Markos Zapiain

Ahaidetasunak osatzen du hortaz gizartearen hezurdura. Alta, Lévi-Straussek berehala ikusi zuen ahaidego-sistemek arau kontrajarriak dituztela. Era guztietako lege eta itunak ditugu herririk herri eta triburik tribu. Nahas-mahas itzela dirudi lehen begiratuan.

Kasurako, tribu jakin batean gizona bakarrik ezkon liteke gizonaren amaren nebaren alabarekin. Aldiz, gizonaren aitaren anaiaren alabarekin ezkondu nahi bazenu, ez ei zenuke erakarriko atsekabea eta hondamendia baizik.

Beste herri batean, ostera, jendea talde bitan banatzea dute jokaera zuhur bakartzat: A taldeko gizonak B taldeko emakumeekin ezkontzea, eta B taldeko gizonak A taldeko emakumeekin.

Beste batean (azkeneko adibidea), garbi dute talde bi baino gehiago direla beharrezko, eta A taldeak B taldeari ematen dizkio bere andreak, eta B taldeak C-ri bereak, C taldeak besteren bati eta abar.

Horrek guztiak ilogikoa dirudi, eta Lévi-Straussek bere buruari esan zion ez dela posible gizakiak milioika urte igarotzea halako zentzugabekeriei eutsiz. Naturak ez du inolako hastapenik gabeko aniztasunik sortzen; beraz, gizarteak ere ez. Bada hemen ulertzen ez dudan zerbait. Zer ote da? Antropologoak pentsatu zuen nahaste zentzubako horren oinarrian ordena zentzudun bat behar duela, logikaren bat ugaritasun aldrebes horren azpian.

Horrela, arauen azpiko harremanak bilatzeari ekin zion; ez haatik arauak berak bilatzeari, baizik eta arauak egituratzen dituzten azpiko erlazioak. Gutxi gorabehera, hizkuntzalariak gramatika bilatzen duen bezala: etengabe aldatzen dira hitzak eta esapideak, baina aski egonkorra da hizkuntza funtzionarazten duen sistema. Ahaidegoan halaber, askotarikoak izan arren ageriko arauak, haien azpian badira erlazio jakin batzuk, beti eta nonahi berragertzen direnak. Azpiko estruktura horiexek interesatzen zitzaizkion Lévi-Straussi: inkoherentzia dirudienaren azpiko koherentzia. Antzeko bultzadak eramango zuen gerora totemismoa eta mitoak aztertzera.

Joan den larunbatean UEUk Euskal, Euzko eta beste Pizkunde zenbaiti buruzko jardunaldia eskaini zuen Baionan. Lévi-Straussen gainean esan nituenak hobeki ulertzeko, ederra da Bernard Pivotek egin zion elkarrizketa. Euskaraz ipini ditut elkarrizketako ideia gutxi batzuk.

Lévi-Straussen ustez, ahaidego-harremanek osatzen dute jendarteko estruktura nagusia; etnologoek aztertzen dituzten herrietan, behintzat. Halakoetan, nolabait esateko, edo senide zara, edo bestela arrotz. Tribuaren barnean jende oro da senide. Ahaidetasuna izan zuen Lévi-Straussek aurreneko aztergai.

Harrigarria badirudi ere, oso ezkontza-arau konplexuak ezartzen dituzte, kide gutxiz osaturiko tribu lehen begiratuan natural horiek. Denak direnez senide, eta senideen artean ezkontzen direnez, zehaztasunez erabaki behar izaten da senide horien artean norekin duzun ezkontzeko baimena, edo norekin zauden ezkontzera behartuta, edota, alderantziz, norekin duzun ezkontzea debeku.

Gizarte-harremanen mekanika eta geometria oso bat ageri da hor, eta horixe ulertzen ahalegintzea da Lévi-Straussentzat jendarte osoaren funtzionamendua ulertzera hurbiltzeko bide eraginkorrenetako bat, kontuan hartuta edozein gisaz hurbiltzea ezin dela egundo amaitu.

Gure gizarteetan ere badira arauak. Hurbileko senide batzuekin ezin gara ezkondu. Hala ere, Amazoniako tribu agrafoetan baino leku zabalagoa uzten diogu zoriari.

