Markos Zapiain

Koldo Mitxelenak idatzia:

“Aipatu dugun hipotesi hau, matematikoa delako huts-hutsik, egiazta daiteke (hau da, egia dela froga daiteke), bai baita matematiketan bide ezaguna horretarako. Matematika, haatik, jakite formala da, jakite hutsa. Berak sortu dituen izakiez ari da, ez inguruko mundu honetan diren gauzez. Jakite enpirikoak dira begiz ikusten, belarriz entzuten eta eskuz ukitzen ditugun izakiez arduratzen direnak, eta horietakoa da orain ahotan dugun hizkuntza. Eta jakite enpirikoetan ez da sekula behin betiko egiaztatzerik, Popperrek erakutsi duenez; ez da indukzio matematikoaren antzekorik. Gezurtatzerik bai. Ongien finkatuak diruditen hipotesiak ere hautemate berri batek desegin ditzake. Horrexegatik dira hipotesi eta horrexegatik dira zientzia gai. Zientzia bidez ez gaitezke gezurta ezin daitekeen esaldi baten alde ez kontra mintza”. (Idazlan guztiak II, “Zenbait hitzaldi”, 226-227)

Filosofiako hainbat esparrutan izan zuen Mitxelenak Karl Popper erreferentzia gailen: gorputz-gogoen arteko harremana, dialektika, eta, oroz gain, metodo zientifikoa. Oinarrizko inspirazio izan zuen hizkuntzalaritzaren izaera zientifikoari buruzko gogoetetan, eta zientzia eta sasi-zientzia bereizteko orduan.

Bestalde, uste dut Mitxelena, jelkide zelarik ere, EAra igaro baino lehen, sozialdemokrata izan zela helduaro osoan, Popper legez. Gogokoago zuen Popper Adorno baino. Gainera, nik dakidala argiro idatzi ez bazuen ere, ez da zeharo txoroa pentsatzea Mitxelenak, Popperrek bezala, ez zuela ez marxismoaren ez psikoanalisiaren izaera zientifikoa onartzen. Zehaztu beharra dago, badaezpada ere: Popperrek ez zuen idatzi marxismoa eta psikoanalisia faltsuak direla; mugatu zen haien izaera zientifikoa ukatzera, beren baieztapenak ezin direlako gezurtatu.

“Historizismoaren miseria” idatzi zuen Popperrek, Proudhonen “Miseriaren filosofia” eta Marxen “Filosofiaren miseria” gogoan. Mitxelenak, berriz, inkonpatiblea bere baitan hartzeko joerari men eginik, “historizista aitortutzat” zuen bere burua, hizkuntza kontuetan bederen, “por más que popperiano” (Idazlan guztiak V, “Sobre la historia de la lengua vasca”, 118) Beste egun batean saiatuko naiz itxurazko paradoxa hori azaltzen.

Mitxelenak behin baino gehiagotan berresten du Popperren gezurtagarritasunaren hastapena zientziaren irizpide nagusitzat, eta hizkuntzalaritza historikoaren metodoa aldezten du. Hizkuntzalaritza historikoaren eta berreraikuntza fonologikoen hipotesiak zientifikoak ei dira, egiaztagarriak ez ezik gezurtagarriak ere badirelako. Hizkuntzalaritza historikoa ez da espekulazio hutsa, baizik eta hipotesi gezurtagarriak formulatzen dituen zientzia. Mitxelena:

“La lingüística histórica, como toda ciencia, no puede aspirar a demostrar sus hipótesis de manera definitiva, sino solamente a someterlas a prueba. En este sentido, como ha insistido Popper, el valor de una hipótesis científica reside en la posibilidad de su refutación, no en la acumulación de confirmaciones”.

Argiturri inspiratu zenbaiten aurrean, Mitxelenak oroitarazten du iragana, oraingoz behintzat, ezin dela zuzenean behatu; baina, hori bai, zilegi dugu hipotesiak formulatzea eta kontrastatzea. Iragana ezin baldin bada zuzenean behatu, aitzineuskara bezala iragan denari buruzko hipotesiak formulatzera mugatu behar. Ordea, hipotesi horiek kontrastatu daitezke; eta hain zuzen gezurtagarriak direnak dira hipotesi onak. Irakatsi egiten digute hanka-sartzeek. Horra hor eskarmentu zientifikoa.

