Garagoittiko Orakulua

Oin dala urte batzu bazan umore saioren bat Espainiako telebistan; bertan, Ramon Aranguena kazetarixak entrebista faltsuak egitten zittuan, gonbidatuak egoera xelebrian jarritta. Galderetako bat, adibidez, hauxe izaten zan: “¿Qué hay de su agria polémica con Iñaki Gabilondo?”.

Galdera honek, umore ingleseko estiluan, bi edo hiru buelta zittuan; hasteko, lehelengo kolpian ez zan ulertzen; “ze polemika?” esango zeben bai gonbidatuak, bai ikusliak. Gero, egoera absurdua irudikatzen zeban: “Iñaki Gabilondorekin polemika bat?”. Izan be, kazetari hau ontasunan eta benetalarittasunan prototipua da, eta nekez egon leike polemikarik berakin; gitxiago polemika garratza. Tira; batzuei graziarik ez zetsan egingo honek, baiña neri asko. Umore inglesa pixkat arrarua izaten da, orraittiokan.

Hori etorri jata gogora aurreko baten, nere txio goiztiar bati Ana Moralesek emondako erantzunakin. [[Disclaimer]] Txistiak destripatzia gorroto dozuenei ez eizuez irakorri hurrengo lerruak [[Disclaimer]]

Nere txiua hauxe:

Juaristin artikuluan begibistakua da dokumentaziño bihar sakona: bere estiluan. #Kurik3 #lekeitio pic.twitter.com/hJoq8zvJr1

— Oier Gorosabel (@Txikillana) 2018(e)ko abuztuaren 7(a)

Anak, hasieran, Juaristin gabezixak kritikatzen nittuala ulertu zeban:

Ez, pentsatu dut kritikoa zela, ez kriptikoa! "Sakona" adjektiboak harritu banau ere, hasieran pentsatu dut "premia handia" esan gura zenuela (eta "betiko lez", gainera 😱!!).

— 🎗Ana Morales 🎗 (@AnaisNi) 2018(e)ko abuztuaren 7(a)

Grazia itzala egin desta, eze, Patxi Juaristi ezagututa, eziñezko egoera absurdua irudikatu dot. Batetik, ganora barik idatzittako artikulua egin dabela “betiko lez” (jakinda, Juaristi supersistematikua eta itturrixei ezin fidelagua izaten dala); bestetik, neuk hain modu zazkarrian kritikau dotela (bera superedukaua, baketsua eta kontziliadoria danian). Tira, hori baiño ez da: zuetako asko igual poker arpegiz geratuko zarie, baiña umore absurduak hori daka; batzui barrez lehertu eragiñ, eta bestiei barriz, hotz.

Hortaz gain, Anari esan detsaten lez, mezu truke anekdotiko hau Euskalki Talking serixian txertatzeko modukua begittantzen jata. Hamen geratzen da, beraz, beste txatalekin batera.

• Euskalki talking I – Saldia eta zaldixa https://eibar.org/blogak/orakulua/479
• Euskalki talking II – Zabaldu eta ireki https://eibar.org/blogak/orakulua/480
• Euskalki talking III – Kuleruak eta pantaloiak http://abante.eus/euskalki-talking-iii/
• Euskalki talking IV – Mutrikuarrak saltaka http://abante.eus/euskalki-talking-iv-mutrikuarrak-saltaka/
• Euskalki talking V – Sainjia http://abante.eus/euskalki-talking-v-sainjia/

Koplak agertu ziranian hamentxe bertan argitaratu zan albistia.

Telegrafikoki: Agustin erruduna zanik argi ez dago; "sorabedarra" ez da tabakua, burundanga estilokua baiño; amor libria orduan be bazala...

Bistan da, Iturben abiapuntua Kaltzakortan azterlana izan da. Baiña artxibuak arakatuz datu asko bildu dittu.

Ezenarrotarrak, jatorriz elgoibartarrak, familia berezixa ziran: dirudunak, musikarixak, ahoberuak, oilar xamarrak... Honen kontura mobidak 4 belaunaldittan izango zittuezen. Lecaytioriq atera ebeneko arrazoia, beraz, ez dago argi. Badirudi, bortxatu baiño, familia oneko neska gazte bat "kamelau" zebala Agustinek bere gitarra eta bioliñakin. Eta desterrua horren mendekua izan zeikiala. Izan be, artikuluan ondo ikusten danez, XVIII gizaldiko EH-xan KRISTO GUZTIAK jotzen zeban (abadiak barne): ezkontzatik kanpo, hirukotiak, inzestuak, abortuak... benetako giro hippyxa zeguala diño Iturbek. Uste eze Inkisiziñuak be eskua sartu nahi izan zebala, baiña itxuraz sotanadunak be libertinajian zebixalako edo, auzixa ez zan urriñera juan. Bestalde, sasoi horretan "lo-bedarren" erabilleria ez da arrarua: auzi honetan aittatzen da, eta kantuetan bebai ezaguna da kontua.

