Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Mispillibar

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/11/30 10:05
Italia 95: Emilia Romana - San Marino

EMILIA ROMANA

 

Ez dago 10 metro artez izango duen tarterik. Lurralde hotza dirudi, agure batek errusiarren antzerako txano edo burukoa darama. Aldaz behera zaigu orain lehen aldaz gora izan dena, dena bihurgune. Eguzkira lehortzen jarria ikusten dugu belar ebakia, gure baserritarrak gogoraraziz.

Casanova: hemen ezohizkoak diren hiru etxe zabal, behe solairukoak, gure baserrien antza dutenak.

Roca de S. Casiano:  Altzolako parrokoa gogarazten dit, Don Kasiano.

 

Txikitako  ipuinetan amestuak, gaztaroko historia-geografian ikasiak, Apenino mendikatearen magalean pasa dugu eguna, Mediterraneotik Adriatikoraino, erdi-erditik zeharkatuz Italia.

Adriatikoa dugu orain gure itsasoa, Emilia Romana probintzian.

 

Kanpina. Bide luzearen eraginez nekatuta eta berandu heldu gara. Kanpin gehienak itxita daude, itsasertzeko Torre Pedrera herrian lortu dugu askenez  denda jartzea, kokagunea eta argindarra zela eta bertako arduradun emakumearekin nahiko eztabaida eta istilu ondoren.

 

 

Maiatzaren 23a.  Asteartea.  13.a

 

Rimini, erromatarren herria,  pare bat ordu baketsuz ibili gara,  kale eta etxe politez gozatuz: ura bai baina ibairik utzi  ez dioten Tiberioren zubia: zuri ederra, argazkia atera nahi zuen inserso alemaniar batek, “The criminart sistem” alboko pintada erraldoiari erreparatu gabe, agian erreparatu duelako. Eliza: Malapartak  berritu zuen, berarekiko herriaren iritzi txarra zuritzeko ahaleginean; arku pilaz itxura eraldatuz; bere eta familiaren hilotz piloa daude bertan. Piazza Lauchi:  autobusek bizikletek autoek motorrek eta oinezkoek, denek nahasian, erritmo lasaian konpartitzen duten plaza patxadatsua, txukun zaindutako inguruan; Arku erromanikoa: handia;  plazak; itsasertz-hondartza: hondar fineko luzea... Herri zahar atsegina, 20 solairuko etxe bakarren bat bada ere.

 

Kanpotar taxu bereziko gazteak kontrolatzen dituzte hemen ere poliziak, kale gorrian bertan, denen aurrean.

Motora eta belaontzi asko dago, ibaia ertzera lotuta; nahiko handiak dira arrantzontziak Ondarroako arrastuntziak adinakoak ez badira ere.

Espainiar taldearekin gurutzatu gara, inolako herrikidetasunik sentitu gabe.

Kultur ekintza ugari daude orma-karteletan iragarrita.

 

Kilometro askoko zabalera itzeletara heldu gara: mendiak urrutian,  ur-putzu zabal ondo zainduak, Albufera dirudien arroz-sailak, tobogan erraldoia inguru zabalean ondo iragarria, Italia en miniatura erakusketa kilometro asko lehenago ondo iragarria hau ere, itsas kontra udaleku diruditen herri pila... erraz egin dugu berez ere luzea ez den ibilbidea.

 

Ravena: lehen bisita izan da gaurkoa, itzuliko gatzaio. Gora behera zeharka kaleetan ibiliz, begiei gozamena eskainiz, adreilu gorrizko eraikuntza itxuraz apalak baina barrutik mosaiko  eder liluragarriz miragarri diren etxarteetan, berez dotoreak diren eta komertzio dotoreak dotoreagotzen duten kaleetan.  Gozamena da paseatzea ilunabarrean, kale atsegin hauetan, giro goxo apartean, dendak ixtean, hiria hiltzen doanean kaleak biontzako bakarrik gelditzen direnean. 

Adrianoren bataiategia: mosaikoak dira ikuskizun eta gozamen; mosaiko ikusgarrian Jesukristoren zakila dager oihal garden baten atzean transparentzian, baina ikusteko bezala; garai bateko artistek koplarik gabe  naturaltasunez egiten zutela lan erakutsiz. 

S.Frantzizko eliza: hilobi eta hilotz asko, hemengo eliza gehienetan errepikatzen denez  elizaren eraiketa ordaindu zutenek bertan hilobiratzeko azken txoko bezala nahi izan zituztela adieraziz.

Danteren hilobia: bere bustoaz gain “Divina Comedia”ren kontakizun osoa dago irudietan jarrita.

 

Ravenara datorrenak mosaikoak ikusiz aparte, jogurta jan gabe ezin dezake alde egin, jourgintza baita hemengo gaur egungo  artelan bat.

Gizonezko nahi emakumezko aitorlea eta apaiza aurrez aurre tartekorik gabeko aitorlekuetan ikusi ditugu, biek dute ordea  bestaldeko silueta erakusten duen beira esmerilatuzko atetxoa, bada ez bada ere. Deneko loreak dira tipo bereziak: bi neskato,  sonbreiru gorri xelebre batekin arlekina zirudien batek, xelebre eta kolorez txirikordatua zuen hilea besteak: a ze parea.

 

Hiriko sarrerako  harrizko aterpean ganberro edo zoro  antzerako bat ikusi dugu, egon aspertuan: ondoren zaratak entzun ditugu, poliziak auto eta motoz etori dira, jendea salatari lanetan aritu da  norbaiten berri ematen, polizien  oin-hots zalapartatsuak enzun dira, berriz ere salatariak... baina gazteak ihes egitea lortu du, eta bestaldean, hogei metrotara, oraindik zalapartak zirautenean, agertu da gure gaztea, kolokatuta edo eroa, lehen bezain  kaskarin eta umoretsu. Ordena maite duen jende karka salataria dago hemen ere.

 

Zoragarria zegoen  Ravenako portua eguzki disko gorri erraldoia arrantzontzien ostean sartzean; itsasontzien alboan ilundu zaigu eguna, txakolin antzerako bertako ardo zuriz lagunduta, egunotan ez bezala, arraina janez. Gaueko lehen argi lausora munstroa bailitzan pasa da une luze batez gure albotik baino gehiago gainetik itsasontzi erraldoia itsasorantz, tarteka jendez eta autoz lepo ur-ertz batetik bestera txalupak zenbiltzan ibai zabalean.

 

Kanpina. Marina de Ravena herrian, basa-zuhaitzez itsasertz berdea den Riva Verde kanpinean kokatu dugu pausaleku berria¸ argirik gabe zokoratu baikaituzte, txakur artean, aurreko kanpinean. Jendez ia hutsik, baina dendaz ia aseta dago kanpin hau ere; asteburu eta oporretarako finko jarritako denda handiek betetzen dute gehienbat.

 

 

Maiatzaren 24a.  Asteazkena.  14.a

 

Hainbat amets eta ordu ederretarako txaletak isil eta bakar daude, asteburuan esnatuko zain.

Kilometrotan luzatuz, hare fineko zabalak dira Adriatikoko hondartzak, txosnaz ez ezik bestelako osagaiz ere jendetzak hartzeko prestatuak; hondartza gaineko itsasertz berde zabala babesle, noizbehinka urbanizatutako ertz ugari bada ere solairu askotako eraikuntza bakarren baten itzalean. Ravena jendetsua bertan gertu izanik  inurritegi erraldoia izan behar du honek uda eguzkitsuan.

 

Egin dut hanka-sartzea gaur ere, garbigailuarekin oraingoan, nirekiko haserrea piztuz: dena alde dudan arren, ez naiz zoriontsua izateko jaioa nonbait.

 

Ravena

Mosaikoak dira Ravenako altxorra: Gala Placidiaren Mausoleoa, S. Vitalen eliza, Neotarren Ponteliza, S.Apolinar Berria, Artzepizkoaren Museoa, S. Joavaniren eliza... mosaikoez blai ibili gara “nahiko” esan dugun arte, ez baitu bukaerarik hemengo mosaiko altxorrak. Handiak, zabalak, sabaian, zoruan, ormetan… dena estaliz. Kolore askotakoak, biziak, argiak, distiratsuak. Gai guztiak ukitzen dira irudietan. Harrigarriak, hain harri txikiz osatuak izanik,  pinturak dirudite askotan. Espresio handiko irudiak, begiak betiko  handi borobil finkoak badira ere.   Izugarriak, harrigarriak, ikusgarriak.  Liluratuta utzi gaituzte. Bada artistarik munduan.

Dorreak: erromaniko eta gotiko tartekoak, leiho bikoitz eta hirukoitzekoak, garaiak, punta zorrotzekoak eta punta motzekoak; badira karratu bakan batzuk ere. Bada txikitxo bat ere, bada Pisakoarekin lehian okertuta dagoen bat ere.  Dorre xarmantak.

Hilotzak: harrizko hilobiak alegia. Pila. Elizon eraikuntza ordaindu zutenek bertan hobiratuak izatea nahi izan zuten, agian bertan hobiratzeko eraiki zituzten. Modu asko dago hil ondoren bizien gomutan irauteko. Gala Placidia eta familiakoena mosaiko zoragarriz inguratuta egoteaz gain erraldoiak dira. Danterena ere han dago ertz apal batetan. Teodorikok eraikitakoa harrizko benetan erraldoia izan behar du, diotenez, gu, lepo geundenez,  ez gara joan bisitatzera.

Bitxikeriak: Artzapezpikuaren besaulkia, marfil filigrana grabatutakoz egina, harrigarria da.

Eraikinak: Xumeak dira kanpotik begiratuta, harrokeriarik gabekoak, masa asko tartean jarriz bata bestearen gainean jarritako adreilu basto  ilunekoak, batzuetan oso bastoak(Apolinar berria).

Jauregiak: adreiluzkoak,  kanpotik austeroak hauek ere, ederrak ere, edonon, putzua duen bere barruko patio-lorategiarekin.

Duomo, katedrala: pulpitua, 3 metro gora eta 2 zabal, marmol zurian zizelatutako animaliez dotoretua, ikusgarria haina izugarria da; kapila txiki potxoloak; jarlekuak, eskoletako ikasmahaien antzekoak, bereziak eta politak dira.

Kanpanilak: ezkila dorretxoak,  politak, begien atsegin urrutira.

Obretan daude eliza gehienak, bere antzinakora ekartzeko konponketa lanetan.

Mila txoko, mila kale ederretan ibiliz, finkatu egin zaigu gaur atzoko inpresio bera. Maria Luisak mosaiko irudizko bizkar-zapia erosi du Ravenako giroak eraginda.

 

Norabide bakarrez, labirinto nekagarria bihurtzen da hiria gidariarentzat; kaleetan dena da bizikleta, karburo argitik dinamora aldatu ziren garaietako txirrinduak ikusi ahal dira,, gazte eta zahar bizikletaz mugitzen da, nahiko lan dute txirrinduzaleok plano edo liburuxka eskuetan gabiltzan turistok txiri eginez  harrapatu gabe ibiltzen. “Vietato apogiare bizicleti” jartzen dute leiho azpi batzuetan, baina han daude bizikletak orma kontra.

 

Zaila egiten zait  hondartza aurreko itsasoa ekialdea dela barneratzea. Hotza dago itsasoa, oso gutxi ginen kilometrotako hondartzan; gaur egin dugu aurtengo lehenengo hezur-beroketa.

 

“Fronte autonomista” pintada erraldoia. Bada Garibaldik lotu zuena askatu nahi duenik hemen ere.

 

 

Maiatzaren 25a.  Osteguna. 15.a

 

Haserako egunetan hoztu egin ginen, ondoren euri jasetan beratu, azkenez eguzki berotan erre; bi aste dira irten ginela etxetik.

 

Itsaso barrura sartzen den nasa luzearen albotik doan agian datorren itsasontzi erraldoiren baten tutua entzun dugu, goiz oraindik, txori-kantuen eta hor alboan doan errepideko noizbehinkako auto soinuak gaindituz, ametsak  sorraraziz.

 

Lakutxo edo putzu asko dago Ravena inguruko lur lauetan, ubide ugari batetik bestera, ur asko dago nonbait. Bada arrantzan dabilenik ere, ez dakigu zer harrapatu asmoz hain putzu txikian. Beste lakutxo batetan badira arraunean egiten dutenak ere.

Itsasertzeko herriren batek ere badu bere Untzagako dorrea.

Gandua dagoenez ez da mendirik ikusten urrutira, lautada izugarri zabala da izan hau, urruti baitaude Apeninoak. Gari-sailak. Bestela, dena dago berde: dena da belar,  eguzkira lehortzen ebakitakoa, baina ez da ageri plastikoan bildutako Nafarroako fardorik ezta bestelakorik ere. Ez dago agirian behintzat ganadurik, ezta ezagutzen dugun granja itxurakorik ere. Agian etxean dituzte abereak lehen gure baserrietan bezala. Fruta-arbolak, pikondoak, gereziondoak, pinutxo batzuk... dena dago berde.

 

S.Marinora zuzendu gara errepide nagusia utzita.  “C`era una volta” jatetxea, gure lehen kanpinekoaren izen berekoa, kateren baten izena nonbait. Gora-behera bigunak ditu lurrak, muino atseginak. Errepide ertzean dena denda, pizzeria, biltegi .. S. Marinora doan jendearen tentaziorako seguruenik. 

 

 

SAN MARINO

 

Aurrean dager, harkaitz lepo zorrotz garaian, dorre, gaztelu edo eliza diren lau eraikuntza dituela gailen; nabarmen, ikusgai eta ikuskizun; etxeteria da haitzon azpialdea. “Benvenuti nell`antiqua terra di la liberta” – “Ongietorriak askatasunaren lur zaharrera” dio mugan bertan pankartak. Apaiza sotanatzarrarekin eta polizia jaka urdin, praka ilun, fatxa jiteko kapelarekin, izan dira ikusi ditugun ia lehenengo pertsonak: askatasun handirik egon daitekeenik ere hauekin!. Auto matrikula: armarria, honi jarraiki hizki eta zenbaki urdinak. Behetik gora pikean goaz  etxe apalen artean Riminitik hala datorren lau karrileko errepidean. Ugariak dira motokarroak S. Marinon ere. Goitikbegiratuta Ipar Euskadiko tankera hartzen du behe alde denak, lurralde ondulatu berdea, zuhaitzak tarteka, etxea baxuak... Bertatik bertara  herri eta auzoak: 62 kilometro karratu besterik ez omen du, oso populatua dago lurraldea. Urrutitik ikusi dugun eta gaur merkadiloa duen haizpekoa da bertakoen herria, ez turistaz  gainezka aurkituko dugun haitz gaineko hiri zaharra.

                                                                               

San Marino. Urrutitik ikusi ditugun harkaitzen ostean dago hiri zaharra. Gandua dagoenez, ezin dugu  Apeninoetaraino batetik, itsasoraino bestetik ikusgarria irudikatzen dugun ikuspegiaz gozatu; dakusaguna dena da berde, dena bigun; lurralde ederra da. S.Marino harresi barruan dagoen gotorlekua da, hiri zaharra, horrelako gotorlekuen baliabideekin: kale estuak, gaztelua, harrizko eraikuntza sendoak, plazatxoak, eskailerak, sarrerako ateak... ondoren mendi magalean behera etxeak eta auzoak jarraian.  Gaur egun S. Marino osoa lourdes da: denda, dendatxo, jatetxe eta taberna, turista arruntentzako mailakoak. Taxuzko denda dotoreren bat ere badago. Moskito asko dago. Turistaz gainezka, suertez amabirjina agertu zaigu eta lekua izan dugu autoarentzat, gerizpean gainera.

Museok: pila: antzinako armena, gaur egungo armena, segena, sortaldekoa, argizarizko irudiena, tortura-gailuena, S.Frantziskorena, Arte Modernoarena.  S. Marino aurretxoko mendi baten magalean hegazkin erakusketa: gerrarako ehiza-hegazkinen eta hegazkin txikiena; zirrara sortzen du.

Gobernuaren palazioa: ez dakigu ze sistema politiko duten edo nola funtzionatzen duten.

S.Frantzizkoren eliza: ez du ezer askorik balio, baina bertakoa ez den erretaula oso polita dago aldare nagusiaren ostean; bi santu-santen erdian artean Jesukristo bat duen sagrarioa: miniaturak eta irudiak; koadro zaharra, interesgarria, izugarri polita; kalbarioak ere taxu erakargarrian pintatuak dira, interesgarriak; badira ere beste koadro handi batzuk oso bastoak diruditenak.

Basilika: efektu polita egiten du, dena argi pintatuta.

Erdi Aroko eliza zahar erromanikoa falta zaio bakarrik S.Marinori. Bazen, baina bere gainean eraiki zuten gaurkoa; nortasunik gabeko dorrea geratzen zaio bakarrik lehengotik.

Gehiegizkoa ez delarik ere, izugarrizko turista pilak betetzen ditu kaleak, gora eta behera, korrika eta lasai, herri eta itxura guztietakoak. Alkohola saltzen da batez ere, litroko garrafoietan gehien bat. Polizi saturatzea hemen ere, S.Marionok ere armetan eta errepresioan  du segurtasunaren itxaropena nonbait; gehiegizkoa, poliziaz menderatuta dago gizarte osoa: lehen ikusi dugun kasaka urdin eta praka ilundunak, urdinez jantzitako polizia civile edo udaltzainak, txamarra berdea praka gorriak daramatenak, denak Musoliniren faxista kapelekin. Ez dakigun arren zer egiten duen hor, baina egin zuten astakeriaren baten ordainez izanen delakoan ziur,  iparramerikarrek erregalatutako iturria ageri da, tutu piloa alboetan eta bola handia erdian, bere letrero eta guzti.

