritu zituen jatorrizkoen ahalik berdinen: ikusgarriak: izugarriak neurrietan ere, 82x45 metro luze zabaleran,; badu bestelako bitxikeriarik ere palaioak: zorrak ordaindu ezin zituena bertan ageri den harri batean gutxienez 100 pertsonen aurrean eseri arazi egiten zuten bere ondasun denak ematen zituela esanez; San Antoniok lortutako graziari eskerrak herritik bota egiten zuten ondoren delako zorduna, bestela kartzelaratua izango baitzen: gaur bezala, kartzela oso gogorra zen nonbait orduan ere; Espainian ez dago kartzeletatik presoak askatuko dituen sanantoniorik, bai ordea erbestetik kartzelara ekarriko dituen barne ministrorik.

Ordularia: ordulari erraldoi bat izan zaigu deigarri, palazio edo plaza batetan egoen.

Santu militarraren eliza: Santu militar batek badu bere kuartela edo kuartelak badu bere santu militarra: ostean base militarra duen Santu militarraren eliza  edo aurrean Santu militarraren eliza duen base militarra.

 

Paduako S.Antonio: Herriko ertz batean baino herri herrian. Itzela. Izugarria da Basilika, sei kupula handi ditu  dena da marmol, kanpo eta barru; abside pintatua eta beirategi ederrak ditu: askotarako ematen du nonbait santuak.

Jende pila, beteta dago eliza, nagusiak eta gaztetxoak dira nabarmenki gehiengoa erromesen artean. Lourdes bat. Eliza ez beste edozer dirudi. Aldare nagusiko mikrofonotik  fraide handi batek eliza nolakoa den esplikatzen du: halako aldare halako urtetan egina.. baina inork ez dio inolako kasurik egiten, herria freskuran atseden hartuz, koadriletan kontu-kontari dago egon eliza osoan. Errezoak eta kantuak espero genituen Italiako pelikuletan bezala, baina oraingoz apaizaren esplikazioa  ia entzunezina bihurtzen duen izugarrizko berba hotsa eta etengabeko joan etorria besterik ez dago. Merkatua dirudi, plaza publiko bat da. Merkatarien etxea: deboten feria. Santuak ematen du  eta fraideek badakite dirua nola atera antolakuntza aproposak jarriz, hori da santuaren mirari nagusia. Osoki marmol zurian tailatutako artelana da Santuaren hilobia: eteten ez den erreskadan pasatzen da santuaren hilobira ez dakigu nondik. Zutabe baten kontra, hainbeste edertasunean artean S.Antonioren ohizko irudi arruntaren inguruan biltzen da jende multzoa errezatzera.

Patio ederra du komentuak; plaka, irudi, harri ederreko pulpitu edo balkonada bi... gutxienez santua bizi zela sartutako  magnolia ikusgarria erdian; klaustroa handia da, ohiko museo bihurtuta dago: erruz dabil erromesa hemen ere, pitxiak erosi eta zerbaitetarako, mezatarako,  hildakoentzat edo graziaren bat eskatzeko, dirua eman eta izena apuntatuz.

Elizatik irtetean, berbetan gentozenez, isiltzeko esan digu atezainak: hango eskandaluan, ordenuaren harriduraz, ziplo isildu gara barre egiteko ere kemenik gabe.

Parke zabal eta ederra jaso dute Basilika aurrean: irudi pila, zubiak, ura… dena berde. Autobusentzako parking eta guzti.

 

Identifikatzen ez dudan ordena bateko fraidea dago autobusaren zain kalean brebiario potoloa errezatzen jotake: gure gaztetan bezalako betebehar hutsa izan behar du zeren autobuseko ilaran kaleko zarata eta joan-etorriarekin ganorazko errezo handirik ezin daiteke egin  yoga teknikari iaioa ez bada behintzat.

 

Italian deklarapen fiskaletik apaizentzako %6a soilik lortzen dela eta propaganda zabala dabil ormetan  apaizentzako diru eske.

Hemen inguruan bizi izan zen Petrarca.

Engelsen Manifestu Komunista da liburu-denda  bateko erakusleihoan liburu salgai  nagusia.

Zeramika eta argazki erakusketa majoak daude hirian. Noizbehinka M. Luisa liluratzen duen erakusleiho bat ere.

Ur asko eta itxuraz garbia darama ibaiak. Zubi zahar bat, bertan adreiluzko dorre karratua eta honen gainean zementuzko arkurik gabeko etxe zuri arruntak halako itxura berezia egiten du.