1721eko mobida honetaz aparte, artikuluan Ezenarrotarren gauza gehixago gehixago agertzen dira, Eibarren noski (frantsesadan-eta). Orduko testuinguruan hobeto kokatzeko detalle asko.

Iturbe ez neban ezagutzen, eta aurkezpen egunian artikuluangaittik zorionak emotera hurreratu nintzan. Batez be gustau jata bere artikuluan dokumentuetara mugatzen dala, eta ondorixua argi ez dagonian hala aitortzen dabela. Fikziño barik.

Artikulua ez dago online, eta ez dot uste jarriko danik. Nere ustez, mereziko leuke Eibarko Liburutegirako aleren bat erostia. Ez da herrittik kanpo banatzen, beraz onena eskarixak Lekeitioko Udalari zuzenian egittia (a/a Maite Garamendi)

Azkenik,1721ko koplok ikasteko eta kantatzeko gogua sartu bajatsue, hamen dakazue musika sujerentzia bat.

Bakardadea, norberak aukeratutakoa denean, zoriontsua izaten da; batez ere nahi duzunean lagunak aurkitu ditzakezunean. Horixe da nire kasua, zorionez. Zinismoarena, ostera, ez nuke esango nik neuk aukeratutakoa denik, ez bada ezen, testuinguruak eta egoerak horra eraman nautela. Bizitzaren legea, nahi baduzue. Azken urteetan, nire harremanen artean gero eta gehiago dira interes hutsean oinarritzen direnak, batez ere espeleologiaren munduan; esango nuke, baina, bizitzaren beste arloetan ere gauza bertsua gertatzen dela. Horregatik pentsatu dut hemen kontatzea, eta ahal badut zuen iritzia jasotzea.

Duela hamabost bat urte hasi nintzen espeleologian. Laster ikasi nuen lurpeko munduan ezin dela bakarrik funtzionatu: ez esplorazioa, ez ikerketa, ezta gutxiago ere salbamendu maniobrak ezin dira egin, talde baten barruan ez bada. Zentzu horretan, zure bizitza eta ikertzen ari zarenaren emaitza taldekideen menpe dago, zure menpe dagoen bezain beste. Testuinguru horretan tokatu zitzaidan pertsonalki jasan ezin nuen jendearekin batera aritu beharra. Oso deigarria egin zitzaidan; ni neu, berez, atsegin ez dudan jendearengandik aldentzeko zalea izan naiz beti; “zu zure aldetik, ni neuretik”. Lurpean, hori ez zen posible. Kontrara: poztekoa zen pertsona horren laguntza izatea, bestela egin ezingo zenukeen lana aurrera ateratzeko. Uste dut zinismoarena kontraesan horri aurre egiteko modu bat izan zela.

Urte batzuetara konturatu naiz zein den harreman modu berri honen gakoa: bioi interesatzen zaizkigun gaietara mugatzea, arazoak ekidinez eta gure helburuak beteaz. Nire espeleologia taldearen barruan bi-hiru pertsonekin sumatu nuen estrainekotz horrelako sinbiosi xelebrea: kalean tragoak hartzen ezin nituen jasan, adibidez; baina kobazuloan ondo funtzionatzen genuen. Erreskate taldeen arteko kolaborazioetan ere bai (nire kasuan, zehatzago esanda, poliziekin): kalean harrika ibili arren, lurpean argi dugu denoi interesatzen zaigula elkarlanean aritzea. Geologia ikustaldietan, biologia laginketetan, arkeologia baheketetan berdin: diziplina hauek lan ordu luze eta batzuetan astunak ekarri ohi dituzte, askotan ezagutzen ez dugun jendearekin, edo kimika pertsonalik gabekoekin; baina han interesarengatik gaudenez, ez dugu gure bizitza pertsonalez hitz egiten (ez zaigulako ardura); eta isiltasuna ere erosoa izan daitekeela ikasi dugu. Zinismoa? Oportunismoa? Azken finean, ideologia edo sentimenduen gainetik helburu praktikoak lehenestea.