Insersoko gizonezko batek pamela gorria darama buruan, harro eraman ere.

 

Riminitik aurrera, herriak eta herriak, semaforoak eta semaforoak, kanpinak eta kanpinak. Banestoko kamiseta darama bizikletero batek.

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/11/23 10:09
Ipar Toscana

Maiatzaren 21a. Igandea. 11.a

 

Denean bezala, antolakuntzak, txabolak, daude kanpin honetan ere: asteburu eta oporretarako pobreen txaletak. Animatu egin da giroa asteburuan, jende asko etorri da, asko dira gaztetxoak ere.

 

Gure txikitako Euskal Herrian erabiltzen ziren paperezko poltsak darabilte oraindik Italian janari erosketak gordetzeko, plastikozkoen kutsadura ekiditeko seguruenik,   nahiz ondoren paperezko poltsok  plastikozko batetan sartuko dituzten erosoago eramateko.

 

 

IPAR TOSCANA

 

XVII. gizaldiko jauntxoen egontoki izan zen Toscanako Iparraldea, jauretxe asko jaso zituzten, Italiako nobleen bizileku bilakatuz. Napoleonen arrebak ere hemen jarri zuen bere gortea. Mendi berde leun aldapara handi gabekook ikusiz ez da harritzekoa lurralde hau aukeratu izana, mendi-magal etzan atsegin hauetan aberatsek bere udalekuak kokatzea, tontoak ez baitira eta gainera ahal dute.  Jauretxe horietako bat bakarra soilik bisitatu dugu guk, aspergarriak baitira gehiegizkoan gauza ederrenak ere.

 

Itsasorainoko kilometroetako lautada zabala du alboan mendi barrenean doan autoestradak. Naturak fabrikatuta dago hemen marmola, baina gizonak marmolarekin gauzak fabrikatzen dituenez, marmol fabrikak dira edonon ikus daitezkeenak: urrutiko mendi zurietako marmol-lantegi zuriak hedatzen dira lautadan bertan ere.  Lur landuak ere agertu zaizkigu aspaldiko partez, soro landuak. Urrutietara, altuera baxuko mendi-bizkar berdeen ostean, garaiak diruditen mendi lepoak, Apeninoak agian.

 

Massanosa: olibondoek berdetzen dute mendia, lautada bera ere inguru honetan, Euskal Herria pinoek bezala. Olibondo berriak daude landatuta, hala ematen du, beraz, hemen olioak ematen du etekina. Bazen urtegia Massanosasen, olibondoak ureztatzeko izan zitezkeela pentsatu bagenuen ere, agian arroz-sailak direla uste ditugun lautadako itsasora bitarteko berdeguneok ureztatzeko dira, laku itxurako ur-putzu zabalek hartzen baitute lautada. Mahastiak hemen ere: bertakoa omen Collodin eta beste herrietan salgai ikusiko dugun munduko ardorik onena. Munduko olio onena, munduko ardorik onena...

 

Tunel eta zubi-bide denei izena jartzen ere nahiko lan izan dute hemen, bakoitzak bere izena baitauka, agian letrerogileren bati negozioa errazteko bidea izan da, Euskal Herriko esperientziak dioen bezala. Patxaran eta geldi joanaz, izugarrizko  behatoki bihurtzen dira zubi-bideok itsaso aldera.

Gorabehera etzaneko lurraldea, halatsu doa errepidea ere, gora eta behera leunean arboladi batean baikindoaz,  mendi luzeak urrutira, Euskal Herrian ez bezalatsu, non zuloko errepideetan alboko mendi-ormek ez baitute besterik ikusten uzten.

 

Pescia. Ia etxe berririk gabe, lehengo etxeez osatua, ez da herri ikusgarri bitxia, baina bai Toscanako patxadako herri jatorra; egun-pasa kostaldera alde eginda-edo jendea, gaur hutsik dago; loren herria omen, baina guk ez dugu hainbesterainoko lorerik ikusi.

Plaza: angeluzuzena, ehun metrotik gora luze, horren erdia zabal; “Madonna di Piazza” kapilatxoa:  aldare buruan dagoen koadro handiko Amabirjina eta Niñojesusaren irudiei marko doratua jarri diete eta bien buruei harribitxizko koroak, dena telari itsatsita; bi santu horma-zulok: erdi hondatuak baina naif itxuraz politak bere apaltasunean, bakoitzak bere santutxoa gordez; sarraila: morroiloa kanpotik duen metrotik gorako erraldoi sendo berezia, kanpotik ateko zurari itsatsia baina barrutik ixten dena: ezin izan diot antzik eman mekanismoari;  Bikarioaren palazioa: harrizko ormak armarriz betetako dotorea; eliza:  orain arte Italian itxita aurkitu dugun bakarra: hil eta berehala pintatutako San Frantziskoren erretratu berezia ikusi nahi genuen, baina ateburuko naif tankerako koadro polita besterik ez dugu ikusi ahal izan.

Zintzilikatuta  zegoen burdina forjatuko farol pitxi baten azpian txakur-kaka plasta digantea farolari begira liluratuta doanak zapaltzeko apropos egina bezala.

 

Pelikula italiarretatik hain estereotipatuak ditugun italiar sukalde eta etxe barruak gogoratuz, hauenak nolakoak ote diren galdetzen diogu elkarri.

 

Collodi. Herri honetakoa zen Pinotxo ipuina idatzi zuen idazlea. Antolaketa izugarria dago Pinotxoren inguruan, lourdes bat bihurtu dute, jendea erruz ekartzea lortu dute, autobus eta auto ilarak lekuko. Dena da baliagarria negoziotarako.

Villa Ganzoni: palazioa, hondatuta dagoela dirudi, ezin daiteke ikusi. Aberatsen jostailu eta jolasleku, ederrak dira lorategi eta parkea, bitxiak, mila detaile,  txoko eta bitxikeriaz borobildua. Bertako uraren erabilera da ikustekoena. Baditu bi ur-jauzi bereziak goitik behera datorren errekatxoa alboetan bainurako mila putzu eta iturri sortuz; ohizko urmael eta lorategiak, etorbide eta zuhaitzak, pelikuletako hesi berdezko labirinto eta guzti; estatuak: asko eta handiak, baina marmola hain gertu edukita nolabaiteko ore edo gairekin egindakoak dira, iruzur sentimendua sortzen dute. Bere garaian polita izango zen, gaur egun alperrik galduta dago, zainduta arren. Austriako enperadoreen lorategiekin alderatuz hau “kieroinopuedo” dira, nahikeria,  kanpineko txaletak bezala. Mila pezetako sarrera  timo hutsa da ikusi daitekeena ikusteko.

 

Montecatini: herri txukun, garbi, turistikoa, zaharkitu itxurarik ez duena. Bainuherria: terme herria. “terme” deitzen zaio italieraz bainuetxeari. Terme asko dago Toscanan.  Euskal Herrikoak ez bezala, hemengo bainuetxeak bizirik diraute bere horretan. Montecatini da horietako bat. Ospetsua.

Hotelak, bainuetxeak: asko, ederrak, dotoreak, handiak; jauretxeak, jauregiak diruditenak. Kursaal edo kasino izugarria zeharo hondatuta: izugarri bizia behar zuen izan jendearen iharduera bere garaian  horrelako eta hainbeste hotel mantentzeko.  Pertsona bakoitzak bere txartela erosi behar du urak hartzeko, nahi duenean eta nahi duen bainuetxeko iturburuan edaten du atean txartela erakutsiz; hartualdi ezberdinetarako txartel eta prezio ezberdinak daude. Parkea: zabal publiko eder zaindua, gaztelu eta palazioek izan ohi duten horietarikoa, erruz dabil bertan jendea paseatuz  jolasean edo solasean. Kalea: kale bat aipatu behar, dotoraea, non jende dotorea dabilen: kalea dotorean, kalekoak ere dotore. Betor hona nabarmendu nahi duenak, dena da pinpirina hemen; pitxiak saltzen dituzten dendei ere  arte galeria  deitzen diete. Termok ez dira bertan beherakoak. Kalian-gora kalian-behera ibiltzeko kale luze aproposa, jaiko jantzitako jendez gainezka dago igande arratsalde honetan. Agian hemen dabiltza Pescian falta zirenak. Herri oso bat dabil kale luzean gora eta behera.

Montecatinik ez gaitu defraudatu.

Montecatini: egoki letorkioke “kontakatilu” izenordea, izaera ere hor inguruan izanen baita.

 

Helatu asko jaten da Italian, 200 pzta balio du, gu ere apuntatu gara: txokolatezkoa, gozoa.

 “corsa al troto” deitzen da hipodromoa.

Aireportua. 9 paraxutista airean, agian jauzi librekoak dira.

Oso erlijiosoa da orain arte ibili garen lurraldeetako jendea: santu horma-zulo asko ageri da kale eta kale kantoietan.

Ur asko eta garbia dakarte errekek, Urbasa altzoan bezala ur-biltegi handiak daude hemengo mendietan ere, lapurtzen ez dioten ura errekei utziz.

 

Oraindik zuriago dager Carrarako marmolezko mendiak arratsalde beranduko eguzkira.

Igande amaieran auto turuta hotsa  kaleetan, ekipoaren ikurrina gandor zabal airean, behatzez V eginaz leihatilatik kanpora besoak... Juvek irabazi du futbol norgehiagoka.

 

Igandezaleak joan dira eta astebarruko betiko isilera bueltatu da kanpina.

 

 

Maiatzaren 22a.  Astelehena.  12.a

 

Mendi zuriei azken nostalgiazko begirada botaz utzi dugu Sortaldeko Riviera.

Arbola askoko mendixka baxu, leun, atseginak, lehen planoan; ostean urrunera mendi garaiak. Olibadi muinoak kilometroetan, Mendarotik Eibarrera dena pinu berde iluna den bezalatsu hemen olibondoak berdetzen ditu mendiak, mendiok baina baxuagoak dira, ez haiek bezain garaiak. Lautada  ikusgarria errepide bestaldera.

 

Lur lauetan sartu garelarik, lur oso zabalak ditugu ezker eskuma, Alpe Apuianoetatik itsasora arteko lurralde zabala. Artasoro asko, fruta-arbola gutxi, izan dugu ikusgai Lucca eta Pistoia bitartean. Garia ikusi dugu, lehenengoz Italian, Pistoia inguruan. Tutu antzerako ibilbide itsu berde batetan doa autobia tarte luzeetan, zuhaitz eta ezponda berdeak alboetan, aurrekoa besterik ezin begiratu eta ikusiz; tarteak zabaltzen direnean lur zabalok dakusagu; urrutira, beti mendiak. Hauek ez dira Valladolideko ortzi-mugan bukaerarik ez duten lur-itsasoak. Pistoiara heinean, mendirantz hurreratuz goaz, Apeninoetara.

 

Primavera deitzen da udaberria italieraz, gazteleraz bezala;  udaberria, Italian ere,  berdea.

 

Kamioi ilara luzea aurreratu nahian orduko 140ko abiaduran gindoazela, argi haserre xafladak  botatzen zizkidan atzean neraman Pistoiako tipoak lekurik uzten ez niolako, aurreko auskalo ze tabernatan baxoerdia hartzeko presaz edo.

 

Firenze/Florentzia.

Kale zabaleko hiria. Ez da niretzako hiria; hemengo trafikoak, bai autoenak bai jendearenak, ez dauka akaburik. Dena da jende, dena auto motor zarata… Eta dena artea. Gizataldean edo bakarka, dena da turista Firenzen. Nazio guztietako giza aldrak kaleetan, gehienak eskuan zerbait bereizgarria  buru gainetik  ikusgai duen bere gida aurrean  dutela. Japoniar insersorik behar zuen egon, eta egon zegoen: Pisa, Firenze... hiri nagusietan ikusten ditugu japoniarok, turismo-kateei jarraituz nonbait, baina ez ditugu aurkitzen itsasertzeko herritxoetan. Bada gazteleraz ari den talderik. Ez dugu euskaldunik aurkitu, eibartarren bat egongo zen arren. Beltzak eta arabiarrak dira kale eta plazetan saltzaileak, hemen ere, baina kinkila moderno eta artelan itxurakoa saltzen dute; kaleko kinkila-saltzaile beltzek ere artelanen taxuko salgaiak dituzte; ez dago emakume beltzik kinkila saltzen. Zaldiak, auskalo nongoak diren, baina jendea paseatzeko kaleetan dabiltzan zalgurdiak Andaluziakoak dirudite; agian zalgurdiak antzerakoak dira Mediterraneoan. Jauntxoen bizitokiak izan behar zuten eraikin dotore ugari aurkitu daiteke edozein kaletan.  Mendaroko mendia gogoraraziz, izen aldetik guretzat ukitu sentimentala duen  Arno ibai zabal eta itxuraz behintzat zikinak zeharkatzen du Firenze, hiriari arnasa, zabaltasuna eta irekitasuna emanez, hiri osoak duen giro berezia areagotuz. Polizia klase guztiak dabiltza, erruz ibili ere, hiri guztian, ez dakigu zergatik eta zertarako, konpetentzia ote beraien artean. Gazte asko ikusten da, bertakoak eta bisitariak. Hemen ere horregatik poliziak?. Pinotxo presente dago denda guztietako irudi salgaietan. Lehenengoz ikusten dugun kale  gainetik igarotzeko pasabide edo zubira igotzeko eskailera mekanikoa.

                                                                               

Izugarria da Firenze, bistan da Medizi eta abarren hiria izan zela. Mila bazter interesgarri eta harrigarri. Baldintzak eta osagai egokiak edukitzeaz gain, biziro  bizi nahi du, izan: horregatik da kulturgune aparta Firenze: hainbat kontzertu, erakusketa eta kultur ekintza iragartzen da. Bada Shagallen erakusketa bat baina beranduegi ikusi dugu iragarpena. Handikien dotorezia du Firenzek, ez atzoko Montecatiniko dotoretasun apala. Komertzio dotorea du, bai  salgaiengatik bai denden itxurarengatik. Gaueko-mozolo bitxi batek deitu zigun atentzioa: irudi baten azpian adar baten gainean. Esaldiari jarraituz esan beharko genuke Firenze ez dela ahuntzaren gauerdiko eztula, ezta astoaren putza ere. Polita da hainbeste gauza eder ikustea, baina nekatu egiten du jendeteriak. Ahuntzak eztula eta astoak putza.

 

Duomo: pintore eta saltzailez animatutako plaza; aparta kanpotik, agian aire kutsatuaren eraginez eraginez bere hiru kolore  ezberdinez gain mila tonu ezberdin  dituen dena filigrana den marmol zuri arrosa eta berdezko fatxada da deigaria;  giza txindurriz, bizirik zegoen kupula zabal garaiaren barreneko erastuna.

Dorrea: duomoren alboan, aparte, kupularen  garaiera du, giza txindurriz lepo gandorra honek ere; taila dotorez apainduriko zurezko atea nabarmentzen zaio.

Bataiategia: Duomotik aparte hau ere; brontzezko atea irudi landuz  harrigarria;  sabai doratu pintatu izugarria du barruan, bertan Pisakoan antzera Jesukristoren irudi erraldoia da daeigarria.

Piazza de la Señoria: izugarria bere estatua handi ederrez, apartak dira estatuok; Perseorena omen ikusgarriena,  garbiketa lanetarako estalita dago une honetan. 

Logia de la Señoria-Palazzo Vechio: arkupean erakusgai dagoen dorre puntako gehigarriaren biki erraldoiak erakusten du eraikuntzaren zenbaterainokoa.

Zubi zaharra, Ponte Vechio: Arno ibai gainean, kanpotik begiratuta eraikin apalez  osaturiko zubia dirudi; bertatik, albo bietara zubiaren erlaitz edo irtengune gainetan bitxi eta bitxigile denda dotorez jositako kalea da: erdi-erdian, zubitasuna erakutsiz eta zubiari arnasa argia airea emanez  dendarik gabeko tarte librea utzi diote; bertan Cellini eskulturagilearen omenezko busto bat, ibiltarien ardurarik gabe usoek hartzen dute pausaleku bere buru gaina. Venezian izango ei dugunaren antzerako kirats boladak datoz ibaitik, kutsatua dator nonbait: eztula eta putza berriz ere.

Gurutzearen Plaza: ikusi egin behar da, eta kitto!, harmailetan eseri eta jogurta janaz begiratzea da ikusteko era bat; garai batetan zaldi lasterketak egiten ziren bertan; bi obelisko daude bertan, bakoitza dortoka baten gainean: sinbolo polita; plazaren gainetik ortzi urdinaren kontra jadanik belztu diren dorre mordoxka ikusten da Firenze gainean; dorrearen gailurrak arabiar meskiten dorreen  antzerako balkonada du buelta osoan: etsaiak zelatatzeko, diskurtsoak edo sermoiak botatzeko, auskalo zertarako, ez baitago oso garai; plaza erraldoian, eraikuntza erraldoien alboan, -beldurrik gabeko lotsagabeak Italian ere-, txuarra nanoa dabil gure oinetan, beldurrik gabeko lotsagabea, jende artean, apurren bila edo.