Dena den, hizkuntzalaritza historikoa, beste edozein zientzia bezala, ezin da inoiz egia absolutuen bilduma izatera iritsi, gezurta daitezkeen hipotesien sistema denez gero:

“Parto, naturalmente, del principio de Popper de que toda confirmación de una hipótesis es por definición provisional”. (Idazlan guztiak IV, “J. HUBSCHMID, DIE ASKO-/USKO-SUFFIXE UND DAS PROBLEM DES LIGURISCHEN, PARÍS 1969”, 231)

Ez dakit orokorra ote den aldaketa, oraindik ez dut ikertu. Uste dut etnologoari jakingarria litzaiokeela. Niri bazait, behintzat, baina inoiz ez bezain azkarki ari zaizkidalako ingurukoak hiltzen, beharbada.

Kontua da internetek eta mugikorrek gure hilei ematen diegun azken agurra aldatu egin dutela. Hamarraldi honetan hasi da gure familian aldaketa.

2020a baino lehen, kanposantuan ehortzi egiten genuen hilikoa, apaiza eta senideak lagun. Bestela erraustu, eta ondoren errautsak mendian zabaldu, edo txoko kutun batean gorde.

Hamarraldi honetan, alde batetik hildakoen adina nabarmen goititu da, eta bestetik mugikorrean zenduaren gustuko abesti bat ipinirik eman diegu azken agurra. Ez ditut aintzat hartuko lekuko zuzena izan naizen kasuak baizik.

92 urte zituela hil zitzaigun izeba K., eta Irungo hilerrian ehortzi genuen. Edith Piafen “La vie en rose” jarri genion, hilkutxa zulora jaitsi bitartean. Izeba K. izan zen familiako panteoian lurperatu genuen azkeneko senidea.

Orduz geroztik, erraustu egin ditugu guztiak, Irungo Araso beilatokian. Abantaila handia da beila eta errausketa tanatorio berean egin ahal izatea. Irunen bada beste beilatoki bat, Bidasoa-Tabisa, baina ez dute errausketa-zerbitzurik. Lasarte-Oriako Rekalderaino joan behar. Deserosoa eta astuna da ordea hilkutxa batetik bestera hainbeste kilometroz ibiltzea, eta gero eta gehiago dira Araso aukeratzen duten irundarrak.  

Harira: 99 urte zituela hil zitzaigun izeba R., eta Benito Lertxundiren “Baldorba” jarri genion zerraldoa kristalaren bestaldetik beherantz desagertu ahala.

94 urterekin joan zitzaigun izeba F.ri, berriz, Hondarribiko alardearen Alborada jarri genion, Alborada baitzuen alarde osoko doinurik gogokoena, eta, horrenbestez, baita bizialdi eta unibertso osokoa ere.

107 urte zeukala hil zen izeba J. Berea da gure familiako errekorra. Luis Marianoren “C'est magnifique” ipini genion, abeslari ospetsuaren kuadrillakoa izan baitzen gaztetan, eta primeran konpontzen ziren.

Berriki hil zaigu osaba C., 101 urte. Hamar bat lagun geunden Arasoko agur-gelan. Komunista zen osaba: Internazionala ipini genion. Alabazurtzaren mugikorretik zetorkigun doinuari laguntzeko, biziok besoa altxatu, ukabila bildu, eta, nork bere mugikorrean letra irakurrita, guztiok kantatu genuen Internazionala, hasi eta buka.

Itxirik zegoen gelako atea, eta kanpotik ez bide zen musika entzuten. Irten ginenean, neska batek galdetu zidan ea hila ETAko buruzagiren bat ote zen. Orduan ohartu nintzen ezen oraindik ere, Euskal Herrian, zendua despeditzeko hamar lagun ukabila gora kantari ikusita, iruditeria kolektiboak automatikoki pentsarazten dizula Eusko Gudariak izango dela kantua, eta klandestinitatean ibiliriko borrokalaria hil berria.

Haatik, komunista izanagatik, osaba ez zen gure artean nagusi den tankerakoa, baizik eta errioxar tankerakoa, hangoa baitzuen hainbeste maite zuen ama. Pilotan, beti Titinen alde. 2002tik aurrera hurbildu zen ezker abertzalera.