Info7ko "Talaiatik" irratsaiorako, 2018ko bagillan 18a.

XIX gizaldiko prosa korapillotsuan zalia izan ez arren, mutil honi buruz (28 urtekin hil zan!) nekan kuriosidadiak oztopo hori gainditzeko kilikatu nau. Testuinguru oso interesgarrixan bizi izan zala jakin dot: aitta Napoleonen aldekua izanda, Fernando VII berrezarri zebenian familixiak Frantziara hanka egin bihar izan zeban, eta Mariano umia han bihurtu zan nerabe; Madrillera bueltau zanian, gazteleria ahaztuta zekan, eta guztiz lekuz kanpo zeguan, absolutismotik liberaltasunera poliki-poliki eta nekez pasatzen ziharduan gizarte baten barruan. Formakuntza urtiak amaittu ostian, idazle bihurtzeko gogo sendua erakutsi eta frankotiratzaille bihurtu zan, zinismuan armia eskuan hartuta, gizartia aurrerabidian jartzeko akulu modura erabiltzeko.

Bere pertsonalidadia oso erakargarrixa da: dandyxa, histrioia, sofistikatua, erromantikua, benetalarixa –makiñatxo bat entsegu egin ei dira hori aztertzen-, eta artikulu bilduma honetan bere posiziño publikuen barri dakagu: absolutisten –karlistak barne- kontrako aldarri sutsuetatik, liberaltasunenganako ilusiñua, honek poderian dagozenian egindakuen gaiñeko etsipena –gaur egunian lez!-, zentsurian eta heriotz zigorran kritika erradikala eta iraultzaillia...

Halan be, XIX gizaldiko Espainiarako bai, baiña ez da ulertu bihar “iraultzaillia” gaur eguneko zentzuan. Esate baterako: Larrak klase bakotxa (altua, bajua eta ertaiña) bere lekuan nahi dau, eta nahastatziari absurdua deritzo; izatekotan, herrixa bere maillara jaso nahiko leuke; bistan da, denporiakin eziñezkua dala ikusiko dau. Absolutisten denporatik datorren “ardi saldua” ondiok berdeegi dago, eta liberalan moltzuan be (Mendizabal famosuan urtiak diraz) zatirik haundiña heldu barik dago. Horregaittik, Larrak ez dau begi txarrez ikusten herrixan alde biharra egingo daben despota bat.

Oso interesgarrixa da Larrak bizitza politikuan mamoneo eta zittalkerixei eskaintzen detsan harretia. “El hombre globo” artikuluan trepak modu umoretsu eta oso zorrotzian erretratatzen dittu, gaur egunerako be balixoko leukian eran. Bestalde, XIX gizaldi hasieran Espainiak bizi izandako konbultsiño politikuen (“Viva la Pepa” vs. “Vivan las caenas”) karikatura ezin grafikuaguak egiten dittu. Esate baterako, “Buenas noches, segunda carta al amigo en Paris” artikuluan (1836-I-30):

“Hay entre nosotros unos pocos hombres que andan jugango a la gallina ciega con nuestra felicidad, y que tienen el raro tino de hacer siempre las cosas al revés. Estos tales habían leído ya el año 12 los escritos del siglo pasado y se habían hecho ellos solos liberales, que no había más que pedir. Oyeron el grito de independencia nacional y dijeron para su sayo: ¡Oiga! La España se ha ilustrado; con lo cual no tuvieron duda en que se podía dar una Constitución, y diéronse una especie de código, sagrado, respetable siempre como paladión que fue de nuestra independencia y cuna de nuestra libertad pero cuya bondad no hubo de ser comprendida por los pueblos todos, realmente atrasados para tanta mejora, pues en cuanto se presentó el amo de casa hubo día de sábado, y quedó el suelo limpio de innovaciones. Los hombres de que te voy hablando dijeron Esto ha sido una traición, y otra vez sucederá mejor. Esperaron, y el año 20 helos aquí que tornan a poner la mesa y los mismos manjares sobre ella, porque el apetito, decían, era el mismo. Pero van y vienen días; van y vienen franceses, viene y se va la Constitución, y vienen y se van nuestros hombres otra vez. Ya en medio de los tres años entró en reflexión alguno de ellos, y dijo para sí empezando a escarmentar: “Acaso no está la España bastante ilustrada y no tiene su estómago tanto apetito como yo le había supuesto; no será malo sustituir las Cámaras o la Constitución”. Pero el tercero en discordia decidió la cuestión, y mientras que aquellas y esta se andaban representando la comedia de ¿Quién ha de mandar en casa?, se adjudicó él a sí mismo la parte del león de la fábula. Nuestros hombres pasaron diez años en el extranjero, y aquellos de quienes te voy hablando, en lugar de decir esta vez como dijeron la primera: “Esto ha sido traición”, que entonces hubieran acertado, dijeron: Está visto, la España no está ilustrada. La cosa es clara: malograda la intentona dos veces, era preciso inferir una de dos cosas: o los gobernantes o los gobernados no sirven para el paso. Alguien que hubiese sido modesto hubiera dicho: ¿Si seremos unos torpes? Pero nuestros hombres dijeron: Ellos son unos sandios. Y pusieron de nuevo la mesa: Pero esta vez, añadieron, no os hemos de ahitar, porque si el año 12 no teníais apetito, si el año 23 dejásteis hundirse el banquete, ¿cómo podréis digerirlo el 34? Rara consecuencia; yo hubiera sacado precisamente la contraria; porque algo habíamos de haber adelantado del año 12 al 20 y del 23 al 34. De suerte que ellos, que habían andado demasiado cuando los demás estaban parados, comenzaron a pararse cuando los demás empezamos a andar.”