Eliza: 140x40 metro izanen ditu luze-zabaleran, zur landuzko sabaia du,  eta balkonada buelta osoan 30 metroko altueran; zoruko hilobietako irudi guztiak ia ezabatuta daude: higatu egiten da marmolik gogorrena ere.

San Lorenzo: medizitarren parrokia: Medizitarren hilotz guztiak bilatuko dituzu bertan.

Sta. Maria Novella: handia, estilo ezberdinak  ditu, zuri-beltzak goiak eta zorua,  beirateria ederra, pinturak, ongileen bustoak, kapila bereziak alboetan, goieran dagoen aldarea nora eskailerez igotzen den, tokatzen zaion ordulari erraldoia, marmol doratuak, marmolezko pulpitu ederra baina austeroa. Erabat hutsik dago, hits itxura ematen du.

 

Hiri  handi guztien trafiko handiko inguru industriala du. Zaila da hirian sartzea, baita kaleetan zirkulatzea ere, Bilboko edo Donostiako trafikoa jolasa da hemengoarekin konparatuz.

 

Alemaniar insersoak hartu du trena tren-geltokian.

Jaten ikusten dira gizen guztiak, beti edo gehienetan, besterik ez bada jelatua edo bokata. Zerbaitegatik gizen.

 

Sei ordu luzez ibili gara oinez Firenzen; kaleetako hautsak harrotu ondoren bagoaz, Apeninoak, baita Italia bera ere, alderik alde zeharkatuz, Mediterraneotik Adriatikora lonazko etxearentzat kokagune bila.

 

Dena da bihurgune Apeninoak zeharkatzeko errepidea, ez dago 20 metro baino gehiago duen bide artesik. Toscana da hau ere, herrialde zabala baita Toscana; dena da haritz gaztea, dena baso, berde dago lurralde hau ere, Euskal Herria pinua gailendu aurretik izango zen antzerakoa, duela 100 urte irudikatzen dudan Euskal Herria bezalakoa. Goialdeetatik doa errepidea, erreka jarraituz, behealde sakonekoan bailara polita erakutsiz. Garaiak dira Apeninoak, errepideak 900 metrotaraino egiten du baina bertatik goiera garaiak ikusi ahal dira. Herria herriaren ostean, Euskal Herrian baino sarriago: herri biziak, txukunak, ondo zainduak. Herri bizia izango da Toscan; herri prosperoa, oparoa, dirudi, agian daukatena ondo zaintzen dakien herria da, besterik gabe; itxura hori damaite errepide kontra dauden herriek. Une batean mendien  orografiak Euskal Herrikoa dirudi, pinurik gabeko Euskal Herria. Lur landurik ez da ikusten, noizbait landuak izan zitezkeen lurrak zelaiak dira, belatzak.

 

Paso de la Muraglione, 907 metro, gailur garaia da alboetan tontor oro.

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/11/16 10:56
Toscana - Rivera Apuana

TOSCANA

 

Kanpina.

Marina di Massa: herri horretan pausatu dugu hegazkada, zozo kantariak gordetzen dituen arboladian eraiki dugu  gure lonazko etxetxoa.

 

Alpi Alpuane, Alpeak, dira inguruko mendiak.

 

Futbol partidua ikusi dugu afari orduan jatetxean, gerora jarraitzaileen auto-turutak entzuten dira eten gabe eta ozen herrian, garaipena ospatuz. Hemendik gertukoa den Parmak irabazi du; Juveren alde zeuden, aldiz, afaritako asko .

 

Bikote bat dugu auzo kanpinean, italiarra, hitz egiteko gogo biziz biak. Gehienetan bezala arrunkeriak besterik ez ditugu esan. Hizkuntzaren mugarik eza eta denbora behar da harremanak sortzeko. Italia ere azaletik ezagutuko dugu, harriez kanpo ezer gutxi, antzinakoen anima gaurkoena baino hobeto ezagutuko dugu agian.

 

Pako Aristi: haurtzaroan ukatuak izan zitzaizkion jolasen ibiltokitzat erabili zuen gatazka-lurra Gengis-Kanek. Ez dut uste inork bere heziketaren atalen bat zapuztu dezakeenik arriskurik gabe. Hutsune hori, orain edo gero, adimenaren gainera agertuko da... Ze atal edo noiz zapuztu ote dugu M. Luisak eta nik bizimodu ibiltari eta ezinegonaz batetik bestera ibiltzeko grina hau edukitzeko. Ikasketa garaiko lotura edo oraintsuagoko militantzia estua izan ote. Kartzela eta deserria agian?.

 

 

Maiatzaren 18a. Osteguna. 8.a

 

Gengis-Kanen historia irakurriz ulertzen dut mongolen familiaren estruktura: gudaroste izugarriak gizentzen zituzten  milaka gizonezkoek hutsik uzten zituzten bere herriak. Etxeko ekonomiaren eusle eta oinarria emakumea zen, izan behar zen nahitaez, lana egiten zuena alegia. Gizonek urteetako kanpainetara alde egin arren gizarteak berdin jarraitzen zuen.

Gaurkoa ere badugu gerra egitea erabaki eta gerrarako aitzakia bilatzea, lehenengo gerraren premia bera sentitzen da gaur ere, bilatu edo sortu egiten da ondoren gerrarako aitzakia. Gerra erabaki ondoren, gertatu egiten zen gerra, eta zeregin horrek   denbora luzea ematen zuen. Gaur egun Armadak beti daude prest gerrarako, okasioa gertatzen denetik gerra hasterako ez da ia denborarik behar. Baina sakonean dena da berdina.

Gengis-Kanen garaian izugarrizko iraina zen norbaiti lizarra erretzea. Geriza zemaiena  eta animalientzako elikagaia zelako agian. Gauzek ez dute berenez balorerik, bizibeharrak ematen die balorea gauzei.

 

Berez murritz, ugertu zaidan memoriak jartzen dizkidan mugak gainditzeko lagungarri datorkit  bukatzear ditudan Auto-stopeko ipuinetako azkenak.

 

“uncita”, irteera esan nahi du italieraz, behin ere entzun gabe geneukan hitza da.

 

Zazpigarren gaua euripean: baikor izan beharrez, euriari etsi nahi ez diogun bakar batzuk soilik gaude kanpinean.

Mila puntu ia mikroskopiko daude aire-zurrunbiloan, eguzkira bakarrik ikusten ditugunak, gaur bezala. Baso baten gaude, urkia, platanoa eta pinoa ditugu dendaren aterpe.

20 mila lira kobratu dizkit bi kilo laranja eta 700 gramo gereziengatik: atzerritarrok beti gaude iruzur egingo ote diguten kezkaz, baina gaurkoan timotxoa egin digulakoan gaude motokarroan zetorren kale saltzaileak.

Pertsona nagusi asko ikusten da kanpinean. Jubilatuok harrotzen ditugu nonbait hankak  garai honetan, lanik ez dugu egiten baina egin genuen, orain sos batzuk jasotzeko haina gutxienez.

Ez dago kaka komun turkoan, pultsuan,  egitea bezalakorik.

 

Kantuan harrapatu dut gaur nire burua. “Ez dok hamahiru”ren abestiren bat. Abesti tristeak dira nire eztarrian baino gehiago buruan darabiltzadan abestiak, frankismo garaiko errebindikazio abestiak. Ederrak bai, baina tristeak.  Folklore hutsa dira kantu zaharrak, euskaldunon sevillanak bezala. Baina gure senaren zati, izanaren ondare. Gaur egungo abestirik ez dakit, ez dut izan ikasteko betarik. Hutsune hori izan liteke nire gutxi abestearen arrazoia, adinaren ajeez gain. Umezurtz sentitzen naiz, ez dut musika baliabiderik kantuan hasteko, abestien bidez nire barruko sentimenduak azaltzeko. Kantu zaharrak ez didate ia balio.

Poesia izan daiteke amets egin ahal izateko bide bat, ipuina, nobela ere bai... edozein izkribu mota. 

 

Inguru politak ditu itsasbazter hauek, zainduak, turismorako esplotatuak: kirol-portuak, motora ugari, hondartza garbituak...

Herrietako Erdi Aroko kalexketan bezala, bakarti ibili gara ia inor ez dabilen itsasbazterreko errepideetan.

 

Fiascherino, Tellaro: goitik begiratuta erakusten zuten xarma guztia galdu dute bertan munduaren amaierarekin tope egin dugun kosta puntako  zuhaitz-harkaitz tarteko herritxootara  bertaratu garenean. Pertsonei ere hori gerta ohi zaigu maiz: aurrez-aurreko harremanean pot egiten dute sarri ametsak edo lilurak.

Lerici: triste dago, itsasbazterreko eta edozein bazterreko herri guztiak egon ohi diren bezala euripean. Herri atsegina da izan, harlauzako kale luze baten inguruko zatia batez ere; gaztelu berezi batek zaintzen du.

Portovenere - Sarzana - Monterroso al mare - La Specia: itsasbazterreko paseo erakargarriak  zapuztu  dizkigu euriak. “non vol fare bono” esan digu batek. Ez du nahi ez, benetan.

Itsasertz osoa dago eraikinez josia, hiritartua, baina inguruari eginiko hondamendirik egin gabe.

 

La Specia, hiritik nola irten jakin ez, eta hara-hona auto barrutik ezagutu edo ikusi dugun hiria: handia da bai zabaleran bai gorantz; etxe ederrak ditu, handia izateaz gain martxa bizia ikusten zaio portuari.

Apaiza ikusi dugu bere elizmutilarekin kalean, zaparradapean, ez guardasol ez aterki biak, biak sotana beltz luzea eta errokete zuriz jantzita, estola beltza apaizak eta beste zerbait elizmutilak sotana gainean, elizakoak ematetik nonbait. Harantzagoko denda batetik moja potola bat atera da denda barruko ilunak zuriagoa egiten zituen toka eta guztiko goitik beherainoko abitu zuri-zuriarekin. Geroago apaiz zahar bat sotana handiarekin bera baino bizikleta zaharragoan eginahaletan. Italian ikus daitezke oraindik galduak ditugun ikuskizunak.

MASA CAOS pintada, O hizkia akraten ikur bilakatuta, ikusi dugun pintada bakarra. Euskadin  KAOS izango zen.

 

Euritan ito zaigu hain goxoa espero genuen eta izan behar zen arratsaldea, aterrunerik gabeko zaparradapean. Gau beranduz, zaparradak dirau oraindik. Dena putzu dira kanpin inguruko kale ertzak; isurbideak zikin hemen ere. Gau umela dugu gaurkoa.

 

 

 

Maiatzaren 19a. Ostirala. 9.a

 

RIVERA APUANA

 

Kilometro luzeetan turistentzat gertatutako kostaldea. Dena da turismo. Etxe baxuak, etorbide luzeak, itsasertz lorategiz dotoretuak...  Erraldoia egin zaigu 5 solairuko etxea. HB: bi izarreko hotela.

Errepide osoa da tunel, Leitzarango autobidean tunelak egiteko izan den hainbeste liskar gogoratzen dugu!.    

Ihes egingo genioke euriari, baina ez dugu nora jo Italia guztia baitago ekaizpean.

 

M. Luisak atera du ia ateraino katarroa, nik ere atean dut, baina sartzeko prest.

 

Camaiore-Viareggio: itotzen ez duten giro atsegineko turismorako herriak, lorategiz edertutako etxeak kale luzeetan. Viareggion bada 4-5 solairuko etxerik. Hotelak ere asko, tokiari dagozkion izen ponpoxoekin: Excelsior, Royal, Britania, Eden, London...

Batel, motora eta belaontziz moilak, giza-ibaiez portu gainak…  politak agertzen dira herriok. Euri-jasak direnean, zabalak arren, lurrez zikin edo gutxienez lur koloreko daude hemen ere ibaiak.

Urrun gelditzen zaizkigu mendiak daramagun errepidetik. Ez da ikusten soro handi edo granjarik. Itsaso kirruz zuria edo lurralde elurtua dirudite lautadako berotegi gehienek.

 

Italiarrok begiratuz, ez da ez janzkeran ez gorpuzkeran Euskal Herriko jendearekin alde haundirik. Euskaldunok ere latino bilakatu gara nonbait, odola izan beharko dugu ezberdina, itxuraz ez gara asko ezberdintzen, belarri handiagoak ditugula ez bada. Jadanik ia ez da gelditzen Joannes artzainik gure herrietan. Beste zerbaitetan bereizi beharko dugu euskalduntasuna euskaldunok.

Munduko zilborra garelakoan “baschi” esaten duzu, baina inork ez daki nongoak garen. Azkenez “en el norte de Espagna” gehitu behar duzu eta orduan “ah Espagna” liluratu batez erantzungo dizute.

 

Pisa. Urrutitik eta emozioz ikusi ditugu Pisako dorre okertua, ondoren ezezagunak zitzaizkigun  eta ezuste gerta zaizkigun bi kupulak ere, gorri erraldoia bata, harri zurikoa bestea. Harresi oso garaien barruan dago hiri zaharra. Adreiluzko harresi garai erraldoiko atetik barruratu ostean zirraragarria da benetan marmol zurizko eraikuntzen ikuspegi orokor osoa.

Dena da marmol zuri zizelatua. Harrigarria da Pisa, aparta, filigrana hutsa. Txunditurik uzten zaituen horietakoa. Zerbait ederra espero arren lehen begiradatik hezurretarainoko zirrara sartzen dizuna. Izugarria. Liluragarria. Zoragarria. Dorre famatua zen aurretiko gure interesgune nagusia, baina osotasunean da harrigarria, osotasuneko begirada orokorrean da izugarria, are gahiago azkenez atera den eguerdiko eguzkitan zuri brist ikusita; shock bat bezala da, izugarrizko ezustea. Ondoren datoz zehaztasunak, ikusle bakoitzaren ahalmenaren  eta begi zorroztasunaren arabera neurtu eta gozatzekoak. Hau ikustearren bakarrik merezi zuen Italiara bidaiak. Ezin daiteke deskribatu, hain da aberatsa, hainbeste begi-bistako edertasun ditu edonorentzat, begi zoli jakintsuenak betetzeko ere hainbeste xehetasun ditu… Norbaitek esan zidan besterik ez zuela Pisak. Zer gehiago behar zuen ba!.

Duomo: bataiategia, pulpitua, aldarea... lan harrigarriak marmolean. Horrelako tailak ikusi izan ditugu askotan baina hainbeste leku berean ez. Filigranak dira nagusi.

Dorrea: ez dago okertuta bakarrik, izugarri okertuta, noiz eroriko, baizik, zutik iraun dezakeenik ere sinetsi ezineraino.

Katedrala: brontzezko ate erraldoiak eta filigrana lanez beteriko auskalo zenbat zutabe kanpoan; pulpitua, aldare nagusiko pintura erraldoi zirraragarria, mila zizel-lan marmolean barruan...  Kordobako Meskitaren  antza hartzen diot barruari, bai arkuen formetan bai bere koloreetan. Zuriak dira kanpoko goialdeko zutabe denak,  bat, baina, gorrizka; ze arraio dela eta ezberdin!, izanen du bere arrazoiren bat.

Hilerria: klaustroa da, luzea eta zabala, gerra egunetan erre eta ondoren berritua: mural izugarri handiak, klaustro gehienetako hilobi sarkofago eta giza itxura emanez landutako harritzarrak, 1862ko Pisa portuko kate erraldoiak -nik ikusi ditudan handienak-; pinturarako teknika interesgarria ere ikus daiteke, hondatuta dauden lekuetan  ikus baitaiteke nola egiten zuten gero pintatu behar zutenaren soporta edo azpiko masa. 20 urte egin omen zuten pintura erraldoiok pintatzen.

Museoa: klaustroan kokatuta, betikoa, harri kozkorrak ugari, bitxikeria asko; jende gutxi dabil museoan, ia bakarrak gara Maria Luisa eta biok.

 

Parking zabalak, turistak uholdeka,  Sahara Barreneko etorkin pilak betiko kinkila edo eskulanak saltzen harresi barru eta kanpoan  erreskada luzeetako postuetan. Narruzko aurpegi edo mozorroak, hain artisau itxurakoak eurak, moldeekin egiten dituzte gure begien aurrean, han bertan, serie berdinetan. Monumentu inguru guztietan “tiraus”, botata, dago jendea, katedral eta hilerriko harri landuen kontra eguzkitara etzanda azken egunetako hezurretako umeltasunak lehortzen. Abitu handiekin dabiltza bi frantziskotar kalean, barrenetik praka dotoreak erakusten dituzte. Duomoko mailetan bazkaldu du Frantziako Insersoak; edonon bilatuko dituzue pobreak, baina hemen gabiltza gu, bada gu baino pobreagorik. Hemen dabil barretsu eta humoretsu japoniar insersoa ere. Estudiante asko dabil, arte ikasketak egiten agian. Baita bestelako samaldak ere. Normala. Andaluziako zaldizko zalgurdiak dabiltza hemen ere jendea paseatzeko.