Kale nagusi batzuetan txirrinduek bere karril propioa dute markatuta.

Beltzez janzten dira poliziak: faxista itxura osoa dute bere kapela horiekin.

Altsasuko guardia zibilen bat badabil hemen ere: “comunismo=cancer social” pintada. Igitai eta mailuaren pintada ere bada bertan, mailuaren debotoak Altsatsuko txakurrarena ezabatu du pintura gorriz eta gehitu: “morte al faszio”. Sakanaren bikia.  Katedralean pintatu du gure zibilak esbastika erraldoia. Badira arrazismoa salatuzko kartelak han-hemenka.

 

Bataglia: errepidearen parez pare, oso zubi potxoloz ertzak lotutako kanala du herri erdian luzera osoan.

 

Lorategirako tresnerien salmenta ugaria errepide ertzetan, inguru landuko etxe asko dago nonbait lurralde honetan. 

 

Rovigo: 40 kilometro egitea eragin digun oker bategatik heldu gara gidan agertu ere egiten ez den herri honetara: 2 dorre ditu eta biak okertuta, nabarmen okertuta. 500 pezeta kendu nahi izan digute pintura erakusketa batengatik. Marmolez jantzi gabe, biluzik, dago Duomoaren aurpegia. Bertanbilbo bat motorrean, beste bat bizikletan, dotore, tanganilo eta guzti. Jendea jai arratsalde-pasa lasaian kaleetan kontu-kontari. Hiriak betiko argazkiaz aparte jogurt jelatu gozoa ere eman digu.

 

Oso luzeak dira herritxoetako dorre gehienak, estuak diren itxura ematen dute errepideko urrutitik.

 

Adiggio ibai zabalak ureztatzen du herrialde osoa Po ibaiarekin batera: ez dute ur eskasiaren arazorik.

 

Montagnana

Harresiz eta dorrez inguratutako herria, herri zabala harresi barruan arren. Edan egin zuten hemen ere krokodiloek inguratzen duen erreten sakoneko ura. Batzuk pintatuta, dena arkupe da hiri hau ere; erdikale zabaletik zeharkako kaleen hondora begiratuz harresia ikusten da, hiribilduaren sentsazioa eraginez. Bi tximinia berezi ditu plazak.

Duomo: handia, nabe bakarrekoa, aulkiteria behetik goraino ezker-eskuma  eliza osoan; koadro pila, ederrak: 3 ditu aldare nagusian, bat erdian, bana albo bietan, orma dena hartuz, izugarri ederrak hirurak; presbiterioko aulkiteria zur landuzkoa, benetan ederra; absidea pintatuta du, baita kruzeroa ere; zurezko pulpitu handia, beso handi bat agertzen zaio albotik, halako sentipen tetrikoa sortaraziz.

Bat edo bi solairuko etxe arruntak ditu baina bada bitxikeriarik ere, harri landurik, leiho-aterik... Hemen ere insersoa dabil herriak ikusten.

Barrukoaren adinako herria dago harresietatik kanpo; etxadi baxua da alde honetakoa ere.

Herri osoa dago plazan eta alboko kaleetan,  jelatua janez asko, berbaro ozena entzuten da giroan. Gazte asko, inguruko herritxoetakoak ere bertara baletoz bezala, Elgoibarren ingurukoak larunbatetan biltzen diren bezala.

 

Este

Lur barruko nekazari herria, zaharra, alboetara asko zabaldu dena. Atsegina da arkupetan egunaren hondarrean paseatzea. Takian potian agertzen dira santutxoak horma-zuloetan: ba da naif erakargarri bat. Herri honetako arku asko baxuagoak  eta estuagoak dira, baina arkuak!. Porta Vechia zubi alboan.

Duomo de Santa Tecla, eliza obalatua da, Vienako haien antzerakoa, meza dute eta gazte eta zaharrez lepo dago; zertarako ez dakigun  bola handi bat duen erlojutzarra du erdian, orma biluzian; aldareek uzten duten horma-tarteak zapi gorriz estaliak; koadro asko ditu elizak, Tiepolorenak dira hiru, baina ezin ditugu ikusi, meza dela eta.

Masta: izugarri bat plaza erdian: oso bertakoak edo oso Italiakoak dira nonbait horrelako mastak; honek 50 metro baditu lainoetara, kantoietan lau lehoi dituen oinarri garau baten gainean jarrita dago. Ordulari  erraldoia du dorreak. 