Honaiñoko azalpena ezin argigarrixagua da; baiña jarraixan emondako adibidiakin, Larrak kuadrua biribiltzen dau.

“Figúrate, amigo mío, que eres sastre, y que le haces a un niño de siete años un uniforme de consejero; ¡claro está que ha de venirle ancho! Tú, sastre, entonces, dices: Vea usted, ¡qué niño tan torpe!, le hago un uniforme de consejero, tan hermoso y tan bordado, y al muy necio no le viene.

Coges el uniforme, desprecias al niño y te vas. A los siete u ocho años vuelves con el mismo uniforme, y el niño tiene quince: ¿Ancho todavía? –exclamas-: esto no se puede aguantar; si el uniforme está lo mismo, ¿cómo no le viene? Está visto que este muchacho no sirve para consejero, es un sandio. Vuélveste a tu taller, y escarmentado de las pasadas experiencias hácesle una bonita envoltura, y vuelves con tu lío debajo del brazo a los diez años, y entonces el muchacho tiene ya veinticinco. ¡Qué diantres!, gritas asombrado, este muchacho es el diablo, ¡tampoco le viene la envoltura! ¡Ay!, ¡ay!, ¡ay!, pues, señor, es investible, y coges y le dejas en cueros.

¡Vive dios, señor sastre, qué consecuencia y qué tijera!

He aquí, amigo mío, la historia de España desde el año 12 hasta el 34, más clara que la del padre Duchesne, traducida por el padre Isla. Me parece que habrás entendido cuál es la envoltura, y excuso decirte quién es el sastre. Ahora que nos podíamos empezar a vestir nos viene con la envoltura, y porque no nos asienta dice que somos unos brutos.”

Historia epe hori serixuago be azaltzen dau, detalle gehixagokin “De 1830 a 1836, o la España desde Fernando VII hasta Mendizabal” artikuluan, berez Charles Didier historialari frantziarran testuan itzulpena dana.

Bistan da, idazlanen artian asko “artículos de costumbres” puruak dirazela; etnografikoki oso baliotsuak, esango neuke, adibidez XIX gizaldi hasierako Madrillen (herritxo bat), bidaiak eta garraiuak egittia zelako abenturia zan azaltzen dabena. Edo Meridara juan zanekua: 1000 biztanleko herritxo bat, munduak ahaztuta (artian kontu arkeologiko guztiak lez), eta ruina erromatarrak harrobi moduan erabiltzen zittuana; irakurtzekua da Larra sentikorrak hara sartzian izan zeban Stendhalen sindromia; gidari ezjakiñekin izandako xelebrekerixak; anfiteatrua (artian industu barik) naumaquia lekua edo zisterna haundi bat zala uste zebenekua... edozein esploratzailleren amesa, 1836ko Meridan sartzia.

Oso sinpatikua egin jata Larra. Penagarrixa baiña (heroi erromantikuen estiluan), bere gar horrek ez zebala gizarte “karka” hartan surik ixotu, eta azkenian bere burua bakarrik ikusi zebala (azken urtietako idazkixetan etsipena da nagusi). Gauza guztiekin nazkatu eta kaxa hori hartako pistoliakin kendu zittuan buruko miñak.