Adibidez, bakarrik bizitzea eta zelibatua ez zaizkigu batere deigarriak; gaur egun ez, bederen. Aitzitik, Lévi-Straussek1983an argitaratu “Begirada urrutiratuan” kontatu duenez, behin batean Bororo tribuan gizon bat ezagutu zuen, zikin eta malerus zebilena. Pentsatu zuen eri izango zela. Inguruan galdetu eta zelibea zela erantzun zioten. Tribu agrafo askotan dute zelibatua higuingarri eta gaitzesgarritzat. Arras ezohikoa izaten da ezkongabea gizarte horietan, zeren, ezkondutako bikotea, ugalketa-unitatea ez ezik, ekoizpen-unitatea ere bai baita. Ezkon-bikoteak sortzen duenez unitate ekonomiko hori, ezkongabeak ezin du materialki iraun, eta zentzu horretan ere jotzen dute anormaltzat. Ez da ahaztu behar tribu horietan zenbait zeregin zehazki maskulinoak direla, eta beste batzuk zehazki femeninoak, eta, beraz, sexu biak elkarturik eta baturik baino ezin daitekeela bizimodu normala gauzatu. Bororotarrenean, konparazione, andrea arduratzen da baratzaz. Piura tristeko gizonak ezin zituen baratzeko fruituak eskuratu, ezta andreen esku zeuden gainerako ondasunak ere.

Jon Mirande urriaren 11n jaio zela diote hainbat wikipediatan: arabiera, ingeles, portuges, errusiera, gaztelania, català, brezhoneg.

Ostera, azaroaren 10a hartu dute Miranderen jaioteguntzat euskaraz, esperantoz eta frantsesez. Mikel Sotoren “Mirande. Herriminez, ezin-minez” ikaragarriak ere hori dakarrenez gero, garbi dago azaroaren 10a dela data zuzena.

Zer gertatu da?

Hipotesi bat: euskaraz 1925-11-10 idazten denez, baten batek “hilabete-eguna” ordena bere hizkuntzan ohitura bihurtutakoaren arabera interpretatu du. Halatan, urri hilabetea ikusi du berez egunari dagokion 10 horretan, eta hamaikagarren eguna, berriz, hamaikagarren hilabetea esan nahi duen 11n. Ohitura horixe berorixe izango dute apika tronpatu diren beste hizkuntza horietako batzuetan; gainerakoek, aurretik tronpaturikoren bati kopiatuko zioten ziurrenik.

Mitxelenaren eszeptizismoa bere metodoan bertan zegoen txertatua.  Datu berriak betiko metodo zientifiko zorrotzetik bahetu ostean bestelako emaitzak erakutsiz gero, arazo barik onartzen zituen ondorio berri horiek. Mitxelenaren baitako irabazle malgua eta galtzaile zurruna ezkondu zirenez geroztik, “irreductible” eta “inconmensurable” kontundenteegiak bertan behera utzi eta zabalik dugu aukera: baldin eta Irulegiko eskukoaren tankerako testuak ugarituko balira, eta iberieraren ulermena sendotuko balitz, eta euskararen eta iberiararen sistema fonologikoetan paralelismo erregular gehiago aurkituko balira, eta morfologiak konparatu eta kointzidentziak era koherentean deszifratuko balira, eta Orduñaren proposamenak beste aurkikuntza askok berretsiko balituzte, orduan ez genuke arrazoirik pentsatzeko Mitxelenak ez lukeela bere iritzi zaharra aldatu eta euskararen eta iberieraren arteko ahaidetasun genetikoa onartuko.

Errenteriarraren jarreraren ondorio logikoena bailitzateke aldaketa hori. Garbi idatzi zuen ezagutza zientifikoak aurrera egiten duela datu berriei adi egon eta hipotesiak etengabe berrikusiz, ez aldez aurretik hartutako jarreretan kosta lain kosta gotortuta. Halatan, agian Mitxelena gaur egun ez litzateke batek baino gehiagok irudikatzen duen euskal-iberismoaren betiko aurkaria, baizik eta ondorioak berrikusteko prest legokeen izpiritu zabala, datu berrien interpretazioak aski sendoak irudituko balitzaizkio.