 

Heltzean herri turistiko soilean gaudela uste dugu. Alboan, aldiz, monumenturik ez balitz bezala bizi da herria barruko kaleetan, bere eguneroko lanean. Herria bera zaharra da eta zaharkitu itxura du, zainduta dagoen arren. Asko darabil herriak bizikleta kale barneetan. Nabarmena da irakasle baten eskela erraldoia, gure herrietako kartel handi horietakoen tamainakoa, Euskadiko hauteskunde kanpainan egunotan gehienek erabiliko duten kartel handiena baino handiagoa; HBrenak izanen dira handienak oraingoan ere. Antzinako eraikuntzetan daude ospitalea, unibertsitatea eta armada, herri barnean, palazio edo antzerakoak zirenetan; zaharkituak daude gaur egun eraikinok. Izan dugu kaletik kalera egiteko bidea ospitale barrutik mozterik, baina ez digute utzi, adiz, armada-egoitza barrutik zeharkatzen.

 

Anatomia zentroa: osorik sartu, eta kristalezko botiletan gordeta geratzen diren puskak ezik, zatika ateratzen zaituen lekua.

 

 

Urruti batera, gaintxo batetik, ikusten dugu azkenengoz Pisa, bere dorreak nabarmen harro urrutira.

Hemen “controllo ellectronico velocitta” da Espainiako “control por radar”a.

Pitojole edo pitolari amorratuak dira italiarrak, edozein semaforotan isildu ezinik aurrekoari presa sartuaz.

Joan erakargarria bilakatzen dira gidariarentzat errepideetan platano edo ezki etorbideak, kilometro luzeetan.

 

Lucca. Ate zabal garaiko eraikuntzak ditu, barne patio zabaleko palazio ederrak ere bai. Harresi paregabeen barruan, bere baitan, iraun duen patxadako hiria. Izugarrizko harresiak dituen hiri handia, etxe dotorekoa. Lucca biltzen duen harresia garaia ez ezik izugarri luzea ere bada, luzez joan baikara autoz bere albo batetik. Adreiluzkoak dira harresiok. Ez da ikusten txikle zapaldurik, ezta txakur kakarik ere kaleetan. Harresi barrenean  auskalo ze mailako kamiseta urdin eta horidun futbolarien futbolzelaia dago txoko batetan.

Duomo: fatxada ederra. Austeroak dira elizak barrutik, kanpo aldetik daude filigrana denak. Kanpolarrosak. Kanpo aldean erabili zituzten abildade eta loraketa denak. Izango du horrek italiarraren izaerarekin zerikusia, baita Jaungoikoa eta fedea ulertzeko berezitasunarekin ere.

Anfiteatro erromatarra: etxebizitza bihurtuta dago bere borobilean.

 

Osasunari buruzko errebindikazio antolaketa garrantzitsua zegoen plazan.

Frantses Inserso osoa Lucako kaleetan: jarrai ziezaioten edo galdu ez zitezen, gida gaztea zuten aurrean bildutako aterki gorri handia gida-oihal gisa jasota.

Lan premia azalduz jarri digute papertxoa auto aurrean: S. Antonioren  mirari bila hau ere.

 

Denda azpirako isolatzaile zabal berdea erosi dugu Lucan, hilabete luzea baitugu aurretik eta gaur ez dugun euriak bihar dirauko.

 

 

Maiatzaren 20a. Larunbata. 10.a

 

Eguzkia,  lixiba sokara: eguzkitan da gaur gure ehunezko zer oro, iragan umeltasunak eguratsean astintzen.

 

Zaila da errepideetan ibiltzea: herri asko dago, gaizki iragarrita gainera; bidegurutzeak ugariak badira, ugariagoak semaforoak bidea zailduz; autouholdea dator errepidean ordu batzuetan, urduriak dira gainera  gidari gehienak. Mutilak dira italiarrak autoak kale edo errepide bazterrean uzten, baita bide bazterretan edo gurutze-gunetan muturra ateratzen ere.

Asko darabilte bizikleta italiarrek, errekaduetarako  otarretxoa gurpil gainean dutela.

 

Carrara

Tokatzen zaio bezala, ez du huts egiten Carrara inguruak: marmoldegi, marmol harritzar itzelak, marmolez kargatutako kamioiak, marmol hondakinak bazterretan, eta, nola ez, marmolari buruzko museoa.  Urrutitik bezain zuriak dira hurretik ere Carrarako marmol zuriko harrobiak.  Hiri barrutik hasita  iragarrita daude  dozenaka “Cabe di marmo”  marmol harrobiak alajaina, kamioilariek jakin dezaten doan harrobia non den. Mendia da Carrarako industrialdea, harrobia hemengo fabrika. Harrobi bakoitzak du bere izena gureko fabrikek bezala, bakoitzak du nondik joana. Harrobi bidean herritxoak, hits samarrak, marmol gainean eraikiak, segur aski marmoletik bizi direnak. Palazio eta banketxeak dotoretzen ditu marmolak, baina marmola lantzetik bizi den herririk ez du aberasten.

Nabaria da hirian ere marmol zuria, hori baita hemengo harria: ate-zutoin, ateburu, petril gain, fatxada... dena da marmol zurikoa.  Han-hemenka, gehienetan iturri gauzatuta, tamaina guztietako estatuak, tronpa puskatu dioten elefante nano batetik hasita gaztelu aurrean zer den igarri ezin dakioken estatua erraldoira tarteko tamaina ezberdineko mila pertsonaien eskulturak, metroko diametroa duen fin berdindutako bola handia etengabeko gira eta bira bustian uraren eraginez, eskultura modernoak...: harrobian latz, hirian leun,  marmolak ez du huts egiten Carraran. Bata bestearen aurrean mailu, zizel... marmola lantzeko tresnez osaturiko  bi koadro, bata marmolezkoa, burdinazkoa bestea, kale bateko ormetan.

Kale estu eta ondo trazatutako herri zahar zabala da hiria, Erdi Arokoa, baina ez Liguriako hainbat bezala defentsarako hiria. “de mejor pasado”, iragan hobekoa, baina ederra; zaharkitua baina ez utzia. Patxadako herri bizia. Eliza erromaniko ederra, handituz eta berrituz ahala, aldatuz joan dena. Elizak, parke ederrak;  marmolezko zoru zuria du plaza nagusi zabalak, kaleek ordea herri guztietako harlauza iluna. Edozein kale-ertzetik ageri dira mendi-gain zuriak, harrobiek urratuak.

Duomo: Gotiko errosetoi handia eta zutabe ilaradun marmolezko fatxada ikusgarria nabarmentzen zaio; Pisakoaren antza du, antza du soilik harena, apala baita Carrarako hau; xumea baina xarmanta da dorrea. Barrutik, austeroa, Liguriakoen alderantziz; hitz jasoak osatzeko edo hizlari famatuak goratzeko pulpitu ederra jarri zioten elizari; kapitel tailatuak merezi du ere aipamena; bada marmol gorririk ere hiri eta herrialde honetako elizan.

 

Errepublikanoa da Carrara: 30 milak bozkatu zuten 1946ko bozketan Errepublikaren alde, 4 mila exkaxek Monarkiaren alde. Harro diote, nola ez, marmolezko harri batetan izkiriatuta.

 

Solasaldi luzea egin dugu tortillan jan asmoz  menditik garitzako esparrago berdeak eskuan zeramatzala,  adinez aurrera, harrobien inguruan tope egin dugun langabetu batekin. Hagin bakarreko gizon argala. Patxadako gizona, solasean egoteko horietakoa. Sosik ezak arduratzen zuen gehien.  Hiztuna, ia berritsua,  hitz lasaikoa:

* Langabezia handia dago Italian, sos gutxi dute pobreek, ugazabek, aldiz,  franko darabilte dirua, hala dio harrobia seinalatuz diru-zorro gizenduaren keinua eginez.

* Marmola lantzea du ogibide. Gerra mundiala ezagutu zuen; alemanekiko gorabeherak ditu kontagai: aita edo aitona Lehen Gerra Mundialean ibili zen. Iparramerikan egon zen bera, bere ofizioko lana egitera joana, klimagatik bueltatu zen.

*  Harro dago Italiaz: italiar herria ez da inozoa, behin eskuina bozkatu badu ere, ez gehiago; oraingoan komunistei emanen die boza Italiak. Baina ez du entzun ere nahi gaur egun eskuineko Berlusconi denik Gobernuburu.

* Pentsatu, idatzi, hitz egin eta irakurtzeko askatasuna dute, baina ez du entzun ere nahi eskuineko Brelusconi dela telebistaren jabe.

* Ez dago ados Errusia Txetxenian egiten ari denarekin, baina Txetxenia Munduko azken Gerran eskuinarekin elkartu zela gogoratzen du, Txetxenia eskuinekoa izan dela edo dela.

* Sozialistatzat jotzen du bere burua, gorroto ditu eskuina eta faxismoa.

* Euskal Herriaren ezaguera bazuen, baschi, baina Espainian kokatzen gaitu.

Oraingoan ere hizkuntzaren muga izan zaigu komunikatzeko oztopo. Keinuz lagunduriko hizkuntza eklektiko batean, monosilabikoa askotan, izan da elkarrizketa. Italiera ingelesa frantsesa nahasten zituen denekin esaldiak eginez. Errazago ulertzen genion ulertzen gintuen baino.

 

Kolore zuria du ur biziko errekak ere, harrobi eta marmoldegietako hautsez nonbait.

Carraratik Masara bideak beheko lautadaren bista ederra du goialdetik, etxeak zuhaitz artean, berdegunea teilatuz josia itsasoraino. Intxusa ez zen Mispillibarkoa soilik, Masa eta Carrara bitartean nahi haina dago, denak loran zuri.

 

Masa. Menditik hurbil dago Massa, hiri osteko baso berdeen atzean gandu zuria erakusten dute mendi gainek.

Piazza aranchi, edo halako zerbait, laranjondoak baititu: errenazimenduko plaza ederra.

Duomo: xalo majoa kanpotik,  handia, pintatua, barrutik; atzean du pulpitua, agian kanpoan geratzen zirenei hitz egiteko; kapila asko daude, koadroa du bakoitzak santu-irudiaren  ordez; bi apaiz gazte-gaztek, -bata sotanaduna-, eta dozena erdi atso zaharrek jo eta ke ziharduen marmarioan arrosario errezatzen; Filipo Lipiren triptiko benetan ederra, Tintorechioren Amabirjina bat, esmalte zoragarriak; argi berezia zuen arratsalde beranduan eguzkiaren eraginez kapilak, erakargarriagoak eginez artelanok.

Eliza moderno-moderno ederra; atso-agure hogeikotea arrosarioa errezatzen barruan, abortatzearen kontrako firmak jasotzen moja bat sarreran: zaharreri eskatu behar ba firmok, nori bestela!.

Casa del mutilato: ikusten da gerra asko sufritu duen herria dela Italia.

Edonongo larunbatero bezala dabiltza kaleetan gazte aldrak, merkatu aurrean dute elkargunea.

Zikloturista karrera edo jendetza, joan den igandean Albengan bezala: Euskal Herrian ez dena.

Italian ikuzten dugun bigarren bizente beltza tokatu zaigu Masan.

Italia 95

Jon Etxabe 2018/11/09 12:01
Piamonte - Liguria

PIAMONTE

 

MEDITERRANEOKO ALPEAK

 

 Kobazulo famatuak daude inguruan. Ez dugu ordu bat eta erdi lurpean ibiltzeko gogorik.

Haizpez haizpe, mendi bitartean goaz aldaz gora mendikatea zeharkatuz.  Akazia,  ondoren haltza dirudien zuhaitza, geroago pagadi gaztea... kilometro luzeetan dena da berde, dena da baso. Italiako Giroari ez zaio faltako aldaparik, jarri nahi badiote behintzat.

Bihurgune batean itsasorainoko ikuspegi paregabe batekin aurkitu gara. Mila aparteko txoko aurkituz egiten dira horrelako bidaiak.

 

Bardineto. Igitaria, mailua, bost puntako izarra zuen bandera zegoen kulunkaz balkoi batetan. Geroago Garessio herrian jakin dugu alderdi politiko baten ikurra dela. Italia guztian aurkituko dugu Bardineton deigarri egin zaigun bandera.

 

Goiko lautadara heldu gara; dena da belar, dena berde, dena zelai, ez dago lur landurik, ez granja itxurako eraikuntzarik. Beraz jende gutxi eta emigrazio asko dago hemen.                                                                                

Etxarrin bezala, egur pilak etxe albo-osteetan neguari eusteko prest.

Intxaurrondo asko ikusi dugu bailaratxo batean: ez nuen uste intxaurrondoak ura maite zutenik.

Mendi tontor  batean elurra; beherago, basoan ezkutatuta, herritxoa agertu zaigu aurrez aurre, zirrara eraginez: izugarria behar du izan goi hauetan bizitzea.

 

Galiziano: famatuak dira hemengo perretxikoak, iragarrita daude errepide bazterretan. Bada ez bada, aurrez prezioak galdetzeko aholkatu digute.

 

Giza-tipo bereziak ikusten dira.

Ia bidea nondik galdetu behar izan dugu: adeitsuak eta sinpatikoak dira italiarrak.

 

Valsorda Santutegia:  erraldoia, zuri du barru dena michelangelo baten zain.                                               

 

Oso goian daudenez, hotz egiten du paraje hauetan udaberrian egon arren.

 

Garesio: mendi barruko herrietako bakea, paseatzea atsegina egiten duen betiko isiltasuna kale eta kalexketan. Badu Garesiok egoera penagarrian erortzear dagoen borgo zahar bat, herritik at: beranduegi jabetu garenez autotik ikusiz konformatu behar izan dugu. Eliza: kanpo alde berezia du: zahartutako adreilu biziko orma zulatuak; frontis  erraldoia du eta alboko moja ere potola da. Ibaia: zabala, ur asko eta garbia darama.

Urtzen dago elurra aurreko mendietan. Albengan bezala uholde izugarria izan da hemen ere: agian ibai bera da, uholdea ere bera. Ahate asko dago, Italiako ibai gehienetan bezala.

“Regale un cuore a la tua mare”, bihotz formako pastelak Amaren Egunerako

 

Etxarrin banengo Giroa ikusiko nuen egunero. Italian egonda, ez naiz Giroko ezertaz enteratu ere egiten.

Gaur ikusi ditut  Giroko edo Italiako aldatsak: hemen bai goitik begiratuz koloreetako sugea litzakeela txirrindulrien tropela.. Hainbeste bira eta bira du, suge zuri erraldoia dirudi errepideak  mendi berdean.

Haitzari heldutako lapak  ematen dute herritxoek, mendian zintzilik. Polita ez ezik, zirraragarria.

Nolakoa ote herriotako bizimodua. Ohitura eta bizimolde bereziak, ezohizkoak, sortu behar dira nahitaez bertan, ezberdinak behintzat.

 

Zuccarello. Dena arkupea den kale luze bakarra. Zubi zoragarria herri zoragarrian. Herri txukuna. Ikuzlekua, garbitokia, labaderoa,  dute hemen ere. Ez dago herri handiagoetako erakusleihorik. Jende gutxi bizi da herri hauetan. Guretzat izan da herri osoa.

 

Ilunabarra. Negu giro ilun tristea.

 

Cisano sul Neva. Herri guztien tankerakoa. Kanpotik daude etxeetako goi solairuetara igotzeko eskailerak: hori litzake herri honetako berezitasuna. Bizi den herri bizia.  Gazte asko dabil kaleetan.

 

Ez nuen uste Piemonte lurraldea hain behera heltzen zenik. Piemonteko hego lurraldeetan ibili gara gaur. Italiako azken astean itzuliko gara probintzia honetara.

 

Ilargi bete betea igaro zait ezkerretik eskumara, zerua zeharkatuz,  Sirio edo Venus (ez ditut bereizten) osterago zeudelarik.

 

Gaur  sikiera ohe lehorrean lo egin ahal izango dugu.

 

Utzita nituen Pako Aristiren ipuinetara itzuli naiz berriz. Gazteleraz dago balseroei buruzko ipuina. Ez zait gustatu.

Balseroek bizi duten egoera latzaz gain beste konnotazio asko ere badute. Pakok oso partzialki ukitzen du gaia. Zilegi da Fidel Castro eta Kubako politikaren aurka egotea, baita “gusano”en errebindikapenak defendatzea ere,  baina Kubako arazoa, balseroena oraingoan, ikuspuntu bakar batetik esplikatzea besteen partzialkeriaren  huts berdina da.  Ipuina ez baita balseroen tragedia soila, balseroena gainera ez baita arazo neutroa.  Harritu egin nau Pakok hain zehatz alderdi batez parte hartzeaz, orekatuagotzat baineukan. Kubako egoera oso konplexua, korapilatsua, kontraesanez betea da.

 

 

 

Maiatzaren 15a.  Astelehena.  5.a

 

LIGURIA

 

Sikutan lo egin dugu eta eguzkipean esnatu. Rivierako kutsua du giroak Maiatz erdiko udaberri bete-betean.

 

Txoriek, ez mozoloek bakarrik, gauez ere kantatzen dute. Txir-txir, fiu-fiu, edo txorrotxioka sentitzen ditut. Mila txori-kantu ezberdin. Txori gautarrak, gaueko txori ganberroak, agian txori gautxoriak... auskalo.

Hemen dabilkigu kuku bidaiaria ere, pasa-leku eta pausagune du Liguria ere. Ozen entzuten dugu bere mezu ulertezina. Txantxangorririk ere izango da beraz lurralde honetan.