Lehen dogma EPPK-ko preso guztien izaera politikoarena da. Tira: ikuspegi batzuen arabera, preso guzti-guztiak politikotzat har daitezke (lapur edo trafikante baten jardun deliktiboa ez al da, neurri handi batean, gizarteak bultzatuta?); baina gaurkoan, borroka politiko baten ondorioz barruan daudenetara mugatuko gara.

Puntu honetan, ez da sobran egongo gogoratzea euskal preso politiko gehiago badaudela, “ETAko presoez” gain (komunikabideetan aspertu arte erabiltzen duten espresioa erabiltzeko), eta are, euskal preso politiko gehiago ere badaudela, EPPK-oez gain. Baina ez gaitezen ñabarduretan larregi korapilatu.

Kontua da, preso politikoen artean, multzo desberdinak badaudela. Batzuek, argi eta garbi, izaera politikoa dute: iritziarengatik, desobedientziarengatik, delitu izatera ere ailegatzen ez diren akusazioen pean (ez gutxitan faltsuak) atxilotuak eta kondenatuak. Baina horiekin batera, presoen artean ekintza armatu gogorretan parte hartutakoak ere badaude. Horiek ere politikotzat hartzea, besteen maila berberean behintzat, soka lartxo tenkatzea dela iruditzen zait.

Hau esanda, gehitu behar dut euskal preso militarrek ere errespetua merezi dutela. Haien artean miresten dudan jendea eta lagunak daude eta, bere borroka motarekin ados egon edo ez, aitortu behar zaie dena eman dutela. Ez zait iruditzen lotsatzeko edo ezkutatzeko moduko gauza. Kontrara: egindakoen gaineko erantzukizuna hartzea, koherentzia kontua da. Oker ez banago, IRA-koek ere bere burua gerrako presotzat zuten. Militarrak ziren, ez politikoak.

Izan ere, egindakoa ezkutatzearekin, zer mesede egiten diegu, bada, ekintza armatuetan parte hartu dutenei? Zigorra leunduko dietela uste al dugu? Mesedez... Ostera, horrela jokatzean “benetako” preso politikoei kalte egiten zaiola esango nuke nik; izan ere, politikoak eta militarrak nahastean, denei erantzukizun maila bera eskatzen zaie, iritzi publikoaren aurrean behintzat, eta denok dakigu honek, gaur eta hemen, pisu handia duela irizpide penitentziarioak zehazterako orduan. Hau traba handia izan daiteke, batez ere, egunotan Altsasun ikusten ari garen bezala, egindakoa terrorismoa ez dela azpimarratzea interesatzen zaigunean.

Hautsi beharreko bigarren dogma ere honekin lotuta dago. Preso bat askatzen duteneko albistea ematerakoan, ETA-rekiko sintonia duten medioetan ez duzu txintik irakurriko kartzelaratu zuteneko akusazioei buruz. “Halako preso politikoa aterako da bihar, eta ongi etorria egingo zaio halako lekuan, eta bla, bla, bla...”. Baina ez dakigu polizia kuartela lehertu ote zuen, Herriko Taberna baten kontuhartzailea ote zen, edo txio bat argitaratzeagatik espetxeratu ote zuten.

Zergatik gertatzen da hau? Ez dakit. Zerbait esatekotan, inertzia hutsez egiten dela esango nuke. Imajinatzen dut, zenbait kazetarirendako, akusazioa aipatzea zatarkeria dela, edo hura nolabait zilegiztatzea. Baina nik ez diot honi zentzu askorik ikusten: akusazioa, akusazioa baita bakarrik; ez du esan nahi egia edo gezurra denik (herri honetan ondo dakigunez), ezta gutxiago arbuiatzen edo babesten dugunik. Datu objektibo hutsa da, eta jakin-mina sortzen du. Paradoxikoki, hori jakin nahi izan ezkero, medio atzerakoienetara jo behar izaten da.

Horra hor, eztabaidagai bi kafearen ordurako. Ez horregatik!

Info7 irratiko "Talaiatik" saiorako, 2018ko jorraillan 24a.