Orduan malguak eszeptiko zurrunari oroitaraziko lioke Mitxelenak berak balio berezia aitortu izan diela zenbakiei filologia konparatistan, eta ezin dela ukatu zein den harrigarria euskararen eta iberieraren sistemen arteko paralelismoa. Eta egia da: Eduardo Orduñak eta Joan Ferrerrek desestaliriko zerrendak ez lukete axolagabe utziko ez Mitxelena zurruna ez malgua. Polemikaren beroan, haatik, nekez aldatuko du jarrera Mitxelena zurrunak. Ñabartu bai, ordea, kili-kolo utzi baitute malguaren arrazoiek. Aurkariaren ahuldadea profitaturik, malguak erantsiko du “Abar” eta “Hamar” hitzen arteko antza ez dela txiripa isolatua, sistema baten baitakoa baino, eta ireki egiten digula beste hamaika paralelismo aurkitzeko bidea. Atzera egiten ari da geldika-geldika Mitxelenatxo zuhur zurruna. Erdi damu zaizkio “irreductible” eta “inconmensurable” haiek. Dena den, azken hatsarekin batera, eta isildu baino lehen, zalantza egingo du, hizkuntzalaritza konparatuaren irizpide klasikoen arabera, ziurtzat eman ote daitekeen euskararen eta iberiaren arteko ahaidetasun genetikoa. 

Ihardukitzaile malguak irabazi du. Irabazle eskuzabala da ordea, eta galtzailea besarkatu eta ezkondu egingo dira. Mitxelena, bere osotasunean, ez zen bere iritziei itsatsirik bizi zen euskalaria, eta behin eta berriz idatzi zuen datu berriak agertzearekin batera hipotesiak berrikusi egin behar direla. Beti zegoen hipotesiak aldatzeko prest. Onartuko luke gero eta arrazoi sendoagoak daudela pentsatzeko euskararen eta iberieraren arteko lotura uste baino estuagoa zela, zenbakien sistemako paralelismoari beste hainbat elementu emendatu baitzaizkio.

Mitxelenak inoiz ez zituen euskararen eta iberieraren arteko paralelismoak ukatu. Alderantziz, garrantzi handia eman zien zenbait antzekotasun fonologiko eta morfologikori: “muy notables coincidencias: coincidencias en el inventario fonológico, en la estructura silábica, en la forma canónica de los «morfemas», y hasta en muchos «morfemas», alguno de los cuales sería hasta gramatical”. (Idazlan guztiak, III, 7)

Dena den, antzekotasun horiek ez direla aski ahaidetasun genetikoa frogatzeko azpimarratu zuen beti: uste zuen euskara eta iberiera ezin direla berdindu, “irreductibles” eta “inconmensurables” iruditzen zitzaizkion. Hizkuntzen ahaidetasuna frogatzeko ezinbestekoa baita fonologiaren, morfologiaren eta oinarrizko lexikoaren korrespondentzia sistematikoa aurkitzea. Hori zen XIX. mendetik zetorren hizkuntzalaritza konparatuaren irizpidea, eta Mitxelenak zorrozki eutsi zion. Haren eszeptizismo metodologikoak froga nahikorik gabeko ondorioen aurka jo zuen beti. Adibidez, “hamar” eta “abar”, “eraukon” eta “erokan” zein “ekiar” eta “ekien” gorabehera, Mitxelenaren baitako polemista zuhur zurrunak aldarrikatuko luke tentuari eutsi behar diogula beti eta nonahi, eta oraingoz bederen ezin dela euskararen eta iberieraren ahaidetasuna frogatutzat jo. Garrantzitsuak izan arren agertzen ari diren datuak, bere horretan ez dute ahaidetasuna frogatzen.

Hori bai, arreta handiz irakurriko lukete Mitxelenaren baitako biltzarkide guztiek, zurrunak barne, Eduardo Orduñaren “Euskararen eta iberieraren arteko harremana: zenbakietatik harago”. Orduñak desestali zituen behinola zenbakien inguruko euskararen eta iberieraren arteko harremanak, eta bestelako morfemen, izenen eta aditzen paralelismoak erakutsi ditu oraingoan.

Urrats garrantzitsua egin du zalantza barik Orduñaren artikuluak, errepikatuko luke Mitxelenaren barruko bigarren polemistak (orain arte isilik egondakoak, ihardukitzaile malguak), zenbakietatik haragoko beste hainbat paralelismo morfologiko eta lexiko aurkeztu baititu. Nolanahi ere den, jakina, Mitxelenatxo zuhur zurrunari ez litzaioke aski irudituko iberieraren eta euskararen arteko ahaidetasuna ziurtatzeko.

