Aberria, alderdia, Okendo almirantea eta Unamuno igarlea
Okendo almirantea, "patria" eta "sorterriya"ren artean
Euskara egoera eta premia berrietara egokitu nahian, Sabino Aranak euskal merkatuan batere arrakastarik izan ez duten neologismoak asmatu zituen (2), baina baita nagusitu diren bestelakoak ere. Esaterako, aberri eta alderdi bikoteaz gainera, abesti, aditz, antzoki, egitarau, ertzain, ikurrin, idatzi, ikastola, ugaztun, zenbaki, zuzendari eta hamaika gehiago (3).
Orain hain oinarrizko eta zentzuzko iruditzen zaizkigun Aranaren proposamen ezagun horiek guztiak ez dira agertzen Detxepare, Axular, Larramendi eta bestelako klasikoen idazkietan. Oraintsuko Azkuek (1905) ere ez ditu horietako bat bera ere biltzen eta, salbuespen gisa-edo, Lhandek “aberri” jaso zuen estreinako 1926ko hiztegian.
Jauzi edo aldaketaren froga begi bistan dago, harritan idatzia, Okendo almirantearen omenetan Donostian jasotako eskulturan. Gaztelaniazko testuan “patria” aipatzen da, eta euskaraz, berriz, “sorterriya”. Aranak asmatutako "aberri" hitza 1896an agertu zen aurrenengo aldiz. Okendo almirantearen omenenetan Martzial Agirrek egin zuen monumentua, berriz, 1892an eraiki zen. Zenbaitek besterik uste arren, bereizketa ez da ezjakintasun kontua, ez itzulpen zuhurra, are gutxiago zentsura politikoa, sasoiko lorea baino. Ezin, nahita ere, 1892an 1896an sortutako hitzik jarri.
Ez zuen segurutik denean asmatu, baina Sabino Aranak (borondate gehiagoz hizkuntza-jakinduriaz baino) nola hala ahaleginetan ziharduen bitartean, Miguel Unamuno eruditoak zera esateko gauza izan zen (4): «El vascuence se extingue sin que haya fuerza humana que pueda impedir su extinción; muere por ley de vida. No nos apesadumbra que perezca su cuerpo, pues es para que mejor sobreviva su alma” (sic). Eta, 1902an berriz, emazteari idatzitako gutunean: “El partido nacionalista morirá este mismo año y los nacionalistas se harán españolistas...”
Filosofo eta aditu handia, ziurrenik. Baina ez Euskalmeten pronostikotan aritzeko bestekoa.
---ooOoo---
1) Euskara, egitasmo politiko bihurtu:: Sabino Aranaren asmoak denboraren gurpilean, euskaltzaletasunaren ildoan. Joseba Azkuenaga. Bilbo, 2003.
2) “Apaloki” (espetxe), “bide-guztia-zuzendu” (justicia), “erri-guzti-izketa” (bozketa unibertsala), “gaurgi” (elektrizitatea), “lege-guzti” (konstituzioa), “oarki” (behatokia), “senda-mutila” (erizain-laguntzailea) etab.
3) Pertsona-izendegia, esaterako, Iñaki, Miren, Jon, Markel, Koldo eta mordoa gehiago.
4) 1901eko abuztuaren 26an. Bilboko Lore Jokoetako azken hitzaldian.
Indoeuroparregia iruditzen zitzaion “paper” ordezteko asmatu zuen Sabinok “ingi”. Wikipediak dakarrenez, “orrialde” esateko “ingoski” proposatu zuen; “koaderno” esateko “ingurrazti”; “liburuxka, foileto” esateko “ingurti”.
Bestalde, “bitxi, apaindura” esateko “txingi” proposatu zuen.
Gazteegi hil zen “zinema” esateko hitz garbirik asmatu behar izateko, baina Maisuaren inspirazioak bultzatuta, “idazpil-ingi” proposatu zuen Kirikiñok.