Liburu biribilla ez dot esango (azken kapitulo bixan, tramia “kuadrau” biharran betiko ajia datorrelako, ordura arteko xarmia uxatuta) baiña ixa-ixa. Gauza asko biltzen dira hamen, neretako balixo haundikuak: Toulouse Lautrec-en ezagupen sakona; erudiziñua; hori guztia modu entretenigarri baten irakorliari emotia; eta, neretako brillantiena, arte munduan dagon tontokerixa, modazaletasuna eta esnobismuan kontura sarkasmua. Izan be, liburuan harixa “positibua” izan zeikian (pinttorian obria eta bizitzia azaltzia), baiña Alonsok “negatibuan” bittartez kontatzen dau dana: faltsifikatzailliak, trafikantiak, itxurakerixan murgilduta dabillen eskrupulo gitxiko jentia... protagonistia, esate baterako, astokirten bat da, antiheroe bat; eta esnoben munduan olagarrua garajian lez sartuta ikasten dogu guk, berakin batera, liburuak azken fiñian erakutsi nahi dabena. Hori bai biribilla: konturatu bako irakasgaixa.Azken kapituluetan, gaiñera, gure Zuloagari be beriak eta bi emoten detsaz. ;-) Etxerako.

Hau da: sarri kontsultatzekua, pajinak aurrera, pajinak atzera, datuak billau eta bertako irudi ugarixak behiñ eta barriro ikusteko arasetik hartuko dotena. Badittu bere ajiak: zuzentzaille baten errepasuan faltia, mendez mendeko kronologixia pixkat gehixago landu biarko zeukian (obra haundi eta txikixen zerrendia astuna da, ekarpen ez oso garrantzitsurako). Baiña, orokorrian, Erdi Aroko datu bilketia, baitta XX gizaldixan argitaratu dirazen azterketa arkeologikuen sintesisa, super interesgarrixak egin jataz. Zeran gogua emoten dau: akuarela batzuk hartu, eta Lekeittiotik zihar oin dala 200, 500, 700 urteko ikuspegixak birsortzeko. Horretarako materixala ba dago eta.

Ikasittakuak zelan aurkeztu, modu didaktiko eta ulergarrixan: hori izaten da kontua. Allandek hiru historia paralelo sortu dittu: bata Burdin Aroko gaztelüetako jentia, saltusetik agerrerako aldaketan , Erromatarrak sartu ziran urtietan; bigarrena XVII mendeko gizartia, Matalaz eta Bereterretxen kontenporaneuak; eta hirugarrena gaur egunian artxibuetan murgilduta dabillen tipua –idazlian alter egua, imajinatzen dot-. Nere kasuan lortu dau, behintzat: lehendik interesatzen jatazen gaixak dira, eta liburua irakorri eta gero gehitxuago dakittela esango neuke. Korapillo nagusixa XVII-kua da, jakiña; eta ez da, ez, gai erreza. Nik ulertu dotena, laburbilduta: herri lurren sal-erosketa kontu batian (Frantziako erregiakin), mailegu irregular bat egiten da Herria saillan (“hirugarren estatua”) bizkarrera, eta honek urte askuan luzatzen dan hamarren eta interesen zama astuna ekartzen dau, Matalazen errebolta famosuan arrazoia; kontu guztian azpixan, lur-jabe haundixen asmo neofeudalistak dagoz, eta (gauza xelebria) euren porrota a posteriori ezkutatzeko egon dan ahalegiña.

Antza danez, Etxartek oiñ arte isilarazixak izan diran hainbeste dokumentu topau dittu artxibuetan, XVII-ko mobida guztian irakurketa desbardiña ekarri leikiana; berak hamentxe dibulgau dittu, eta historialarixei lagatzen detsa hori egokiro interpretatzeko arduria.

Nikok azoka solidarixuan euro baten truke hartutako liburu baten kontura, liburu serie hau irakortzeko astixa hartu dot. Lehendik onak zirala entzunda nekan, baiña akulua –bistan da-, azken urtietan ADES-en izan dogun labar-art-fast-forward-esperientzia izan da. Orduko arbasuen bizimodua ezagutzeko kuriosidadiari amaiñ emon baiño lehen, halan be, arkeologo lagunei galdetu netsen, ia bertan kontautakuak fixatzeko modukuak ete ziran. Eta, pro eta kontrak alderatuta (kontrak be badakaz-eta) nota positibo xamarra geratu jakonez, aurrera egin neban. “El Clan del Oso Cavernario”, lehelengo liburua oso ona begittandu jatan: neanderthalgo gizakixenganako nere lehen hurbilketa serixua edo. Jarraixan hurrengo liburuak irakorri ostian hartutako notak ipiñiko dittudaz.