Hamar-ekin lotura izan dezakeen Abar inskripzioa agertu da berriki Irulegin. Javier Velazak zehaztu duenez, “Abar” irakurtzen dugun arren, “m” soinua ez zen idazten ez orduko euskaraz ez iberieraz, eta litekeena da “abar” hori “hamar” ahoskatzea, gaur egungo euskal “hamar” bezala.

Uxue Reyk gaurko Berrian idatzi du ezen “Eduardo Orduña filologoak 2004an gai horri buruz eginiko lehenbiziko proposamenari jarraikiz, Ferrerrek iberieraren eta euskararen arteko paralelismoak aztertu zituen bi hizkuntzen zenbaki sistemak konparatuta, eta, besteak beste, ondorioztatu zuen litekeena dela iberierak eta euskarak ama hizkuntza berean izatea jatorria”. Adituek eztabaidatzen dute ea euskarak eta iberierak ama hizkuntza bera ote duten, neba-arrebak edo lehengusuak diren; edo, bestela, paralelismo horiek, sustrai komun barik ere, menderik mende harremanean egotetik ote datozen, ez ote dion zenbaki sistema eta auskalo zer gehiago herri batek besteari hartu edo kopiatu.  

Mitxelenak euskararen eta iberieraren arteko harremanei buruzko bere ikuspuntua azken aldiko aurkikuntzen eraginez aldatuko ote zukeen, ezin da era kategorikoan erabaki. Zaila da gaur egungo datuak ezagututa zer ondoriotara iritsiko zatekeen jakitea. Hala ere, errenteriarraren metodoa eta jarrera epistemologikoa kontuan harturik, hipotesi arrazoitu bat asma genezake, Mitxelenaren baitako barne-borroka oinarri: zuhurtzia epistemologiko zorrotzarekin batera (lehenbiziko polemistak ordezkatua), aurkikuntza berriak kontuan hartu eta indarrean egondako hipotesiak berrikusi beharra aldarrikatzen baitzuen (bigarren polemista).

Mitxelena eszeptikoa zen mitinetan aberriaren alde bizia emango zutela aldarrikatzen zutenekin; orobat, mitinaren beroan “neuk ere bai” garrasi egiten zuten entzuleekin. Nor dagoen aberriaren alde odola emateko gertu, ezin da jakin a posteriori baizik. Maiz ikusi baitzituen une erabakigarrian ihesi, ordu arte eta mintzoz abertzalerik sutsuenak ziruditenak; eta jende diskretu zein isila, aldi berean, goitik behera engaiatzen.  

Dena den, existentziala edo psikologikoa baino gehiago, metodologikoa da Mitxelenaren eszeptizismo bereizgarria. Lehen igo dudan testua du adierazpenik gardenenetakoa, eta ez bakarrik “eszeptizismo” hitza bera erabiltzen duelako; lagungarri zaigulako ere bai, Mitxelenaren beraren eszeptizismo metodologiko horren oinarri filosofikoa zertan den azaltzeko eta zehazteko orduan.

Mitxelenak ez du munduaren edo bere buruaren existentzia zalantzan jartzen; bestalde, ez du ezagutza ororen ezinezkotasuna baieztatzen. Aitzitik, ezagutza posible dela uste du; hori bai, baldintza zorrotzak ezarri behar zaizkio. Bertrand Russellekin bat dator: zalantza ez da ezagutzaren etsai, baizik ezagutzaren nahi eta nahiezko abiapuntu eta osagai.

XX. mendeko eszeptikorik kementsuenetakoa izan genuen Russell. Haren eszeptizismoa egokia da gaur egun ere, hedabideekin, sare sozialekin eta pertsonekin erlazionatzeko orduan ez ezik, baita Irulegiko eskuari edo euskalduntze berantiarrari buruzkoak bezalako eztabaidetan erabiltzeko ere.

Russellen iritziz, aditu guztiak ados baldin badaude gai jakin baten inguruan, ezjakinok ez gaude kontrakoa baieztatzeko legitimatuta. Ignacio Pajónen adibidea baliatzearren, ez dugu zilegi —astronomo, geografo, geologo eta fisikarien aurka—, Lurra laua dela aldarrikatzea.

Bestalde, adituak ados ez badaude, profanook ez genuke inolako jarrerarik ziurtzat hartu behar. Adituen artean desadostasuna delarik nagusi, zilegi da hainbat jarrera aldeztea,  kontrakoak diruditenak halaber; norberari zein argudio-sorta zaion sinesgarriago edo ahulago baita aintzat hartu beharrekoa.