Huts eman digu lehenengoz herriak, baina ibiliz ibili plaza eder, txoko polit, eraikuntza aipagarririk ikusi ahal izan dugu. Alde egiterako, nahiko ajez jota dagoen arren, herri ederra suertatu zaigu. Ez da turistak ibiliko diren herria,  herritarren beraien herria baizik, kafetegietako kanpoko mahaitxoetan  igande arratsaldea bukatzen ari direnen herria.

 

Ilunabarrean, nekea eta norabide kartelen eza ditugula etsai nagusi, kontuz ibili beharra dugu errepide hauetan, bidegurutzetako semaforoetan zenbait erretxindu haserretzen bazait ere mantso noalako.

 

Monselice:  tontor batetan dauden gazteluaren hondakinak markatzen dute. Plaza, dorrea... inguruko herrietako berezitasunak errepikatzen dira bertan. Herri txukuna, eskertzen da oinezkoentzako kalea. Berezi jantzi da jendea jaialdi baterako, astoa ere tarteko zela; festako berantiarrak soilik  ikusi ahal  izan ditugu. Berandura arte luzatu den txosnan afaldu dugu: txerrikiak bertako ardoarekin.

 

OGNI DONNA VIOLENTATA, RIPOSTA ORGANIZZATA.

W ZAPATA. 

FINO A LA VITTORIA

“Autonomia Operaria”  taldearen pintadak.

 

Hauteskundeak Euskadin eta Espainian. Ez ziguten postaz bozkatzeko aukerarik eman. Nolako lasaitasuna egun hauetan. Gauzak horrela, turismoa egin behar luke herriak hauteskunde egunean.

 

 

Maiatzaren 29a. Astelehena. 19.a

 

Treneko aspaldiko sentsazioak berrituz, gidatzearen ardurarik gabeko lasaian, abiatu gara goiz. Ikusgarria dago Venezia Errepublikako  lurraldea. Urtaro onenean harrapatu dugu harrapatu ere. Garia helduta, uzta jasota, belarra siku,  agian lurralde osoa horia eta lehorra izango da. Gaztela bera berde dago orain, gari-soro eta mahastiz estalita. Padovako hipodromoak Italian zaldi lasterketarako zaletasuna dagoela adierazten digu. Autoestrada berria egiteko lanak Euskadiko politikoen negozioak dakarzkigu burura. Intsusa ugari trenbide albo bietara. Herri asko,  inguru populatua.

 

Mestre: hiri handi guztietako etxetzar erraldoiz zatar, Bilboko nasan  baztertu dituzten garabi erraldoiak urrutira.

 

Venezzia

Itsaso zabala agertu zaigu aperitibo bezala, mila zertzeladek gizatartutako zabalera handia: hesola, sare, farola, txalupa,  motora,.. Irlatxoak han-hemenka. Urrutira teilatu eta dorreak. Zubi luzea .rla lurrari lotuz, errepidea ere gurekin doa. Trenez 40 minutu egin ondoren, behar zen ordu berean, heldu gara.

Errua, gutxitan hala bada ere, noizbehinka onerako ere bada: kanal nagusitik doana ordez  bestaldetik doana, S.Marcos aurreko badiara itsas zabalgunetik eramango gaituan baporetoa hartu dugu: bertatik, badiaren bestaldetik,  izan dugu  Veneziako alderdi ezagunenaren ikuspegi zabala, dotorea. Txinbitoan Bilboko ibaian ibiltzea bezain berdina izan da: ura zikina, nasetan dena zen zamalda garraioa, kamioietan ordez txalupetan egina, industrialdeko giroa, Merka-edonongo inguruko giroa. Itsas zabal aurrera atera gara, zabalgunera, kanaletik izango ez genuen ikuspegi zabala hartzera; merezi izan du hiru ordu laurdeneko baporeto bidaiak. Autoen ordez motorak, kamioien ordez motorak, taxien ordez motorak, poliziak ere zodiaketan. Baporetoek hots handia ateratzen dute. Jendez gainezka, burrunbatsua, mila geltoki duen uretako autobusa dira baporetoak. Jendea erruz, mundu guztiko morroiak. Abstrakzio handia egin behar da hemen giro poetikora heltzeko. Literaturaren eraginak zerikusi gehiago du errealitateak baino Veneziari buruzko poesian.

 

Jendetza, saldoak saldoka, gu bezala bakarkakoak ere bai, insersoa ere internazionala da hemen.