 

Bi hiri mota nabarmentze dira batez ere lurraldean: Ligurtarren  Erdi Aroko eraikuntza zaharrek osatua bata, turismo etxeteriek gauzatua bestea. Bada hirugarren motako eraikuntzarik ere, aurreko bien tartean eraikitakoak.

 

“Superbasko” zuen izena supermerkatua zirudien denda batek.

Antipasta: entremesa, pasten aurrekoa. Pastak gailentzen dira Liguriako janarietan.  “pasta fresca” asko iragartzen da dendetan. Maiz, dendetan bertan egiten da pasta.  Turistongatik zela uste genuen hainbeste pizzeria egotea, baina bertakoek ere pasta asko jaten dute, atzo gauean afaltegian eta beste jatetxeetan ikusi genuenez. Merkeena delako agian.

Jende asko zebilen atzo gauez Albelgako jatetxeetan. Herriko jende apala.

 

Borghetto - Loano - Pietra Ligure - Finale Ligure - Noli - Spotorno - Savona  herria    herriaren jarraian, etenik gabeko etxe erreskada zirudien kostalde osoak. Haizpetik, itsasgainetik, tunelpez, haitz erraldoiek behartutako bihurgune ugariz, ikustekoa tarteka, ikusgarria… lasai gidatuz bidaiaz gozatzeko errepidea da herrion artekoa. Itsasertz atsegina  da, trena eta trenbidea tartean sartzen ez direnean ikusmira itsutuz. Trenbidea egin zenean  kriston astakeriak egin zirela dirudi: agian jauntxokeria asko egon zen, agian aurkako gutxi jalgi zen. Agian arrazoi biak elkartu ziren. Orain autopistekin gertatzen den bezala.  Agian beste modurik ez zen egon, barrurago egiteko baliabide tekniko eskasengatik, hondartzarako zaletasun gutxiagatik, geroa inork aurreikusi ez zuelako, itsas ertzeko hondartzak desertukoak bezain  mortuak zirelako, hondartza eraikuntzaren eta ekonomiaren ardatz ezten eta motor izango zela inori bururatu ere egiten ez zitzaiolako. Dena dela, agian arrazoi guzti horiei erantzunez, hor dago trenbidea itsasbazterra eta etxebizitzen lotura etenaz, handik honako oztopo, herriaren etorkizuna eta bizitza baldintzatuz. Helduko da garaia trenbidea bera ere beste leku batetik bideratuko dutena, herriak saihestuz. Arrazoi ekonomikoak akuilu izateko behar haina zorrotz bihurtzen direnean.

 

Herrialde guztietan antzera gidatzen dute hemen ere gidariek. Legehausteak egiten dituzte, ez Euskadin baino gehiago, ez gutxiago.  Gidaria nolako gidaritza antzerako. Denetik dago hemen ere.

 

Genoa golkoa:  dauden herri guztiok eta herri bakoitzak bere golkotxoa du hondartza babestuz, Spotornok ezik. Herriotako eraikuntzan ez da ikusten Espainiako Mediterraneoko erraldoi-keriarik. Ez dago 4 solairutik gorako eraikuntzarik, gorantz luzatzen ez dutena albora zabaltzen dute, asko hedatuz eta luzatuz herriok, errepideari eta itsasbazterrari jarraituz batez ere.

Itsasertza taxutzea da itsasertzeko herrietako lana sasoi honetan: hondartzak garbitzen ari dira, hondarra urre bihurtu asmoz. Estuak eta harritsuak dira hondartzak paraje hauetan ere.

Herri guztiek dute pasealekua hondartza gainean. Errepideko ke eta hotsez inguraturik ezin izan inolaz ere, baina, atsegina. Pasealekua baino gehiago oinezkoentzako hondartzarako pasabidea direlakoan nago. Hondartza gainean paseatuz ezin da itsasoaz eta hondartzaz disfrutatu, ezin baitira ikusi.

Iragarri gabe daude herri asko. Ez dago jakiterik non gauden, bidegurutzeetan herrietarako norabideak ondo iragarrita badaude ere.

Lehenengo egunean uste genuen autobiara zuzentzen zutela norabide iragarkiok, jadanik ikasi dugu gezi urdinek norabidea soilik adierazten dutela, gezi berdeak direla autoestradarako bidea esan nahi dutenak.

Euskal Herrian geundeke SV matrikulagatik ez balitz: dena da obra, dena galipoteroa, dena trafiko etena. Horratik, badute bere ukitu propioa  italiarrek: gauerako bide hertsiagoa edo bide oztopoak markatzeko bonba dirudien eskubaloiko baloiaren tamainako  pilota  beltzak jartzen dituzte gauerako  zoruan, asfaltoan, sutan gar ederra dariela, lehertzear dagoen bonba bailira.

 

Noli. Egunotan ikusi ditugunen antzera,  Erdi Aroko herria da, zainduagoa, ormak hobeto hartuta eta pintatuta daude, bere  txoko eta ezuste propioekin. Milagarren gizaldiko eliza erromaniko xarmant aparta, egituraz sinplea, formaz deigarria; orain aparkalekua den zubia ibaiaren gainean; gaztelua tontor baten gainean; harresiak herriraino; adreilu gorriko dorreakKatedrala: eliza barruan Borghetokoaren antzerako beste bi kristo loratu, banda zuriz jantzita, loratuak koroiak, loratuak batez ere gurutze ertzak, metalezko txapa estanpatuekin lore zuriak bailira: badirudi Liguria Italiako Andaluzia dela; kanonikoen jarlekoak diruditenak elizaren luzera osoan  bi aldeetan, bi ilaratan, daude: lehenengoz ikusten ditut horrela; dena marmol zuria den aldare erraldoiaren atzean ezkutatuta gelditzen da kanonikoen korua; baina gotzainaren zeremoni-aulki zoragarria, kilikagarria, aurrean dago.

“Piaza mariconi”, ez dakigu bere esanahia.

Ehorzketa bat ere ikusi dugu: begiak malkoz, samina da heriotza Italian ere.

Jubilatu ugari dabil, Insersokoa zirudien koadrila ere aurkitu dugu.

Arrantzale batel asko hondartzako tarte batetan, bertan emakume bat arrain saltzen.

Iñaki asko  bere Kamerundik urrun herri guzti hauetan.

Garai hartan, guk zergatia usaindu ere egiten ez genuen  elkar ezertarako ukitzerik ere onartzen ez zuen seminarioko “noli me tangere-ez ni ukitu” arauaren esaldia gogoratu dit herriaren izenak

 

Savona. Hiri handia. Nortasun handiko hiria. Handikia, tradizio handikoa. Eraikuntza klasikoak ditu erdigunean, beste aro bateko giroa sortuz. Arku altuko kale zabalak. Oinezkoentzako kale zabala, harlanduzko zoruarekin. Zirkulazio trinkoa. Mugimendu handiko hiria. Trenbide zaharreko trenbideak zeharkatzen du hiria. Portu luzea, garabi erraldoiak lanean. Gotorleku handia. Parke zabal eta luzea. Estatua erraldoia.

Zabalik daude eliza denak.

Savona erdian, kale kalean, 6 poney gordetzen dituen korta txiki bat: kalera jotzen dute; bere ateek; etxe gutiko kalea bada ere trafiko handia du, han daude zaldi nanook bere kortan

 

 

Maiatzaren 16a.  Asteartea.  6.a

 

Egun bakoitzak du bere zertzeladatxoren bat betikoari eten bat eraginez:

- baso-basoan baikaude egon ere, nahiz nolabait gizartekotutako basoan, gazta usaiak erakarrita edo, piztiaren batek bisita egin digu bart.

- larbak agertzen zaizkigu paper eta liburu azpietan.

- lehenengoz ikusi ditut aurten katakiak (enarak).

- hegazkintxoa aireratu da hipodromo ondoko aireportuan.

- berriz ere lainotu zaigu Liguriako zeru euritsua.

- zaldiak gurditxoak tiratuz dabiltza beheko zaldi lasterketarako pistan,  urrutitik emozio handirik ez badu ere.

Horiek izan dira goizeko ikusmin puntuak.

 

Gosarian kaferik ez hartzeraino ahuldu du M. Luisa katarroak.

 

Joan den egunetan, Erdi Aroko giroan, hirietako bakardade isilean, oinezko ibili liluragarrien ondoren, mendiarteko bakardade isil berdea izan dugu lagun autozko ibilaldian. Mendiak eta mendietako herri xume zaharkituak izan dira gure ikusmina bereganatu duten protagonistak; lainoak lausotu dizkigu ikuskizuna zitezkeen inguruak.

Mendi handi garai eta zabalak, etengabeko errekarro sakonak sortuz;  dena da baso gaztea: gaztainondo akazia eta haltzak; bizirik badaude ere ez dira Sakanako pagadi eta harizti mardulak; ez da txara, baina txara itxura duen zuhaiztia da; zuhaitz mota asko gehiago ere bada, ezagutu edo zehaztu nahi genituzke, baina atergabeko euriak ez digu uzten hurbiletik begiratu eta bereizteko autotik jaisten; harkaitz izugarriak ditugu tarteka gainetik eta tarteka azpitik, pendiz garaiak sortuz, amildegi gainean edo azpian baitoa bidea.

Mendi magal garaietako baso erdian galdurik daude herriak, kale bakarra dira, basoaren ezker eskuinera edo eskuin ezkerrera luzatuz; etxeak marroi argi edo krema kolorez pintatuak daude; herri zaharkituak; bizi da oraindik bertan jendea zenbat diren antzik ematen ez badiogu ere. Errepide zabala doan lurretan beste bizitasun bat dute herriek, goian eta urruti egon arren ere. Mendiotako hauek bizirik diraute, baina ia kaminorik ere ez duten herriok hilda daude, jendea bizi bada ere.  Ala bizitza apal horiek dira bizitzarik gozagarrienak!. Berezia behar du izan hemengo jendea. Nahitaezkoa  mito eta legendak sortzea.

Mendi malkartsuak izanik, lur landu gutxi dago, txikiak dira baratze eta ortuak, denean. Ohizko granjarik ere ez dago. Izanen da larreko behirik ikusi ez badugu ere, basoa izanen dute larre.

Merkeena delako, agian praktikotasunagatik, ez delako sorora edo basora aizkora sega eta tresneria eramateko  asko gehiagorik behar,  motokarroa  da tresna mekaniko ugariena: motokarroz doaz basora, ortura edo soro urriotara. Traktore txikitxo bakarra ikusi dugu gorta edo portale antzerako batetan.

Negurako egurra pilatzen dute hemen ere, Sakanan antzera.

 

Ibiliaren ibiliz, han-hemenka, denean aurkitzen dira bitxikeriak, txoko eta eraikuntza xarmantak ere bai. Gaurko euripeko arboladian hiru orduzko auto ibilaldi lasai geldoak xarma berezia izan du, ia inon geratu ez bagara ere. Inorekin hitz egin ezin ahal izatea da gogorrena: beheko biztanleriarekin hizkuntza da batez ere oztopo, goiko herri bakartiotan hizkuntzaz gain ez gara nor beraien bizitza eta intimitatean sartzeko, herritarrak agurtu eta ase gabe gorde behar dugu misterio kutsuak sortzen duen jakin-mina.

 

Castelbianco. Herri honetan ez dago gaztelurik, herria bera ere ez da zuria.

Nasino. Zubi erromaniko xarmanta du eta bertako janaria iragartzen dute jatetxe ugariek.

Alto. Mendi goian dagoen herri garbia: gaztelua, eliza handia, eliza txiki pottoloa, baina batez ere gurdi zabal samarrik ez idi-parerik ere bertan pasa ezin daiteken etxe zaharkituek osatzen duten kale luze estu irregularra. Harriz ez ezik, kondairez ere antzinakoa:  istorio latzak dituzte bere legendetan,  kaskezurrak erdibituzko hilketa erritualak kobetan, harrizko sakila  beste koba batetan, hileroko 7an  herriko emakumeetako bat bisitatzen du Amabirjinak bostak aldera kanpai hotsa entzuten delarik... Bakardade eta inguru hauetan dena gerta edo dena asma liteke.

Caprauna. Goi eta behe,  etxe zaharkituak dituen kale luzea hau ere: misterio kutsua zuen bakardadeko lainope bustian. Dena lauso, ezer gutxi ikusi ahal badugu ere, nabari dira bere garaian zapalda landuak izan ziren lur-mihi lauak: zelai gutxiko nekazarien lur landua lortzeko herrialde guztietako teknika.

Colle Caprauna. Euskal Herriko aldatsak jostailuzkoak dira hemengoen ondoan. Galipotezko zoru ona du. Errepide estu samarra. Auto bakarren bat besterik ez dugu gurutzatu. Zoragarriak behar zuen ikuspegiak malda hauetatik eguraldi garbiarekin.

Ponte di Nava. Etxe berri batzuk besterik ez, herri galdu zaharkitua, ikusitakoen eredu eta ezaugarri.

 

Torinora doan errepide berritu zabala, jatetxe ostatu eta aterpez bizitasuna darion ingurua, mendizale edo igande-pasako probintziano askori esker bizi den aisia lekua.

 

Pornasio. Eliza zahar eta zaharkituak soilik ematen dio xarma.

Pieve di Teco. Denak zapatari ziren herri honetan, ia artisau ere ez da azken zapatari bakarra. Harlandu zabalez zorua, arku puntazorrotzez alboak, bobedadun sabai garaiez arkupeak, herriko hezurdura den kale luzeari trabeska sortzen diren horma-bularrez elkarri heldutako kale estu atseginen artean eliza erraldoia da zer deigarria, kontrastez.

Pogli di Orfovero. Karretea bukatzeko Elizako dorre estu luzea baino beste gauza handirik eskaintzen ez duen patxadako herria.

 

Errepidean istripua zela-eta “argienak” hartu duen bidexka batetik jo dugu denok; kontrabidekoekin ezin gurutzatuz, istripu arazoak sortuz eta luzarorako nahasmena sortuz.

 

Espainia ederra izan behar duela uste duen kanpineko sukaldariak  zezenketa du ametz.

Bikote heldu batek ezin du ulertu nola etorri daiteken Espainiako berotik paraje hauetako hotzera.

Euripean ere pozik, deritzona lasai egitean dago zoriona.

 

Liguria, sartaldeko Rivierak, eman digu berea. Berdea da Liguria, izan behar, hainbeste eurirekin, Euskal Herriak bezala. Katarroarekin ordaindu du M. Luisak hemengo berdetasuna.

 

 

Maiatzaren 17a. Asteazkena. 7.a

 

Goizeko 6ak eta erdietan bota digu Liguriako agurreko  azken zaparrada, 10etan eguzki ederrean goaz errepidetik sortaldeko Riviera zeharkatuz. Garaiak izaten jarraitzen dute mendiak, basorik gabekoak, berdexkak, laster gorrituko diren udaberriko belar berdekaraz. Egunotan itsas bazterretik ibili ditugun herriak, ibarra barrenean zabal hazita ikusten dira autoestradatik. Beheko haranean fruta-arbolak, ortuak, burdina-egitura sendoa duten kristalezko  negutegiak.

 

Tunela tunel ostean, eta tartean zubi-bidea; edo alderantziz, zubi-bidea zubi-bide ostean, eta tartean tunela; tunel eta zubi-bide izaten jarraitzen du autobiak. Geldigune ere ez dira, baina geratu ahal izateko karril bat gehiagoz zabaltzen da errepidea, tartetxo ugariak dira, motzak baina ia jarraian. Genoatik gertuan hiru karril ditu autoestradak, asteburuetan  kostaldera ateratzen den jendetzaren adierazgarri. Kamioi asko eta auto handiak dabiltza, baina ez da Frantzian Europarantz ikusi genuen trafiko astun trinkoa. Bertako kamioa da batez ere heen dabilena, kale artean eta semaforoz semaforo ez lirateke sekula santan inoiz inora helduko garraiolariak.

 

Genoa. Egun eguzkitsuan alaiagoa izanen da segur aski; etxe okre zaharkitu antzekoek hiri handi eta ilunaren itxura erakutsi digu gaur, herri industrializatuek duten giro ezatsegina. Burdinazko erraldoia bata, erlikia bezala utzitako harrizkoa bestea, bi zubik trabeskatzen dute oso garai  sarrerako auzunea. Ondoren portu hegalean hasi dira eraikuntza erraldoi modernoak. Badia dena da portua, izugarri zabala, lanerako erabilia, non oinezkoak ez duen lekurik tartetxoren batean ez bada. Zaharrerantz  goazen neurrian itxuraldatuz doa hiria: palazio, eliza, dorre, gazteluak  kale artean etxeen gainetik gailen. Eliza moderno ugari, kontrastez.

Film amerikanoetan ikusten diren parking horietarikoa suertatu zaigu, “autosilo” deitzen diote; hiru solairukoa, gora eta behera egiteko bira besterik ez den tutu biribil erraldoia, daratulua bagina lez norbera jiratuz igotzen den eskailera  biribilaren tankerakoa. Pertsekuzioa besterik ez zitzaigun falta. Okre kolorekoa. “Payant” nola ez.