Dena den, garbi gera bedi, egoera horrek ziurtasunerako edozein bide ixten digu. Are, zorrotz hitz egitera, adituei berei ere itxi beharko lieke, zinezko adituak etengabe behar bailuke gogoratu oker egon daitekeela.

Azkenik, Russellen esanetan, gai jakin bati buruz aditu guztiek diotelarik ez dagoela ziur egoteko aski oinarri, orduan amateurrok ere gure epaia eten beharko genuke, bertan behera utzi, epokhé; alegia, uko egin beharko genioke baieztatzeari zein ezeztatzeari.

Russellek berak aitortzen du proposamen eszeptiko horiek ez direla berez batere iraultzaileak, aski epelak baino, neurritsuak. Hala ere, eransten duenez, baldin eta gizaki guztiok jokabide-arau gisa onartu eta  bihartik aurrera haien arabera jokatuko bagenu, benetako iraultza lekarkigukete bizitza indibidualean zein jendartekoan.

Epeltzat jotzen zuen Mitxelenak bere burua, erdialdeko pattal horietakotzat, Russellen proposamenak bezain. Hala ere, horrek ez ei zion erraztu jendea pozik edukitzea. “La cobarde equidistancia” salatzen zuen behiala El País egunkariak txitean-pitean.   

Mitxelena, Idazlan guztiak, XI, 9-10:

“Behar adina pazientzia izanez gero —eta, gainera, zorte apur bat lagun bada—, azkenean testu paralelo eta argiagoak aurkitzen dira [filologia konparatistan]; testu horiek pasarte ilunen esanahia zehazten dute, edo, gutxienez, haren mugak finkatzen eta zehaztasun handiagoz taxutzen laguntzen dute.

Esanahia, gure artean askok uste omen dutenaren aurka, ez dago berehalako, konkretu eta ia ukigarri den zerbait izatetik hurbil ere. Azken urteotan hizkuntzalaritzak aurrerapen handiak egin baditu formari dagokion guztian —hau da, edonork printzipioz hauteman dezakeen soinu-materian eta adostasun orokorra merezi duten konbentzioen bidez idatziz finka daitekeen horretan—, esanahiaren alorrean egin duen aurrerapenik handiena, hain zuzen ere, eszeptizismoaren hazkundea izan da, arazo semantikoei aplikatutako introspekzio hutsak eman ditzakeen emaitzei dagokienez.

Objekzio gutxien jasaten duen metodoa esanahia testuinguruaren arabera zehazten saiatzen dena da; hots, elementu jakin bat zein beste elementurekin elkartu daitekeen aztertzen duena, eta elementu horien arteko erlazio formalak kontuan hartzen dituena, erlazio horiek modu zalantzarik gabe adieraz baitaitezke.

Azken batean, beti egin behar izaten da jauzi bat hutsaren gainera; izan ere, esanahiak, Bertrand Russellek dioen bezala, kanpoko erlazio bat dakar berekin, eta erlazio hori ezin du, zentzu hertsian, inolako analisi barneko edo formalek agerian utzi.

Hala ere, introspekzioaren erabilera libreari ezartzen zaizkion murrizketek —froga gisa testu paraleloak aurkeztu beharrak eragindakoek—, gutxienez, jauzi horrek berekin dakartzan arriskuak mugatzen dituzte”.

Mitxelenak 1975an Txillidaz ziharduela idatziriko esaldi bik darakutsate mesfidatia zela errenteriarra kanpotik ezarritako edozein kode moralekiko, eta barne-jarrerak eta borondateak behar dutela etikan nagusi. Bestalde, bat datoz Mitxelenak beste hainbat idazkitan erakutsi jarrerarekin, eszeptizismo intelektuala eta zorroztasun etikoa uztartzen dituena.

Honatx lehenbiziko esaldia:

«Arteak ez luke etikari loturik egon behar, batez ere etika-lege horiek maizegi indarzaleek asmatuak direlako, nahasketa beste biderik ez baitute aurkitzen bere buruen alde jokatuko badute.» (Idazlan guztiak, XIV, 292)

Mitxelenak ez dio etika alferrikakoa denik, ezta arteak amorala behar lukeenik ere. Esaten duena da, batetik, artea ezin dela menperatu botereak ezarritako moral-kodeen bidez; eta, bestetik, arteari ez zaiola komeni boterearen interesen arabera dantzatzea. Mitxelenaren iritziz, etika-lege askok ez dute balio unibertsalik; aitzitik, agintariek beren interesak legitimatzeko asmaturiko tresnak dira. Halatan, artea moral ofizialaren zerbitzura jartzea arriskutsua da, propaganda bilakatzen ohi baita.