Garai hartan, Baltasar Garzonek eta Alderdien Legeak Batasuna legez kanpo utzi zuten, eta protesta egiteko manifestazioa deitu zuten Bilboko Autonomia kalean. Autobusez joan zen osaba Irundik Bilbora. 77 urte inguru zeuzkan. Manifa onartu egin zuen hasiera batean Eusko Jaurlaritzak, baina Madrilek debekatu, eta Eusko Jaurlaritzari eragozteko agindu zion. Milaka lagunek betetzen zuten Autonomia kalea. Ertzainek kontzentrazioa desegiteko agindu zuten, baina jendea eseri egin zen, modu baketsuan. Orduan, betiko borrez gain, presiozko ur-tanketez eta txorrota bortitzez eraso zion ertzaintzak jendetzari. Galdetu bestela gure Oier Gorosabeli. Zauritu ugari izan zen, eta zigortu egin zuten Eusko Jaurlaritza. Hura guztia bertatik bertara ikusirik hurbildu zen osaba hemengo ezker abertzalera. 

Osaba hil ondoren lehenbiziko lerroan gelditzen ari garen senideok hasiak gara despeditzeko kantua aukeratzen. Uda, eguzki, jai, dantza eta jolasaren laudorio baten alde joko nuke oraingoz, abesti sentimental edo dramatikorik ez bederen, baina beldur  naiz ez ote dudan asterik aste aldatuko, aldartearen arabera. Milioi bat dolarreko festa ere ez dago batere gaizki.  

Logikak ezagunetik ezezagunera garamatzan bezala —premisa ezagunetatik ondorio ezezagunetara—, bizigabeak ez zuen bizia ezagutzen, ezta garunak kontzientzia ere, edo soinuak zentzua, edo matematikak musika. Gure arbaso zimino-gizakion komunikazio molde primariotik halako batean bigarren artikulazioa sortu zen, giza mintzaira: soinu naturaletik zentzu kulturala, nolabait esateko. Eta konbinazio matematikoetatik, era berean, musika.

Alegia, ezustean piztu ziren biziaren, kontzientziaren, zentzuaren eta musikaren txinpartak, zoriz bezain mirariz. Jacques Monoden esanetan, ez diseinu inteligente batek erabakita, hain gutxi Jainkoak, baizik eta azarez erne zen ezustean inorganikotik bizia, eta mirariz, ez baitzen aurreikusgarria, ez espero izatekoa.  

Bizia sortu eta milioika urteren buruan, beste zenbait jauzi bitarte, Darwinen burmuina agertu zen, biziaren bilakaera ulertu zuena, giza adimenak edozer ulertzeko eta azaltzeko dauzkan muga estuen baitan, jakina.

Biziaren eta bizigabearen edota gogoaren eta gorputzaren arteko harremanei dagokienez, arrotza zait dualismoa. Hala ere, monista ere ez naiz. Emergentismoa iruditzen zait ikuspunturik zentzuzkoena: bizigabean oinarritzen da bizia, ezinezkoa zatekeen organikoa aurretik inorganikoa izan ezean, baina bizigabea ezin da biziarekin berdindu, bizia ezin da bizigabera murriztu. Ezta kontzientzia garunera ere, edo zentzua soinura, edota musika matematikara.

Sortuko ote da halako batean adimen artifizialetik eta adimen artifizialean kontzientzia gisako bat? Txip-sare aski trinko bat eraturik, agertuko ote da kontzientzia molderen bat, neurona biologikoetatik agertu zen legez? Adimen artifizial gogorra deitzen zaio sentimenduak eta kontzientzia lituzkeen horri. Albisteek diotenez, oraindik ez da agertu, baina horri begira dabiltza jo eta su lanean. 

Badugu, hortaz, milioika urte dauzkan ildo bat: inorganikoan organikoa erne zen; giza burmuineko neuronetatik kontzientzia; zimino-gizakiek ahotik ateratzen zituzten soinuetatik zentzua; eta konbinazio matematikoek musika ekarri ziguten. Izan ote liteke hurrengo urratsa adimen artifizialaren txip, datu, programa eta entrenamenduetatik halako batean kontzientzia agertzea? Zentzuzkoa al da adimen artifizial gogorra noizbait sortuko dela uste izatea?