Genoa itsusia zela esan zigun edertasunaren iritzi ezberdina duen norbaitek. Zaharra bada izan Genoa, itsusia inola ere ez. Izan handiko herria da, xarma berezia du. Bizia lehertzen da Genoa zaharrean. Marrakexeko zokoak gogoratzen ditu. Dena da denda: mota denetariko dendak, dendaz josiak daude kale eta kalexkak; inurritegia irudi, jendea gora eta behera, genoar merkataritzako aro famatuko giro bera, inguru berdinean: jantziak, salerosketa gaiak, agian hizkuntza bera, aldatuko zen, giroa berdina behar zuen izan. Arrandegiak, ortuariak, haragia, erabilitako liburuen saltzaile postuak, eta zulo beltz diren tabernak. Jantzi dotoreak. Pasta asko jaten da, paraje honetan behintzat, dendetako aukera ezberdinak ikusiz; 15 pasta ezberdin kitzikagarri artisanalak kontatu ditugu jantoki bateko erakusleihoan. Denda dotore asko dago, baita txosna antzerako saltoki ugari ere. Denetik saltzen da, ez da han saltzen ez den salgairik, ez dago ezer Genoan aurkitu ez litekeenik.

Colonen garaian, genoarren borroka sasoian, oraintxe den bezalakoa izango zen kaledi hau: Erdi Aroko eta gaurkoa biak batera bizi izan ditugu kalean gindoazela imajinazio handiren premiarik gabe. Kalexka estuetan sartu eta kale-artean eta jendartean galdu, hori da hemengo zeregin atseginetariko bat. Kale hauek jendea behar dute, horren egiten ditu atseginak, joan den egunetako herrixketan bakardadea, kaleetan norbera bakarrik norbere oin hotsak entzunez ibiltzea zen bezala ibiliaren atsegina.

Jendeak ematen dio bizia kaleari Genoan. Eguerdian dendak itxi dira, kaleak hustu dira, eta xarma guztia galdu dute kaleek, tristeak, hilak, bihurtu dira.

 

Herri handia izan zen Genoa. Bada eraikuntza ederrik. Estilo askotako palazioak, museo edo erakustoki bihurtuta batzuk. Bankuek jauregi asko dute bereganatuta bulego lanetarako: bazen bat zoragarria Banketxe bihurtuta, bobeda pintatu ederrarekin. Berritzen ari dira kale estuetako fatxada asko. Kolore eta irudiz  loratuak daude Errenazimendu  arokoak uste ditugun palazioak; leihorik ez dagoen ormetan ere benetakoak, errealak, diruditen leihoak daude pintatuak, ormatzarrak biziberrituz. Lehenengo Avignonen, ondoren Bilbon bertan ere ikusi izan ditugu; ormak itxuraldatze hori ez da beraz gaurko asmakizuna. Zaharkituak, ajeatuta, daude bere denboran dotoreak eta ederrak ziren hainbat eraikuntza, zainduak arren: hauen garaia joan zen, galdu dute bere grazia, gaur hondakin gelditzen dira: itxura eman dioten baina zaharkitua dagoen iturria... Hirirako sarrerako ateak, aldiz, bi dorre alboetan, ederra dirau urteen aje eta guzti.

Dukearen etxea: atea eta balkoia ditu naturalak, beste dena pintatuta du, harria barne. Hori bera errepikatuko zaigu kostaldeko herriak zeharkatzerakoan. Leihorik ez dagoen ormetan pintatu egiten dira leihoak. Leihorik gabeko etxea ez zen nonbait etxea, eta horretarako pintatu egin behar dira, etxebizitza batek leiho asko behar du izan nahiz pintatutakoak, engainuzkoak, iruzurrak izan; margootako barandari pintatuak, balkoietako barandak alajaina, errealak dirudite. Ez zitzaizkien, nonbait,  gustuko orma biluziak. Politak gelditzen dira nolanahi etxeok.

Gaur ere hiri garrantzitsua, Italiako nagusienetarikoa da Genoa, baliabide modernoz osatua. Badu eraikuntza  moderno ederrik. Izugarri zabala da, etxe berrien auzune jendetsuak ditu, Azoka Eraikuntza famatuaren ingurukoa bezalakoak, etxe dotore eta kale moderno zabalez osatuak.

Erditik gorantz zabaltzen diren zurezko barren-leihoak dira deigarri.

 

Tea melokotoiarekin hartu dut. Gustagarria.

Hiru ordu eder pasa ditugu Genoan.

 

Kostaldeko errepidetik sartu gara Golkoan behera.

 

Nervi. Genoako hondartza-gunea izateaz gain zubi erromaniko xume baina dotorea du.

 

Etxe politeko herri politak dira kostaldekook. Erraldoikeriarik gabeko etxeak, lehen Zarautzen hondartza aldera zeuden haien antzerakoak, baina hemen ez dituzte bota, etxegileak beste era batera aberastuko baziren ere, mantendu egin dituzte bota gabe: xarma gorde duten  herriak.

Ilunak eta harritsuak dira hondartzak.

Lur barru ingurua dena da baso; izugarria. Etxe bakarrak, elkarren hurrean; bakar eta elkartu gabe dauden etxeok osatzen dituzte herriak, ez dute etxegunerik osatzen.

Jatetxe politak ikusten dira: gure herrietan jatetxe berri bat jarri behar duenak, edo dekoratzaileek, bueltatxo bat egin behar lukete hemendik beste lurraldeetan ze irtenbide ezberdin eman dituzten ikusteko, ze aukera dauden jakiteko.  Azukre ontzi bereziak aurkitu ditugu taberna batetan, ez gureetakoak baino garestiagoak, imajinazio handiagokoak  bai ordea.

 

Hemen dabil trena, itsas kontra, Katalunian bezala, beste lekurik ez duela eta.

Moto-karroa da errepideko gure betiko laguna.

Olibondoak eta olioa lirateke Liguriako ezaugarri.

Zikloturista batek KAS kamiseta darama: noiz eta non lortua ote hain aspaldikoa izanik.

 

Camogli, Rapallo.

Chavari: bertan geratu ez garen herri handia.

Sestri Levante…, herri izenak ere politak.

 

Nekea arintzen dio autoestradak bide luzeari.

 

Carrara, marmol zuria da mendietan elurra uste genuena.

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/11/02 10:04
Italia 95-Liguria

I T A L I A

 

Errekarro sakonak osatzen dituzte lur barrutik itsasora doazen mendi bizkar luzeek. Tunelez zeharkatzen ditu mendiok autobiak; erreka-zuloak, ordez, zubi ikaragarri garaiez. Tunela eta zubia besterik ez da autobia kilometro luzeetan bai Frantzia aldetik, baina  Italia aldetik batez ere. Eta gu Leitzarango tunel eta zubiak zerbait zirelakoan geunden. Sudupek badaki nonbait euskaldun gutxi datorrela hemendik bere zubi eta tunelekiko harrokeriak jotzeko.

Autobide astakeriak ez dira Euskal Herriko patrimonioa soilik.

Tunel eta zubiez gain, ezberdina da Italiako autobide hau. Ez du arzen edo alboko tarterik. Ugariak  dira, bai, atseden guneak, baina motz eta meharrak, nahiz ikuspegiagatik batzuk izugarri erakargarriak izan. Jite propioa du Italiako norabide-herrien iragarki oholeriak ere. 

Autobidea berritze lanekin moztuta egotea ere ez da Euskal Herriko patrimonioa: edonon dago berrikuntzaren bat. 40 kilometroz izan dugu autobidea joan etorrirako bide bakarrarekin. Koplarik gabe eteten dute norabidea. Herri aurreratuen pribilegioa ote arduradunek nahi dutena egitea!.

Bidesariak, ordainketak… takian potian, Irurtzundik Zaragozara bezala. Ezin egin ibilaldi luze bat joanaldi batetan. Konpainia-enpresa asko sartu da negozioaren usainera, bakoitza bereari, ez bidaiariaren erosotasunari, begiratuz.

Izugarriak dira kamioi ilarak Austria alderako autopistan. Kamioia da garraio gailu nagusia Europan. Ekonomiaren bilakaeraren ondorioa. Bakarren irabazia. Zergatik ez trena Errusian bezala. Garbiagoa eta merkeagoa.

 

Dena mendia da Italiako lurralde hau. Mendi garaiak ikusten dira. Herriak, herriak eta herriak mendi magalean. Goietan herri batzuk, beherago beste batzuk. Basoaren erdian denak, urruti, isolatuta. Horrelako parajean bizi den biztanleak nahitaez berezia eta ezberdina behar du izan. Nortasun propioa, kultura propioa, mamitu behar da   hor ikusten diren herrietan, gaur egun bakartasuna arindu bada ere.

 

Berotegiak. Izugarrizko flasha. Kostaldetik Italiara sartuz dena ikusten da berotegi lehen kilometro etengabeetan. Sororik ez dago, malda baita dena; malda oro da berotegi, zapalda zabaletan kokatuta. Tuneletik atereaz bat, zubia behatoki, han dituzu aurrean, mendi goian eta mendi behean, berotegiak. Ez dute gain kurbatua Euskadikoek bezala, planoa baizik. Txabola zabalak dirudite. Herri ezberdinetako nekazariekin harremanetan jartzeko irrikak jo nau, ze barazki lortzen duten jakin nahiez.  Zerbait berezia landu beharko du Euskadiko nekazariak Europako merkatuan hauekin  lehiatu behar badu.

 

Auto txiki asko ikusi dugu, gure lehengo 600aren parekoak, Fiatnanoak.

Aurrez iragarrita daude herriak, baina herriak berak ez du herriaren iragarkirik sarreran, eta behin ere ez dakigu zein herritan gauden. Zeharo ezberdinak dira herriak hemen. Herri polit asko utzi dugu ikusteke: euripean ez dago inora joaterik.

Txalet eta etxetxo asko ikusten da baso eta mendietan. “Un chalet en la sierra”. Liberalismoa, bakoitzak berea.

Ermita mendi tontor zorrotz puntan egotea, ez da Euskal Herrikoa bakarrik.

Elizak gailentzen dira nabarmen herrietan, hemen ere.

“Italia is diferent”: hilerriak behintzat bereziak dira.

 

Mendikate zabala pasatu dugu, kilometroak eginez mendi tartean. Zuhaitz gaztetxoko hariztiak dira. Ez dago ganorazko basorik. Ez dirudi Etxarriko Digante eta Patriarkarik dagoenik.

 

Atzo couscus, gaur espagetia soilik afaldu dugu kanpineko jatetxean. Ez zegoen besterik. Bakarrak ginen. 9000 lira. Hemen milaka liraz ordaintzen da dena.

Jende adeitsua, hitz egin dugun bakarrak behintzat: autopistetako ordain etxoletakoak eta Vilanueva de Albengako plazan kanpinaz galdetzeko hitz egin diegun hiru agureak ere. Berbariak eta sinpatikoak hirurak.

 

Euria izan dugu lagun Lansargues-en jaiki aurretik hemen oheratu gareneraino. Logura ematen du euri tanten lona kontrako danbor-hotsak; lausotu egiten du ikusmena, aldiz, errepidean.

Denda muntatzeko tartetxoa adina bakarrik atertu du.

 

Kanpina: Villanueva de Albengan jarri dugu denda. Kanpinean. Cetera una volta da kanpinaren izen kilikagarria. Behatoki zoragarria den gain batean. Eguzkia bakarrik falta zaio leku pribilegiatu honi. Albenga zabala aurrean eta  itsaso zabalagoa urrutira, lur zabalak, herriak, aireportua,  ez dakit ze kirol-pista behean, tontor batean eliza  eta herritxoak magalean, mendiak bi aldeetara, autobia erraldoia mendian gora... Toki paregabea.

 

 

Maiatzaren 13a. Larunbata. 3.a

 

LIGURIA

 

Erroma Inperioaren historiatik eta latineko itzulpenetatik ezaguna eta entzuna, gaztetako imajinazioak ematen dion misterio kutsua duen Ligurian gaude. Italiako Rivieran, Mediterraneoko Alpeetan, itsas alboko mendi baten magalean, mendiz inguraturik. Balkonada da kanpina,gure dendaren kokagunea, Albengako haranaren gainaldean.

Txori kantariak, noizbehinka marramiau egiten duen katu beltza, eta inguruan bazter batean dugun Milanoko bikotea gara hemen bizi garan bakarrak. Hor beheko eta han goietako zuhaitz artean galdurik bada denda eta bungalow gehiago ere.

Gurdizko zaldi lasterketarako hipodromoa da hor beheko pista. Hegazkintxoentzakoa da aireportua.

 

Albenga. Herri zaharra. Erromatarren egitura gordetzen omen du alde zaharrak. Pare bat harra luze eta arra bete zabaleko harlosaz estalitako zorua, guardasol irekirik ia hartzen ez duten kale estuak, zubitxoak bailitzan etxeak bata besteari lotu eta eultziz kale gaineko kontrafuerte, horma-bular sarriak, mudejar tankerako adreiluzko dorre garai ugariak, gaur etxeen orma baina hiri hertsia zela adierazten duten harresi hondakinak, hirira sartzeko  arkudun ateak… zoriona da eguerdiko bakardadean euripeko guardasol aterpean Albenga zaharreko ibilaldi lasaia.

Baptisterio edo ponte-eliza da guretzat eraikuntza ezezagun berria. Oktogonala, adreiluzkoa. Eliza alboan dago, elizatik berezita. Ba omen ikusteko bitxikeriarik barruan, baina itxita dago.

Erromatarren mosaikoak, duomoa, eraikuntza zaharrak erakustoki bihurtuta, mila bazter eta kantoi atsegin, santuak orman beraientzako zulotxoan noizbehinka... Adreiluzkoak dira eraikuntza denak.

Zabala da Albenga berria, berriki eraikitako beste edozein hiri bezalakoa. Badu bere turismo gunea, betikoa, denekoa. Ez da batere atsegina hondar iluneko hondartza estu eta oraingoz zikina.

Denda eder ugari, ugariagoak pizzeriak. Izanen da non afaldu. Fruta eta barazkiak saltzen dira, ez garesti, kalean, gure dieta gorde ahal izango dugun itxaropena sortuz.

 

Pipildu dira kaleak bazkal ondoren, guk alde egin dugunean.

Arabiar asko ageri da. Etorkinak. Talde propio berezia osatzen zuten plaza batean.

Kultura usaineko ezer ez dugu antzeman, ez musika-emanaldi, antzerki, hitzaldi...  iragarki edo antzerakorik.

 

Alassio. Turista herri petoa. Bere Santa Klara irla du badia zabalaren ertzean, arratoi edo balea dirudi. Hondartza estu luzea: ikusezin egiten dute kabinek ibiltariarentzat.

S. Anbrosio eliza: handia, pintura aldare argi-armiarma santu-irudi askokoa. Lourdesko kobazulo handia, 3. gizaldiko martiri mordo baten hezurrak kristalezko kutxa batetan. Adineko atso koadrila zegoen arrosarioa ozenki errezatzen arratsaldeko lauretan. Erromaniko tankerako 7 solairuko dorre zahar berezia du interesgarriena: estuko edo igeltsuzko kanpoaldea, adreiluzko erromaniko tankerako leihotxoak, dorre-punta zorrotza… berezia. 

El mureto: artista ezagunen firmak daramatzaten azulejoz osatutako horma, metro eta erdi gorantz, berrogei eta hamar bat metro luze; bada bertan lan politik; bitxia.

Alde zaharrak ez du graziarik. Saltegi ona eta dotorea du. Pare bat eukalipto handi eta hiru palmondo izugarri garaiak ditu plazak.

 

Bati galdetuko Muretoa non, eta hara non Colonbian 10 urtez egondakoa zen, gaztelaniaz zekiena.

Petrarca zuen izena  Albergako  kale batek, Alassioko beste batek, aldiz, Dante.

Handiak dira kale hormetako hildakoen eskelak, bi folio adinakoak, ondo landuak, ertz beltz zabalekoak, inprimatuak; “pegada” itzelak osatzen dituzte. Horientzat ez du balio “divietto di affisione” debeku-oharrak.

Inserso autobuskada hemen ere, baina “a lo pobre”, behartsu itxuran, bakoitza bere janari eta guzti dakartzate edo datoz. Baina etorri egin dira!!!.

 

Ikusgarria dakusagu ingurua itsas gaintxoan doan errepidetik. Laigueglia, Andora, S. Bartolomeo al mare, geldialditxo bat egiteko herri tentagarriak dira. Bere alde zaharra, -borgo medievale-, iragartzen dute. Nekatuko garen beldur, aurrera egin dugu tentazioa gaindituz.

 

Mendiarteko haran baten itsas kontrako bukaera da herri bakoitza, S.Bartolomeo ezik. Hau goi batean dago; eliza gailenetik beherantz zabalduz doa herria.

Turismora zuzendu dute herri-jarduera herri denek. Jende gutxi dabil gaur, giza-izurritea izango da udaran.                 

Elizak agertzen dira gailen herri guztietan.

Bitxikeria:  errepide kontra, lorategi bateko baranda gainean, pinu bat bere sostengu, zumezko ipurdi estu biribileko morez pintatutako ezarleku bat ageri zen, adornurako agian.

Autoen administraziorako lurraldeak behintzat ez dira zabalak, ez dakit hirika, probintziaka ala nola banatzen diren. Savonak eta Imperiak Espainiako kontakera zaharra dute: herriaren lehen hizkiak eta sei zenbakiko zenbaketa. Ez dakit probintziak diren ala bestelako administraziorako lurraldeak.