Mitxelenaren antidogmatismoa sumatzen da hemen ere. Ez zuen fede handirik moral-sistema itxietan. Bat zetorren horretan ere Popperrekin: jendarte irekiaren etsaiak dira beren burua egia osoaren jabetzat dutenak. Maizegi ezartzen dute kontrol politikoa etikaren izenean.

Bigarren pasarteak Mitxelenaren etikaren beste ezaugarri bat nabarmentzen digu, aurrekoari lotua:

«Bere eskuko den etikaren sortzaileak esan zuenez, eta ondorengo zuzen izan du Txillida, ez da deus mundu honetan eskubide osoz on dei dezakegun gauzarik, borondate ona izan ezik.» (Ibidem.)

"Bere eskuko den etikaren sortzailea" esapideak Immanuel Kanti egiten dio erreferentzia. Eta ez dirudi Txillida bereziki kantiarra izan zenik; bizialdi osoan ez, behinik behin. Dena den, ezin hautsizkoa dirudi Kant-Popper-Mitxelena katea. Gaur egun, “bere eskuko etika” baino sarriago darabilgu “etika autonomo”, “heteronomo”ri kontrajarririk. Hona hemen Kanten Ohituren metafisikaren oinarriak-en lehenbiziko esaldia:

«Es ist überall nichts in der Welt, ja überhaupt auch außer derselben zu denken möglich, was ohne Einschränkung für gut könnte gehalten werden, als allein ein guter Wille.» Gutxi gorabehera:

“Ez dago munduan ezer, ezta mundutik kanpo ere eskuarki, mugarik gabe ontzat har daitekeenik, borondate ona izan ezik.”

(Clément Rossetek esaldi horretan Kanten arazo mentalen bati antzeman uste izan dio, batik bat “ezta mundutik kanpo ere eskuarki” zehaztapen egiari zor aski txoroan.)

Mitxelenak bere egiten du Kanten intuizio etiko nagusietako bat: ekintzen balio morala ez dago emaitzetan, ez talentuan, ez adimenean, ezta arrakastan ere, baizik eta subjektuaren asmo edo borondate onean.

Bi esaldiak batera irakurrita, bistan da Mitxelenak ez duela arau heteronomoen ezein etikarik aldezten; ez du sinesten ez hamar mandamentuetan, ez kanpotik ezarritako bestelako kode zurrunetan, are gutxiago boterearen interesek kutsatutakoetan. Hala ere, ez da nihilista ez erlatibista; aldiz, unibertsalgarriak iruditzen zaizkion barneko zintzotasunari, borondate onari eta norberaren erantzukizunari ematen die lehentasuna.

Hortaz, immanentea da Mitxelenaren etika, ez soilik ez delako haraindiko transzendentziaren batean oinarritzen; gainera, honaindiko jokalekuaren mugen barruan ere, uste du kontzientziari dagokiola etika, eta ez kontzientziari kanpotik letorkiokeen inongo arau-katalogori, dela influencer edo guru batengandik, dela liburu sakraturen batetik. Zintzotasunak ez du zerikusirik gugandik at asmaturiko aginduak betetzearekin, at asmatu ostean guk ikasi eta erabilirikoak; alderantziz, giza neurri mugatuen barruan behar da bilatu. Eta, gizakia perfekzio morala erdiesteko gai ikusten ez badu ere, uste du duin izatera hel daitekeela, eta behin baino gehiagotan erakutsi duela  egoera tragikoetan ere zintzoro jokatzeko ahalegina.

Mitxelenarentzat, munduak zentzu gardenik ez eskaintzeak ez du gizakia erantzukizunetik askatzen. Kanten oihartzuna nabari da hemen ere: ia guztia ken dakioke gizakiari, baina ez borondate onaren aukera.

Labur: Mitxelenaren etikaren arabera, fidagaitz izan behar dugu botereak ezarritako moralarekin; baina aldi berean ez diogu uko egin behar gure burua zorrotz epaitzeari. Giza ondasun gorena ez baita arrakasta, ezta egia osoaren jabetza ere, ezpada borondate ona.