Bigarrena, “El valle de los caballos”. Joder, apuntia nahi barik borrau dot, antza. Gogoratzen dotena: EEBB-etako wildlife survivor tipokuei gustauko jaken liburua, pertsona bakar batek naturalezian erdixan bizirauteko egin leikiazen gauzen gaiñian zentrauta dago, anai cromañon okzitandar bidaiari biren istorixa paraleluakin nahastian.

Hirugarrena, “Los cazadores de mamuts”. Uste eze hau be galdu dotela; baiña tira, gogoratzen dot. Ayla (neanderthalekin hazittako kromañoia) eta Jondalar (kromañoi-kromañoia) ballaria laga eta beste kromañoiak topatzen dittuezenian, gaur eguneko Ukrania inguruan, eta euren gizartia deskribatzen dabena. Gustau jatan.

Laugarren liburua, “Las llanuras del tránsito”. Interesgarrixa bada be (egixa esan, ez-adituendako dibulgaziño moduan serie osua da oso interesgarrixa), pixkat aspergarrixa egin jata hainbeste zatittan. Baiña badakitt hori norberan interesen araberakua dala: seguraski, paleobotanikan, paleoklimatikan eta geologian nik baiño interes haundixagua dakan jentia ez zan bape aspertuko, Auelen digresiñuokin.

Bostgarrena, “Los refugios de piedra”. Ritmo narratibua pixkat hausten da (ez dot hain errez irakorri), seguraski autoriak muiñari lehentasuna emoten detsalako, formian aldian. Hau da: protagonisten bizilekua deskribatzia (Laugerie Haute aztarnategixan oiñarrittuta), eta orduko gizartian erretratu soziala egittia (lizentzia askokin, imajinatzen dot) da helburu nagusixa, eta zentzu horretan oso ondo lortzen dau. Zirraragarrixena, biharbada nere esperientzia pertsonalengaittik, labar-artian inguruan egitten daben rekreaziñua da: zeiñek, zelan, zertarako egitten zan... dana asmauta, bistan da, baiña plausiblia.

Seigarrena, “La tierra de las cuevas pintadas”. Labar-arte aztarnategixak neretako garrantzitsuak izan dira, bistan da (espeleologian inbestigatzen dogun eremuetako bat dan neurrixan) baiña ez detset harreta haundiegirik eskindu ointsu arte. Espeleologian diziplina askotan manejau biharra dakaguz, eta dana jakitzia ezñezkua danez, bakotxa arlo batzutan espezializatzen da bere afiziñuen eta gaittasunen arabera; ni bioespeleologian nabillen modura, beste batzuk geologian edo labar-artean. Eta nik eurak kontatzen deskuena interesez aditzen badot be, informaziño hori “linbuan” geratu izan jata, zeozelan esateko; ezin testuinguru egokixan kokatu.

Liburu honetan, labar-artian dato solte hórrek integratzeko aukeria izan dot. Badakitt hipotesi maillatik ez dala pasatzen –eziñekua da zihetz jakitzia-, baiña testuinguru posible bat imajinatziak berak, gure Atxurra, Lumentxa, Armintxe irudikatzeko balixo izan desta; eta lehendik maitte banittuan be –ADES ardurapeko koben gaineko atxekimendua-, gure arbasuen bizimodua irudikatu ahal izatiak beste majia bat emoten detsa gauziari, dakiguzen gauza soltiak harilkatuta. Behin pintturak eginda, zeintzuk bisittatzen zittuezen santutegixak? Zertarako? Zenbatian behin? Zein izaten zan errituala?

Aztixan iniziaziño bidai horrek (eskualdeko kuebak banan-banan bisittatzen), Dordoina inguruko zuluak ezagutzeko aukeria emon desta; eta gure eskualdeko zuluak erabilli izan zittuezen tribuen arteko harremanakin be fantaseau ahal izan dot.

Hau hala izanda, liburuan azken zatixan (20-30 pajina) idazlan luze askotan topatzen dan “ajia” somatzen da: behiñ kontatu nahi zana kontauta, narraziñua zeozelan amaitzeko premiñia, eta pertsonajien sutiltasun guztiak galtzia happy end karikaturesko xamar baten mesedetan. Baiña hau ezebeza da, liburu serie bikain honek dakan balixuan aldian.