 

Imperia. Arkuen herria. Portu kontrako kale luzeak, barrualdean plaza nagusira jotzen duten hiru kaleek, plazak berak ere, arkuak dituzte. Ez dakit zeren aterpe. Agian euri asko egiten du beti,  egunotan bezala. Alde zaharrak ez du graziarik. Eliza ponpoxoa da hemengoa ere, saindu hezurrik ez du baina bai arratsaldeko seietan apaiza zuzendari dutela arrosarioa ozenki errezatzen duen atso koadrilatxoa. Santu horma-zulo potxoloa kale batetan: noizbehinkako ezuste atsegina. Arkupe luze bat da gazteen topaleku, Kamerun urrun duen Iñaki bat dabil bertan. Oso herri animatua, jai bezperako bizitasuna du gaur: jendea jaiko jantzita, kafetegiak jendez lepo. Emakumeen takoi zabal altuak, bakeroak... denekoak bihurtu dira jantzi guztiak, ez dago jakiterik ze herrialdetan gauden, etxura edo koloreetan zein den Italiako janzkera mota. Ispilu biselatu ederrak ageri dira arkupeetako zutoin zabaletan: bere burua begiratzen du bertan oinezko koketoak. Oso animatuak daude gizonezkoen hile apaindegiak, koketoak dira nonbait gizonezko italiarrak. Polita da Inperiako kafetegiko leiho kuxkuxero  batetan orduak patxaran pasatzea. Pasta fresko asko egiten da hemen, dendetan bertan daude pasta egiteko makinak, denen agerian. Lotuta daramatzate txakur denak kaleetan, parkeetan, aldiz, solte. Zakarrontzi asko dago, paperontzirik ez.

 

Portua du Imperiak, portu zabala. Arrantzontzi txikiak nagusitzen dira,  badira kabotajeko handi bakar batzuk ere. Trenbidez sartzen dira bagoi handiak hirian barrena porturaino.

Bada pasta fabrika handi bat ere portu inguruan: AGNESI, guretzat ezezaguna. GALLO  edo balitz...

 

“Soigni el estatat”  aholkua taberna bateko atean.

 “beba coca-cola” y “cuide la salud”

“Non potete murare le idee”  zioen pintada batek kaleko orman.

 Komunikabide publikoa.

7etan ixten dute gasolindegiek. Lortu daiteke gasolina gasolindegi batzuetan beranduago ere dirua sartuz, baina erne ibili behar da.

 

Inguruak begirada ezberdinez begiratuz bueltatu gara Albengara.

Itsas-entsalada eta ase  gaituen pizza erraldoi banaz afaldu dugu.

 

Gaueko ilunpean, igelen kantu lakarra airean. Argi multzoa beterik ez da Albenga urrunean gure behatokitik.

 

 

 

Maiatzaren 14a. Igandea.4.a

 

Genoa Golkoko beste aldeko mendiak ikus ditzazkegu  goizean, ostarte zabalekin argitu baitzaigu gaur eguna. Golkoaren zabalera handieneko ertzean dago kokatua Albenga.

 

M. Luisaren katarroaz gain, euriak eta giro hezeak sortu digu arazoa: kondentsazioz-edo denda azpiko sakonerara ur asko pilatu zaigulako, busti egin zaigu koltxoi tapaki izararen erdia. Natura porta zaigunez, hor daude zintzilik, Albenga eta Golkoaren ikur bailitzaz, eguzki epelean dilindan.

Umeltasunaren  umeltasunez, zizareak ateratzen zaizkigu, harripetik bailitzan, aurreko esterila azpitik.

 

Eguzkiaren eraginez edo, txorien elkarrenganako maitasun deiak ozenagoak biziagoak ugariagoak dira urruneko autoen oihartzunak soilik urratzen duen isiltasun hezean. Eguzki mehe pean ugariagoak dira mendietako berde tonuak kontraste handiagoz berezituz. Mendi tontorreko dorrea bera argiago nabarmentzen da osteko laino zuriaren kontra. Gorantz eta gure garaieran doanez autopista aurreko mendi magalean, dir-dir  egiten digute autoko metalek, gurpildun ziogotan presoek bizi direla mezua bidali nahiko baligukete bezala.

 

Parapentea agertu zaigu aurreko aire-zabalgunean helikoptero edo hegazkinen ordez. Aireportuko berdegune zabalean lurreratu da. Ezin ba huts egin.

 

Ceriale: Turisterria. biztanle denak eraman zituzten esklabo sarrasinek 1637an. Ez dugu sarrasinen aurkako defentsa dorrea aurkitu. Hemen dabiltza, baina, arabiar eta afrikar etorkinak, iraupenerako  inbasioan, europarrentzat lanean.  

Errepide arrunta da gaur egun erromatarren Via Augusta hura. Erromatarren garaian lez, beste tarterik ez eta itsasgain doa errepidea bidaiari patxadatsuen atseginerako. Ziztu bizikoek hobe dute begirik ez kendu errepidetik, etengabekoak baitira bihurguneak.

 

Borghetto Santo Spiritu. Izenari dagokion herri dotorea. Bere zigilua du honek: beste herrien antzerakoa arren, ezberdina egiten du bere grazia propioak.

Herri zaharra: bi kale luze paraleloek, kale biak elkartuz eta arnasa emanezko guneak eta alboetara irtenbide diren etxepeko kalexka pasabide zabal bobedadun ilunek osatzen dute alde zaharra. Marokoko berberen eraikuntza bereziak gogarazi dizkigute, non kale eta pasabideak etxepeak diren. Pribilegioa da kale hauetan ia bakarrik, norbere pausoen oihartzuna lagun, paseatzea.

Eliza: erabat loratua zegoen prozesioan eramateko gurutze erraldoi berezia, apaingarri  metaliko zuri  eta pintatuz gainezka, eskuleku apalez gertatuta; Mandoa izeneko koadroa: -egilea eta urtea jartzen ditu-: mando bat agertzen da belaunikatuta apaizak paliopean daraman kustodiaren aurrean; koadro eta irudikapen bitxia, bada istorioren bat; pitxia bat da kanpoko atearen heldulekua, Kristo batez osatua.

Lur barruko jendea dabil hemen ere kaleetan igandean, itsasertzera egun pasa etorrita.

Angelak ere badu taberna Borghetton.

 

Ugariagoak izateaz gain, Euskal Herrian baino altuago daude minigonak Italian, motxagoak dira alajaina.

XII. gizalditik honakoa omen da olioa herrialde honetan. Euren esanetan munduko onena. Oso ona da, izan.                              

 

Toirano. Mendi biluzi izugarrien babesean, Erdi Aroko kaleetako bakardadean hemen ere, lasaigarria da eguerdiko ibilaldia. Kale luzeak; erromatarren kapitel sendoz burutuak daude arkuetako zutabe batzuk. Autoak dabiltza gaineko erdian kaperatxoa duen Erdi Aroko hiru begiko zubi potxoloaren gainetik, garai batean zaldiak bezala. Zubi kontra bada garbitoki auskalo noizkoa, errekako ur garbi etengabeaz  baliatzen dena.

Argazkia ateratzeko tentazioa gainditzea ez da erraza hainbeste txoko xarmanten aurrean.

Ahatek ez dute atsegin korronte bizian igeri egitea,  albotik saihesten dute uraren eroana.

Orma batean ehunak neurtzeko ibiltzen zen burdinazko neurri ofiziala: arra beteak ematen du neurria.

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/10/26 13:39
Italia 95. Frantzian zehar

Ibilbideko hiri - herriak:

 

* LIGURIA.  Albenga, Alasio, Imperia, Laigueglia, Andora, S. Bartolomeo al mare, Ceriale, Borgeto Santo Spiritu, Toriano, Borghetto, Loano, Pietra Ligure,Finale Ligure, Noli, Spotorno, Savona.

* Genoa Golkoa: Borgueto, Nali, Savona,Castelbianco, Nasino, Alto, Capruna, Colle Capruna, Ponte di Nava, Pornasio, Pieve di Teco, Pogli di Orfovero, Genoa, Nervi, Camogli, Rapallo, Chavari, Sestri Levante.

* MEDITERRANEOKO ALPEAK,  Bardineto, Galizano, Valsorda Santutegia,  Garesio, Zuccarello, Cisano sul Neva.

* TOSCANA. Marina di Massa, Sestiri Lebante, Fiascherino, Tellaro, Lerici, Portovenere, Sarzana, Monterroso al mare, La Specia.

* RIVIERA APUANA. Camaiore, Viareggio, Pisa, Lucca, Carrara, Masa.

* IPAR-EKI TOSCANA: Massananosa, Peccia, Collodi, Montecatini, Firenze.

* APENNOAK. EMILIA ROMANA. Casanova, Roca de S. Casiano, Rimini, Ravena.

* SAN MARINO.

* MARCHES. Catolica, Gradara, Capone,  Urbino.

* EMILIA. - San Apolinar di Clase, Cecena, Forli, Bolonia, Ferrara.

* REPUBLICA DE VENETO- Padua, Bataglia, Rovigo, Montagnana, Este, Monselice, Mestre, Venezzia, Vicenza, Monte Berici, Noventa Vicenta, Montebello, Soave,Verona, Mantua.

* FRIULI- Portogruaro, Aquileia Velvedere, Grado, Udine, Palmanova, Triestre, Muggia, Aquileia, San Pier de Isanzo, S. Martil del Carso, S. Michel, Gorizia, Cormoris, Civitzte del Friuli. .

* TRENTINO-ADIGE GARAIA. Carbonare, Bolzano/Bolzen, Merano/Meren, Venosta bailara, Glorentza, Sarentino/Sarenthein, Paso Penne, Vipitento, Brunico bailara, Brunico, Bresanone, Trento, Brenta Mendiak, Redena bailara, Genova bailara, Paso Campo Carlomagno, Tovel lakua,  Dolomitak, Ortisei, Paso Gardena,

* BELLUNO. Paso Campolongo, Arabba, Paso di Falzzanera, Cortina de Ampezzo, Paso Pordoi, Canazei, Monzon, Paso de Costalugna.

* Garda lakua. LOMBARDIA. Berscia, - Milan, Pavia, Certosa de Pavia.

* TOSCANA. Siena, Monteriggioni, Colle di Val d´Elsa, S. Gimignano, Volterra, S. Quirico d´Orcia, Pieza, Montepulciano, Torrita, Sinalugna, Lucignano,  Trasimeno lakua, Torre Sella.

* UMBRIA., Peruggia, Asis,

* LAZIO-LATIUM.  Cascata di marmore, Poggio Bustone, Pediluco, Rieti, Narni, Amelia, Lugnano, Guardea, Bashi, Orvieto, Montefiascone, Viterbo, Orte, Terni, Spoleto, Monteluco, Todi, Erroma, Ostia, Tarquinia.

* PIAMONTE. Asti, Acqui Terme, Alba, Castagnito, Monferrato, Casale de Monferrato, Albugnano, Po ibaia, Abbadia de Vezzolano, Superga, Chieri, Torino.

*  Ivrea, Verres, AOSTA, Isogne,  Aosta, Courmayer, Chamonix, Savarenche bailara, Paradisu Handia, Fenix, Garin, Valtournenche, Breuli, Cervinia, Pantaleon Saindua, Aymaviles, Pondel ibaia, Cogne, Lillaz, La Thuile, San Bernardo Txikia.

- FRANTZIA. Aux en Provence, Nimes.

 

 

 

Maiatzaren 11.  Osteguna. 1.a

 

FRANTZIA

 

Ospitaletik pasatu naiz  urteroko azterketa egiteko. Markapasosa ondo dago. Bihotza auskalo. Orain aparatua soilik begiratzen baitidate, lehen bihotza ere begiratzen zidaten. Azkunak dirua aurreratuko du, baina gaixoaren patxadarik ziurtatu ez.

 

Maria Luisak, ostera, lagun txarra bereganatu du bidaiarako: txakurreztula du.

 

Mugan txakurrik ez dagoen arren, ziur gaude nonbaiteko bideo batetan grabatuak izan garela.  Atutxa guztien konputagailuek Berta bakarra osatu dutenetik, mugak ezabatu aurretik baino kontrolatuago gaude. Gaur egungo askatasunaren  esklabutza. Bisitatuko dugun Italian katez lotzen zituzten esklaboak, konputagailuz kateatzen gaituzte gu. Haiek eta gu, esklabo, diruaren eta agintearen zerbitzari.

 

 

Atlantikotik Mediterraneora.

 

Bearnon hasi gara, lur zabal ondo zainduetan, mahastiez gozatuz. Lurralde guztiek dute bere mahatsa. Baita bere ardo berezia ere. Munduko onena gehienetan eta onena ez bada ardo onenekin nahasteko eramaten dutena. Ez da bere ardoaz harro sentitzen ez den herririk. Italian ere hala izango da. Azkenean eta askotan, marketin arazoa besterik ez bada ere ardoaren hori.

 

Frantzia nekazaria. Lur landua da begirada barruko  lur dena. Txukun zaindutako lurra. Halakoa izan da egun osoz zeharkatu dugun Frantziako lurralde dena. Bera bezain eskuinekoa izanik ere, Chiracek gari ale bat bera ere ez dio barkatuko  Aznarri Europako nekazari arazoetan. Agian, Feliperekin  bezalatsu, tratu-gai erabiliko du nekazaritza terrorismoaren aurkako laguntzaren truke.

 

Zergatik ote arkazia dela nagusi hemen, autobiaren ertzetan behintzat.

Baso-kasko asko dakusagu han-hemenka. Sakanako harizti-pagadiak ditugu amets. Izan ote  hemen holakorik: Italiatik egin omen zuen bidea pagoak Euskal Herrira, beraz Frantzia zeharkatu zuen,  zergatik galdu ote hemen pagoa?.

 

Ez dugu ikusten herririk, etxe solteak baizik. Zergatik lurralde batzuetan herrietan elkartzen  dira biztanleak, baserriak eta nekazal etxeak; beste lurralde batzuetan ordea ez, Euskal Herrian kasu, non sakabanatuta dauden. Baserriak.  Gerra, lapurrak, elkar babestu beharra, lurraren egitura... zerbait horrelako dago herrien egitura nolakotasunaren eraginean.

 

Hasi gara herritxoak ikusten, urruti xamarretik bada ere. Elizak nabarmentzen dira hemen ere. Xumeak dir elizok, punta zorrotzeko dorre motzekin.

Lourdesera erromesaldi garaietatik ezaguna dugun Gave ibaia. Ur asko eta garbia darama. Urtzen ari dira mendi garaietako elurra. Urbasak, aldiz, bere golkoan gordetzen du ura, itzuri zuloen arabera  kanporatuz.

Lurralde honetan ere elur asko da nonbait: arbel teilazko pikoak dira teilatuak,.

Lurralde ondulatuak, berdeak, erakargarriak.

 

Herri bakoitzari bere industrialdea dagokio, handia edo txikia, herriaren arabera.

 

Deneko gaitza: errepideko obrak. Palak, kamioiak, galipoteroak, zilindroak... hautsa!!!. Sakanan gaudela dirudi.

Gizakiaren hobeari begirako lanak ala auto gehiago saltzeko bidea dira errepideak,?. Autoa zen sasoi batetan Espainiako ekonomiaren ardatz nagusia.  Autobien eraikuntzak gizendu du Roldan askoren poltsikoa ere.

 

Lur zabal polita ere aspergarri bihurtzen da orduetako kilometro  luzeen ondoren.

 

Zuriak dira Frantzian polizien autobusak. Edozein dela ere furgonaren kolorea, presoa beti preso.

 

Autobiako norabide biak bereizten dituen tarteak ez du bi metroko zabalerarik. Sakanako autobia berriari, ordez, 12 metroko tartea eman behar omen diote zenbait tartean, hala diote. Hondatzen hasi ezkero, ahalik eta gehien hondatu, hori dirudi dela gure agintarien filosofia. Lur asko dagoelako izanen da, edo auskalo ze poltsiko gizen areago gizendu nahi delako. Hemengo tarteko hesia sastraka antzerako berdegune trinkoa da, segurtasuna ziurtatuz. Politikoek diotena nola ia inoiz ez den egia, gehienez egi-erdia, behin ere herriak  ezin du jakin ze arrazoiz gauzatzen dituezten bere ekimenok.

 

Inguruko ikuskizun osoa kentzen dute autobiaren ertzeko zuhaitzek. Gidaria ez nahasteko edo. Baina zergatik kendu begirada ingurura luzatze atsegin hori beste autokideei?.

 

Alboko hesi berdeek pasillo bihurtzen dute autobia.

 

 Hurreratu egiten ditu herri handiak autobiak, baina herri txikiak urrundu. Autobiaz joan garenetan ez dugu  ia herri txiki bat bera ere ezagutu, bera ikusteko desbideratu ez bagara behintzat. Autobiarik gabe egin dugun tartean, aldiz, beste bizitasun bat hartu du bidaiak. Hurrago sentitzen gara herriengandik, mila xehetasun jasotzen dituzu, pasoan bazoaz ere. Kilometro asko egin behar-eta autobia hartzen dugu, baina hobe genuke bidaia ordu gehiagorako planifikatu eta herrietatik pasatu. Sakanako autobia martxan denean askoz gutxiagok ezagutuko dute Etxarri. Ordizia eta Beasaingo probintzianoek soilik.           

 

Autobia frantsesek badute bereizgarririk: atsedenleku zabal egokiak, geratu eta bertan lasai egoteko lekuak. Gasolindegi bakoitzak badu berea.