 

Palazzo Dukale: perspektiba gutxi du oinezkoentzako. Espero genuena da: harrizko arkuteria, erdiko balkoi ederra, taila ikusgarriak, alboan kartzela, leiho-ateetako burdina-sare itzelak; Hasperenen zubia nondik ihes egin omen zuen errokanboleskoki  Casanovak; benetan azpimarratzekoa sarrera izugarria: landutako marmol zuriz eskailerako harmaila eta heldulekuak, frisoak, estatuak, kapitelak, ... Dukea ez zen edozein bertanbilbo. Badu izan zer garbiturik, fatxada ondo zuria badu ere, zati asko dago belztuta. Garbitzea negozio bilakatzen denean egingo dute hemen ere: txanda-zain daude nonbait.

 

Katredala: atzoko Padovako San Antonio elizaren antza du: jendez gainezka eta izugarrizko berbotsa, etengabeko joan-etorria, sartu-irtena. turismo erlijiosoa zen San Antoniorena, santu usainera zihoana,  xumea, baserri estilokoa; hemengoa ordez laikoa, Venezia ikustera joan denarena, kosmopolitagoa, beste kultura batekoa. Baina giroa eta ingurua berdina da, kontraesanak ere antzerakoak: neska bati ez diote utzi sartzen maukarik gabeko alkandora zuelako; eraikuntza bera izugarria da: fatxada gaineko zaldi handiek atentzioa deitzen dute, 9 mosaiko handi ateburuetan, marmol zuri izugarri trebe landutakoz ateak, iruditxoak, bi politikoen buruak, ... ; tokatzen zaion bezala zabalik, arratsaldez bueltatu garenean itxita bilatu badugu ere siesta garaia zelako-edo.

Mosaikoak:  Ikustekoak Ravenan ikusita genituelakoan geunden gizagaixook: liluratu gaitu berriro mosaikook dena da izan ere gaindigai: sabai osoa da mosaikoa, hiru  nabe, bospasei bobeda, ormak... auskalo zenbat ehunka metro karratu dena mosaikoz apaindurik, lurra ere mosaikoa da, Bataiategi osoa ere bai, baita elizpe luze eta zabala ere; Ravenan berdeak eta urdinak bezala urre kolorea gailentzen da hemen; Ravenakoak biziagoak ziren agian baxuago egonda gertuagotik ikusten genituelako.

Presbiteriora sarrerako zutaberi gainean Oteitzaren Arantzazuko 13 apostoluak  14 bihurtu dira. Pulpituak: bi, hexagonal zabalak: batek, marmol marroikoa, barruan edo gainetik albo borobilezko beste pulpitu bat du; bestean, harri kolorekoa, bertan sermolaria ez ezik komentuko fraideteria osoa sartuko litzateke; etenik ez duen miniatura da dena, dena taila, dena detaile, txikikeriak agian baina artelan politak.

Aldare nagusiko dosel edo errezela sostengatzen duten lau zutabeek izugarrizko tailak, miniaturak, dituzte: 9 erreskada, erreskada bakoitzak arra bete eta erdiko goiera, buelta bakoitzean 10 bat irudi, (urrutitxotik ikusi ditugu ordaindu ez dugulako), 10x9=90 irudi  zutabe bakoitzak, 360 iruditxo ditu doselak, gehi dosel beraren filigranak. Hemengoak ez du akaburik. Ez dute kobratzen sarrerarik, baina ordaindu egin behar da barruko zirriko bakoitza ikustea, txoko asko direnez askenez garestia ateratzen da eliza ikustea.

 

San Markos Plaza: herrietako plazen berezitasunak errepikatzen dira hemen, nor-nori-nork?: dorre ederra erloju erraldoiarekin, kanpaitxo-dorrea, gainean kanpaia eta bi morroi... -Veneziako kanpanile famatua-, hiru masta luze; handia, hiruzpalau musikari taldez animatua, giro atsegina, eserita zerbait hartzen dagoen bisitariz, edo patxadako zein presati ibilian dabilen jendez gainezka. Hemen ere poliziek gazte bat daramate  atxilotuta: jende artean, eskuak loturik: hemen ere.

 

Rialto zubia: jendez gainezka;  harri gorrizkoa, zabala, Firenzekoa bezala salmentarako egokitua: bertan denetik saltzen da, bitxiak zein salgai merkea.

Zubiaren bestaldean, merkatua, denetikako elikagai finak: miniaturazko tomateak, ortuari bereziak, bere lora eta guztiko kalabazinak, ortuari tentagarriak, ...

 

S.Zacarias eliza: koadro pila du, denak handiak, neofitoak garen arren ederrak iruditzen zaizkigunak.