Beste detalle txorra bat, amaitzeko: deigarrixa da, Paleolitikua izanda, zelako buenorroak mantentzen dirazen Ayla eta Jondalar denpora guztian. Kontuan hartuta sasoi hartan 35 urte hartzen zebenak atso/agure zaharrak zirala, protagonistei, 25 bat urtekin, etxake hagin bat bera be falta; emakumia Diana ehiztarixa baiño tentiagua da, zentzu guztietan; eta gizonak, nahiz eta oso higienezalia ez izan, ez daka kikirri-usain edo gaztanbera ekoizpen haundirik, liburu bakotxian deskribatzen dirazen 6-7 txortaldixen arabera, sexu oral eta guzti-. ;-)

Badira pertsona batzuk, zer gustuko duten baino, zer gorroto dutenarekin definitzen direnak. Horrelako haterretako bat naiz ni -ez naute alferrik eibarnauta lagunek Ogrosabel deitzen-, eta erretxinamendu horren adibidetzat har daiteke duela urte batzuk nire blog-orakulutik botatako idazkia, zeinak “Nerabeak gorroto” izena zuen.

Eta bai: oraintsu arte, nolabait amorrarazten ninduten ez-haur-ez-heldu diren pertsona horiek, haien gorputz kankailu dorpeekin, ahots modulagaitzekin, catinga usainarekin, kezka metafisikoekin... beno, ez naiz haien nolakotasun eskas guztiak zerrendatzen hasiko. Izan ere, gaurko idazki honetan hura emendatzera bainator; arrazoi praktikoak daude, alde batetik –neure haurrak nerabezarorako bidean daude- baina hori baino sakonagoak ere bai.

Duela urte batzuk Espainiako Gerra Zibilaren arrastoak ikertzen hasi nintzen, Markina-Xemein inguruan. Artean memoria historikoaren asuntoa ez zegoen orain bezain garatua, eta gauza askorekin jabetu nintzen; besteak beste, estatu kolpearen porrotaren ondorioz gerra luzatu zenean, gero eta jende gazteagoa mobilizatu beharra izan zela. Horretara, gure mendietan elkar hiltzen ibili ziren batailoietako kideak 18, 17, batzuetan 16 urteko gazteak izan zirela. Zuri eta beltzezko argazkietan denak zaharragoak ematen dute, are gehiago granadak gerrikoan eta aurpegia lokatzez eta bolbora-hautsez zikina dutenean: baina haien begiradei ondo erreparatu ezkero, oraindik galdu gabeko inozentzia ikus daiteke. Horrek benetan hunkitu ninduen. Plazako eserlekuetan pipak jaten egoteko adina zuten, baina nagusien munduko esperientzia gogorrenak bizitzera bultzatuak izan ziren. Haietako askoren hezurrak dira mendietan ateratzen ari direnak, trintxeretan edo bonba-zuloetan lurperatuta.

Azkenaldian, ostera, lubakiak nik baino hobeto diharduen jendearen eskuetan utzi ditut; eta euskal espeleologiaren historiarekin nabil buru-belarri. Hor oraindik gazteagoak aurkitu ditut, benetako nerabeak. Harritua ikusi dut EH-ko speleo esplorazio garrantzitsuenak –leize sakonenak, arriskutsuenak- askotan 17, 15, batzuetan 13 urtetako umemokoek egin izan zituztela. Baliabide teknikoen eta diruaren falta, ilusioarekin eta adorearekin ordezkatu zuten; eta gaur egunean lurpeko ondarea ezagutarazten gabiltzanok –helduak, gehienetan- haiek hasitakoaren jarraitzaileak gara. Honekin, definitiboki isildu dira nire hater kritikak, eta agur eta ohore egitea baino ez zait geratzen.

Esan behar dut, gainera, ikastetxe munduan berriro sartu naizenetik –gure umeen kontura, hau ere-, sorpresa ona hartu dudala. Azalpen pedagogiko astunetan sartu barik, adibide grafiko bat jar dezadan: iaz, nire aurrean, 12 bat urteko neska bati karpeta, plumierra eta gauza guztiak lurrera erori zitzaizkion. Ni haurra nintzenean, horrek bere lagunen txantxa eta irri gaiztoak ekarriko zituzkeen automatikoki; hemen, ostera, laster baten 3 edo 4 lagun hurreratu zitzaizkion laguntzera, eta 2 minuturen buruan dena jasoa zuten, eta ikastetxera elkarrekin sartu ziren. Bai: definitiboki adiskidetu naiz nerabeekin.

Talaiatik saiorako (Info7 Irratixa), 2018ko epaillan 19xa.