 

Berdea da hemen ere udaberria.

 

Urrutira ikusten ditugun tximiniek zabaldutako lurrunagatik edo, gas usai sarkorrak inguratzen gaitu. Kutsadura ez da herri atzeratuen ezaugarria, aurrerakuntzarena baizik. Baina zer da aurrerakuntza?.

 

Hemengo soro bakoitza ez da zabala. Lurra banatuta dago, agian lur-jabetza bera ere bai. Ez da ikusten elkarlaneko soro zabalik.  Lur komunak ziren, herri lurrak, Europa Ekialdekoak. Galtzen doaz haiek ere. Hemen bakoitza berera dabil. Taldean, meza eta buila konpartitzen dira soilik.

 

Alanbrezko horreoetan gordeta daude artaburuak. Ez dakit nola libratzen diren arratoiengandik. Zerk bultzatu zituen gailegoak horreoak harrizkoak egitera, harri asko edukitzeak ala arratoiez libratzeko zuten modu bakarrak?.

 

Bi txakur txankamehedunekin jaitsi da adineko bikotea autobideko geldiunean. Botila bat ur eta palankanatxoa eskuetan zituztela txakurtxoek edan zezaten, baina txakurrek egarririk ez.

 

Lourdes: laiko heldu nintzen behin bertara eta apaiz atera.

In aeternum uste nuen, hala esaten ziguten, baina hemen noa orain M.Luisaren bikote.

 

Tarbes: Desagertu egiten zitzaigun urtero Anas apaizkidea Lourdesera erromesaldi egunetan. Bere ustez klandestino zebilen, baina denok zekigun Tarbesera joaten zela bere grabatuak saltzera erromesaldiko bidaia aprobetxatuz. Antolatzaile zelarik, segur aski ez ote zuen kaxatik ordainduko bidaia?. Hau ere fondo erreserbatuen erabilpen okerraren antzerako delitua izanen da, ez?.

 

 

Lehentxeago Kantauri itsasoan geunden eta  ordu batzuk beranduago Mediterraneoan gaude.

 

Lansargues: zelai berdea da kanpina, zuhaitz asko du baina, gaur behintzat, eguzkirik ez geriza egiteko.

 

Frantziak baditu bazter erakargarriak, baina baita turismorako herri erraldoi eta ankerrak, La Grande Motte bezalakoak. Mediterraneoko kutsadura dira herri hauek.

 

 

 

Maiatzaren 12a. Ostirala. 2.a

 

Lunel: Itsasoa urrean duen arren lur barruko herria. Txukuna, atsegina.

 

Couscous afaldu dugu, itsasoz bestalde dagoen Maroko gogoratuz.

 

Inguruko herritxoak ikusi ditugu. Nekazari herri aspaldikoak.

 

Bidegurutzeko borobila da gaur egun Frantziaren ezaugarri nagusietakoa, eta esportagarri berezia, hemendik urte gutira borobil guneoz erregulatuko da Europako auto zirkulazioa, Euskadikoa behintzat.

 

Canes-Niza  inguruko mendiak ere etxez josita daude kilometroetan, zuhaitzak bezain ugariak bihurtu dira etxeok. Herri txukun dotoreak ematen dute. Autobiak ere beirazko panelak jarri ditu alboetan hotsak molesta ez ditzan turista aberatsak.

Rodano mitikoa zeharkatu dugu.

 

Aix en Provence eta Arles ezagutzeko asmoa genuen baina euriak galarazi digu.

Padura zabalak daude bai atzoko bidean bai gaur Arles inguruan. Ez ditut ezagutzen Espainiakoak, Daimieleko Taulak izan ezik. Euskadikoak oso txikiak dira eta Zumaiakoa, Txingudi eta Urdibaikoak nahiko arriskuan daude; golfari esker salbatu da Zarauzkoa.

Bidaiak

Jon Etxabe 2018/10/19 09:13
Argibide gisa

Argibide gisa

 

Maria Luisa eta biok, jubilatu ondoren, udaberri oro bi hilabeteko bidaiak egiteari ekin genion. Maiatza eta Ekaina ziren bi hilabeteok.

Denda edo karabana kanpin batean jarri eta inguruko lurraldea ezagutzea izan da gure jokamoldea.

Kanpadendarekin hasi ginen. Hala egin genituen lehen bi urteak. Euria besterik ez genuenez izan bi urteotan, eta bidaia oso deserosoa gertatu zitzaigunez, karabana bat erostea erabaki genuen eta karabanaz egin genituen aurrerako bidaiak. Marokoko nire txakalaldiaren ondoren, zentzuak bidaia motok bukatzea eskatu zigun arte.

 

Noiz-non

1995:   Italia

1996:   Alemania, Luxenburgo

1997:   Txekia, Eslovakia

1998:   Holanda, Danimarka

1999:   Portugal, Huelva, Extremadura

2000:   Eslovenia, Hungaria

2001:   Bretainia Handia

2002:   Italia

2003:   Normandia, Belgika

2004:   Suitza

2005:   Maroko

Bidezkoan ezagutu genituen Frantzia, Italia, Austria eta Alemaniako beste hainbat hiri eta lurralde.

 

Bidaialdi luzeoz gain, hainbat irtenaldi labur egin genituen, bai dendarekin bai karabanarekin. Espainia Estatuko lurralde denetan ibili gara.

Euskal Herriko ibilaldien egunkaririk ez dut, Nafarroako zenbat lurraldekoak ezik. Hain etxeko, hain bertako, hain ezagun izanik, ez dut idatzi beharraren premiarik sentitu.

 

 

Bidaia organizatu laburragoak ere egin ditugu:

 

Noiz-non

1979:   Bretainia

1983:   Bulgaria, Errumania

1994:   Austria

2001:   Turkia

2003:   Irlanda

2005:   Tunez

2008:   Polonia

2009:   Grezia

 

Azken aldian INSERSOren irteerekin nahikoa dugula erabaki dugu. Adinak agintzen du. Baina egunkariarekin jarraitzen dut. Nire mania edo joera bat da nonbait.

 

Bidaia eta txango guztion egunkariak ditut ordenagailuan. Oharrak jaso eta egunaren bukaeran oharroi nolabaiteko egitura emateko ohitura izan dut beti. Inolako literatura lan edo ariketa bat egiteko asmorik gabe. Ikusi eta bizitako sentipenak jaso soilik. Ahalik eta txukunen. Besterik ez.

 

Ez dakit norbaiten interesik sortaraziko dituen nire bidaia egunkariok. Hor daude ordenagailuan eta sarean jartzea erabaki dut. Beste lan batzuekin tartekatuz. Garunak lijer mantentzeko balio dit. Altzeirmenaren aurkako borroka baita jadanik gurea. Asko dira bidai-egunkariok. Ez dakit noraino helduko naizen, Adinak eta ahalmenak jarriko die muga.

 

 

Poeten uharan 2

Jon Etxabe 2018/10/12 09:45
37.- Ni ez naiz poeta IV

IV

 

ZERA ESAN ZENIDAN

Kartzela

Kartzela zela esan zenidan

amaren sabel epela

kartzela zela ere

etorri nintzen mundua

kartzela bertako dena ere

Zamorako giltzapetzeaz gaindi

 

Baina, txo

hori ez al da

gehiegitxo

 

 

Begiradak

Begiradak gurutzatu genituen

biluztu egiten zintudala zenidan

eder bezain lagunkoi zinatekeen

nerantzun nik nerean

 

 

Isil

Isil egotea gomendatu zenidan

 

Barne xuxurla entzuteko parada

loaldiko ametsen oparia

soinu ezberdinen sinfonia

maitasun kilika gozoa

 

barne isila 

 

kanpora gor bihurtu ninduen

isiltasuna gorreria ez dela erakutsiz

iluna argia bihurtu zitzaidan

isila bera doinu

 

 

Euskara

Muinera bidea erakutsi zenidan

Txepetx maisu hartuz

baina periferian darraigu

 

 

Omen-ote

Hizkuntza zaharrenaren lurralde hau

gizarte aurreratua omen

 

Bai?  galdetu zenidan

 

Euskaradun baina erdaraz

hileta kanpai oihartzuna ote 

 

Bai! nerantzun

 

 

Poetak

Iraultza helburu

utopiaz bizi

gizarte berri batez amets 

 

gutxi batzuk gehienez

baina egon daude

zenion zuk 

 

heroiak

zoroak

fededunak

 

agian poetak

nionen nik

 

 

Jakituria

Adineko edo gazte

dena duela deskubritzeko

ikasi duenak

eskuratu du jakituria

hori esan zenidan

 

 

Nor

Negarra ordez ekina

trufatu zinen

 

Burua hotz

giharrak tenk

aholkatu zenidan 

 

Garaia da

presatu ninduzun 

 

Egiazko aurkaria nor

ez zenidan argitu

 

 

Ezgaraiko garaia

Trantsizioan ez omen transfugarik

ez jaka aldaketarik

lehengo praketan zangoak

zapata berdinetan oinak

ideia berak garunetan 

 

sastrea soilik aldatu zuten

 

Etxea galtzeko beldur geldo

orubea dugula arriskuan

ohartarazi zenidan

 

 

G.E.D.

Gure Esku Dago

 

Zer Dago Gure Esku

Esku Dago Gure zer

Gure Esku zer Dago

 

Zer horri buruz

zer dagoen

ez dakit

Poeten uharan 2

Jon Etxabe 2018/10/05 09:30
37.- Ni ez naiz poeta III

III

 

NOR GARA GU

 

Maitemin I

Bide propioak ditu

maitemintzeak

bere erritmoa orbainek

 

Teknologien aroan ere 

 

Lehenago edo geroago

denborak lausotzen ditu

maitasun hitz eztienak

 

Maitemindu bakartia da gizakia

 

 

Maitemin II

Begiraden fereka

ezpainak irriz

atzamar saretuak

 

Komunikazioaren xarma

 

Bizipen trukaketa isila

sentipen partekatze kilikagarria

maitemintze printza minak

 

Txio guztien gaindi

 

 

LAUhibaiBURU

Donostia,  San Sebastian urdina

Easo eder islatzen da Urumean

Urumean eder islatzen da Easo

San Sebastian Donostia urdina

 

Bilbo Botxo zurigorriak

Nerbiok BB lez laztanduak

BB lez Bilbok laztanduak

zurigorriak Botxo Bilbo

 

Baiona Baiona-Txiki nabarrak

bat bi ibaietan

bi ibaietan bat

nabarrak Baiona-Txiki Baiona

 

Gasteiz Vitoria berdea

ibai gabe zurtz

zurtz ibai gabe

berdea Vitoria Gasteiz

 

 

Sekuentzia (I)

Aberastasuna

boterea

politika

legea

justizia

epailea

zigorra

 

kateko azken begia

txiroa

 

Beti erruduna

 

 

Sekuentzia (II)

Inposaketa

ukazioa

bolbora

beldurra

tortura

kartzela

 

Demokraziaz pozoitu digute bizikidetza

bake-gizonak

omen

 

 

Bizi-ordaina

Hil kanpaiak!

herio alarauak

 

Norberegatik ez diren bitartean!.

 

 

Esperantza

Ni lurra naiz

lurra eta altzo oparoa

altzo oparoa eta sabel ernaldua

sabel ernaldua eta

lili bat sortuko den lilura

 

Zu lorea zara

lorea eta udaberri ugalkorra

udaberri ugalkorra eta erleen paradisua

erleen paradisua eta

paradisu galdu hau eztiago eginen ametsa

 

Hura lorazaina da

lorazaina eta bizipozaren gordailua

bizipozaren gordailua eta irribarrearen jagolea

irribarrearen jagolea eta

mundua lorategi izanen utopia

 

 Gu lorategia gara

lorategia eta bizinahien lurruna

bizinahien lurruna eta bizi-minaren lurrina

bizi-minaren lurrina eta

etorkizun koloretsu baten goizabar 

 

Zuek mintegia zarete

mintegia eta lore-sorta pizgarria

lore-sorta pizgarria  eta oroigarri ernarazlea

oroigarri ernarazlea eta

etorkizun jori baten igarlea

 

Haiek udaberria dira

udaberriko sasi eta arantza artean

arantza artean eta sastraka guztien gaindi

herri bat loratuko den esperantza

 

 

Jainkoak

Ez dela Jainkorik

sinesten dut 

 

Baina jainkotxoak ditut

nola bizi bestela.

 

 

Zer den

Koartelera eraman zuten

eta han ikasi zuen

bortizkeria zer den

 

 

Izan zen garai bat

Izan zen garai ba noiz

Euskal Herria izan zen

euskaldunon ezkutaleku

 

Izan zen garai bat noiz

hitza ez zen izan

euskaldunen harreman gailu

 

Izanen da garai bat noiz

hitza izanen den iskilu

liburua zulo eta liburutegia gordeleku.

 

 

Sekuentzia III

Lanik eza

pobrezia

ustelkeria

gosea

ukazioa

morrontza 

 

Lasai egoteko eskatu ziguten

 

 

Katalogoa

Amestutako musuak

ezustekoak

eman ez nituenak

eman behar nituenak

musu isilak

ezkutukoak

kortesiazko musuak

pasiozkoak

maitaleenak

lehen musuak 

 

Tamalez, baina

ez duk gogoratzen

gurasoen lehen musua

goxoa behar zuen

 

 

Geuk

Geuk aukeratu genituen

eliterik horizontalena omen

 

Larrutu gintuzten

lapurtzen digute

horizontalean, noski,

 

Aukeratu eginen ditugu

eliterik horizontalena

berriro ere

 

Geuk

Poeten uharan 2

Jon Etxabe 2018/09/28 09:27
37. Ni ez naiz poeta II

II

 

NORBEREPEAN

 

Flying

Zegoen adar berean jarri zen

elkarrekin egin zuten aurrerakoa

 

Giza konpainia

giza hegaldia

 

 

Zoko hau

Norabaiteko noragabean

nire baitara naramate pausoek

ezagutzen ez dudan zoko batera

kendu uste nituen hautsak harrotuz.

 

Bertan aurkitzen dut naizen hau

eta berarekin gelditzen naiz

tarteka gozo hurrengo deseroso

ni neu ote galdezka sarri.

 

Eraman nahi izan dut lagunen bat

nire barne zoko horretara

baina bidean gelditzen zait beti

norberarenak soilik baita bakoitzaren bidea

bakarka gehienetan bakarti egin beharrekoa.

 

Gizakiaren bakardadea

ihes egin nahi dioguna

gurekin daramaguna.

 

 

Hobe ez

Ai ahal bagenu

besteen garunetako murmurioaz

jabetu 

 

Hobe ez

 

 

Kaleidoskopioa

Sabeleko kulunkan jada

hasi ziren burmuinean

lehen bizipen urriak

multzo koloretsuetan biltzen

 

Sentipenen zurrunbiloan

bizipozen izpi argiak

zein arantza mingarriak

formen jolasean zerraien

 

Hogeitaka hizki soilik

dantzari idazlearen garunetan

balizko mila multzotatik

zeinetan nahastuko ote. 

 

Distiratsua edo apala

idazki oro

beti da koloretsua.

 

 

Sigi-saga zuzena

Sigi-saga

zuzenean

helmugaraino

 

Bizitza

 

 

Hiritar

Kaledia

planoa behar duen labirintua 

Kalea

erraz presatzen den giza korrontea

Espaloia

giza basoko bidezidorra

Semaforoa

trenik ez den geltokia

Zebrabidea

galipotezko sabana

Oinezkoa

automatizatutako gizakia

 

Bihar?

Robota?

Auskalo!!!!

 

 

Herio

Elizakoak,

“emon jetsek pasaportea”

Heriotza,

“horrenak egin jok”

Hil-kanpaiak,

“beste bat zulora”

Eskela,

“zeini tokatu ete jakok”

Hiletak,

“ lan-eguna gaur belek”

Hilobia,

“hortik ez duk mugitxuko”

Errautsak,

/ “harrak paruan dauaz horrekin”

Oroigarri-orria,

“paperak geixao aguantatze jok akorduak baino”

 Heriotz-agiria,

 “Josafat zelairako pasia” 

Hilerrian: eRre hIk Pe

 “horrek etxok geixao erreko”

 

 

Goiz-ordua

Ez da liraina

ez da lerdena

 

Goizeroko lehen erosketan

adeitasuna oparitzen dit ogiarekin

irribarrea egunkariarekin 

 

Egunaldirako bizipoza damaidate

bizizale egiten naute

 

Maitagarriak dira

 

 

Maitasuna eta arrautsa

Maitatua

ala

maitale 

 

Arrautza

ala

oiloa

 

 

Bikotea

Bikotekide bakoitzak

aditz oro

neu-zu ordez

GU

jokatzen ikasi duenean

bilakatu dira

bikote

Aurkezpena

Jon Etxabe naiz. 1933an jaioa. Jubilatu nintzanean irakurtzea eta idaztea izan zen aukeratu nuen denbora-pasa nagusia. Mota ezberdineko hainbat material pilatu zait ordenagailuan. Haize bolada batek eramango nauen orri bat naizenez, material hori sarean jartzea pentsatu dut. Zatika eta sailka ateratzen joango naiz. Bideak erakutsiko dit zer eta erritmoa. Lotsa eta ridikulu sentipena sortarazten dit. Baina nahikoa zait bakar bati lan hau baliagarri bazaio.