Asko gara  elizan patxaran jartzen garenak musika goxoa entzunaz, kanpoko berotik libre, freskuran lasai,  deskantsatu ondoren kaleetan aurrera egiteko prestatzen.

 

Kaleetan galdu gara, turismo guneetatik at; ia inor ez dabil eta atsegina da ia gehienentzat ezezaguna den hiria ezagutzea. Labirintoa dira kaleak: S.Markosetik geltokirako kaledi arteko bidea markatuta dagoenez baduzu norabidearen berririk baina eguzkirik ez balego ez legoke antzik ematerik nondik nora edo norantz goazen. Betiko kale eta kalexkak: hemengo kaleak kalexkak dira, kalexka  estuago ezinekoak; estilo guztiko kanalak takian potian, ibilia gora eta behera eginaz. Kanal batzuk turistentzat dira, gondolen ibilbidea, besteak herriarenak: hauek ere txalupa eta motora dute garraiobide, lanerako zein edozein zereginerako, urezkoa baita kalea. Kanal gainetik etxetik etxera arropak eskegita. Polita da kaleak norabide jakinik gabe gurutzatzea. Itsasgora tokatu zaigunez atseginak daude kanalak, labadoraren eta bestelako ur zikinez lohiak dauden arren, baina bat ezik kiratsik gabe. Mila txoko eta zerikusi polit: harrizko putzuak, ormetako santu-zulo pila, palazio, ate, leiho, balkoi, zubi,...

 

Garabi  bat baporearen gainean, tokatzen den bezala; kale-berritzeko lan ezberdinak, hesola sartzea eta abarrek teknika berezia eskatzen du hemen: interesgarria da begiratzea nolakoak diren teknikok. Eskolaume koadrilak dabiltza ikasketa bukaerako txangoan, zalapartatsu, tokatzen zaien bezala hauek ere. LA STAMPA egunkaria irakurri dugu geltoki aurreko zubian: ia ezer ez dakar guretzat interesgarririk, baina PPk askoz irabazi duela bai; Euskal Herria ez du aitatu ere egiten. Erosi ahal izan dugu atzoko EL MUNDO ere, baina honek ere ezer gutiz informatu gaitu, informazioa ez baita gaurko egunkarien zeregina, politika edo agitazioa egitea baizik. Ortuariz soilik, bazkari gozoa egin dugu  Rialto zubi ondoko sef-servisean: bertako komun-katilua ia turkoak bezain baxua, oso erosoa, patxadakoa. Inserso osoa dabil gondolan soinu-mutil eta guzti: hemengo insersoa ere internazionala da, mundu guztiko zaharreria gabiltza hemen,  taldeka batzuk, beste batzuk bere kontu,  gu bezala.

S.Markos plaza dotorearen alboan, Dukearen palazioko arkupetan kloxar bat aurkitu dugu eguzki sargoria izan arren beroki guardasol eta botaz jantzirik. Arratsaldea aurrera, nekatu aurpegia du jendeak Venezian. Bazterretan, kanaletako ertzetan, harmailetan, jende asko dago eserita.

Veneziako beirazko irudi pila era guztietako denda guztietan: bada turistarentzako lanean agerian ari den artisaurik; maskarak eta denean aurki daitezken gauzak,  merkeak eta garestiak, onak eta txarrak, artelanak eta txapuzak, finak eta zarpailak horrelako tokietan  izaera eta poltsa ezberdinetarako aukera ezberdinak, ohi den bezala.

 

Esperientzia polita izanda gaurkoa ere: noraezean ibili gara plano eta gidari begiratu gabe, zerbait  interesgarria ikusitakoan soilik kontsultatuz gida. Ez digu hutsik egin Veneziak: bitxia, berezia, ezberdina, kale-zubietan bildu eta bereganatzen zaituena.

Trenak ere tokatzen zen orduan, atzerapenik gabe, utzi gaitu berriro herrian.

Aurkezpena

Jon Etxabe naiz. 1933an jaioa. Jubilatu nintzanean irakurtzea eta idaztea izan zen aukeratu nuen denbora-pasa nagusia. Mota ezberdineko hainbat material pilatu zait ordenagailuan. Haize bolada batek eramango nauen orri bat naizenez, material hori sarean jartzea pentsatu dut. Zatika eta sailka ateratzen joango naiz. Bideak erakutsiko dit zer eta erritmoa. Lotsa eta ridikulu sentipena sortarazten dit. Baina nahikoa zait bakar bati lan hau baliagarri bazaio.