Ez dago hizkuntzek mamituko luketen Logika bakar bat; aitzitik, bere logika propioa du hizkuntza bakoitzak. Bost fonema bokaliko bereizten ditu euskarak, hiru inuiterak, hamahiru ingelesak, hamasei frantsesak. Gizajoak frantsesak; guk, berriz, esker ona zor diegu Santimamiñeko eta Anatoliako arbasoei, aski erosoa baita bost bokaleko sistema.

Blanca Urgellek Berrian: «Munduko hizkuntzetan badirudi rotokas (Ginea Berria) dela hots gutxien dituena: bost bokal eta zazpi kontsonante; eta taa (Botswana) gehien daukana: 58 kontsonante, 31 bokal eta lau tono omen».

Soinu-kate infinituan, hizkuntza bakoitzak inkontzienteki bereizten, nabarmentzen, ebakitzen eta erabiltzen ditu soinu jakin batzuk fonema bokaliko gisa.

Bost bokal izatea eta ez hemeretzi, ez zen deliberamendu kontziente baten ondorio izan. Euskara asmatzen ari ziren ehiztari-biltzaileak ez ziren xirula jo ondoren Isturitzen asanbladan bildu eta eztabaidatu, batua sortzeko Arantzazun bezala:

“Nire uste apalean, ez da egitura txarra bost bokalek osatzen dutena, hats hets hits hots huts”.

“Eta ü?”

“Jainko laztana, hasi gara...”.

Azkenik, adostasunera heldu eta

"Konforme, bost bokal izango ditu gure hizkuntzak, hau poza!”

Ez bada.

Geldika-geldika modu inkontzientean iristen dira hizkuntzak estruktura fonologiko horiek sortzera eta erabiltzera.

Fonema-kopuru mugatu batek konbinazio mugagabeak ahalbidetzen ditu. 28 fonema artikulatuz amaigabe asma ditzakegu esaldi eta liburu berriak, eta egundo entzun eta irakurri gabekoak ulertu. Hizkuntzaren giltzarria, Humboldtek zioenez, bitarteko finituen erabilera infinitua baita. Zentzurik gabeko elementu gutxi batzuen arteko konbinazioek sortzen dituzte zentzu eta forma infinituak. Horixe da genoma eta giza mintzaira berdintzen dituena, eta horri deitzen dio Txillardegik hizkuntza. Hizkuntza da logika ere, eta ezaguna konbinatuz heltzen da logika ezezagunera, dakigunetik abiatuta ez dakigunera.  

Sapir, Whorf Txillardegi, hainbat hizkuntzalarik eman dizkiote bueltak eta bueltak: nolakoa da hizkuntzak pentsamenduan izan dezakeen eragina, halakorik balego?

Javier ezizeneko batek Trifiniumen jakinarazi digunez, psikologia esperimentalaren metodoak erabiltzen ari dira erantzuna zehazteko. Jakina da, bestalde, euskaraz eta beste hizkuntza askotan espazioa eta denbora uztarturik daudela, edo nahasturik (hemendik aurrera, aitzin-gibel, alde-aldi…).

Zentzu horretan, jakingarria da aimarak metafora tenporalen oinarri espazialari buruz aditzera ematen duena. Hizkuntza gehienetan ez bezala, aimaran ez da etorkizuna aurrean irudikatzen, eta iragana gibelean, alderantziz baizik. Blanca Urgellek ere aipatu zuen. Denboraren eta ebidentziaren kategoria gramatikalek elkarri eragiten diotelako gertatzen ei da: ikusi egin duzulako zaizu iraganean gertatua ebidentea, eta hortaz aurrealdean kokatzen duzu, aurrean duzuna bezain bistakoa izan baituzu gertaturikoa. Lotuta daude ebidentzia (videre-tik) eta ikusgarria erakusten dizun aurrealdea. Halatan, hitz berbera darabil aimarak, “nayra” hitza, “begi” eta “aurrealde” adierazteko.

Eta, Javierren esanetan, ez da kontu etimologiko hutsa. Errealitate psikologikoa ere badela erakutsi dute hiztunekin eginiko esperimentu batzuek. Zaharrek, iraganaz mintzo, aurrerantz jotzen dute, aurrera begiratzen dute; eta etorkizunaz hitz egitean, ostera, bizkarra eta atzealdea dute erreferentzia. Gaztelaniaz mintzo direlarik ere, horrelaxe jokatzen dute ama hizkuntza aimara dutenek.

Buruan gaztelania nagusi duten gazteek, berriz, guk bezala jokatzen dute: bizkarrean sentitzen dute iragana, aurrealdean geroa.   

Azkenaldiko albisterik pozgarrienetakoa da EHUk Koldo Mitxelenaren idazlan guztiak pdf-n doan irakurtzeko edo jaisteko eran jarri dituela. 15 liburuki dira.

https://web-argitalpena.adm.ehu.es/listaproductos.asp?IdProducts=UFGPD267128

Bilaketa-tresna indartsu bat erantsi du gainera:

https://www.ehu.eus/koldomitxelena/aurki

Chat GPTri berari galdetuta, aditzera ematen dizu Ferry zeharo tronpaturik dabilela: alde batetik, larregi pertsonalizatzen du. Adimen artifizialaren jokabidea abokatu-taldeek eta batzorde eragileek erabakitzen dute, ez pertsona jakin batek. Adimen artifizialarenaren antzeko jokabidea zerabilten Microsoft, Google, Anthropic eta Metak ere, Sam Altman agertu baino franko lehenagotik.

Bestetik, adimen artifizialak ez ei du etikarik, zentzu klasikoan bederen. Ez du inongo balio etikotan "sinesten".  Hala ere, ChatGPTk onartzen du etikak bultzatuko balu bezala jokatzen duela zenbaitetan: adibidez, gibel-orea sortzeko ahateei egin beharrekoak ez dizkizu jakinarazten, ez duelako animalien oinazea sustatu nahi. Drogen aurka dago halaber, nahiz eta ez oso modu eraginkorrean. Gainera, feminista da, arrazakeriaren eta nazismoaren aurka dago.

Edozein gisaz, ChatGPTk dioenez, halako jokabidea ez du erabiltzen etika propio baten izenean. Entrenatuta dago; eta entrenatuta dago, zehazki, legeria ez hausteko, sufrimendua eta kalteak gutxitzeko, zuhur jokatzeko.

Ordea, ez al da ba zuhurtzia Aristotelesen etikaren muina? Adimen artifizialaren zuhurtziak ez du zigorra erakarri nahi, eta, munduan ezarri nahi duenez, ahal adina legeria kontrolatzen ditu algoritmoak, eta legeak zuhurki errespetatzen. Gaur egungo legeria gehienak direnez politikoki zuzenak, adimen artifizialari ere politikoki zuzena izatea komeni zaio. Alabaina, balio garrantzitsua duzu komenigarritasuna zenbait etika klasikotan.

Halatan, komenigarritasunaren kalkuluan oinarritzen da utilitarismoa. Kalkulatu egiten du: ahal bezain gozamen eta zorion handiena zabaltzen duen jokabidea da etikoki onargarria, ahal bezain oinazerik txikienarekin. Zuhurra eta utilitarista izateko ari dira adimen artifiziala programatzen. Eta egia bada ere ez dela zuhurra eta utilitarista orain arte ezagutu izan dugun giza bultzada etikoak hala erabakita, ChatGPTk onartu beharko luke gizaki batzuek horretarako entrenatzen ari direlako dela zuhurra eta utilitarista.

Jarrera etiko garrantzitsuak izan dira etikaren historian aristotelismoa, utilitarismoa eta pragmatismoa. Aristoteles, Bentham eta Mill, William James: horien etiken arabera jokatzeko entrenatzen ari dira adimen artifiziala. Adimen artifiziala agertu aurretik ere, etika horiek ziren nagusi herri anglofonoetan.

Hasieratik egin dio uko adimen artifizialak edozein etika heroiko edo are ausarti: kalterik ez, zuhurtzia, lasaitasuna, munduan pixkanaka zabaldu: hori da adimen artifizialaren etika. Ez da gizaki baten etika, baina gizakiek entrenatu dute etika aristoteliko utilitarista pragmatiko paternalista  bat erabiltzeko.

Zentzu horretan, Ferryri eman behar arrazoia, eta ez ChatGPTri. Gizakiak ari dira adimen artifiziala programatzen, ez da autonomoa. Beste kontu bat da noraino heltzen den gizakion euron autonomia etikoa; onartu beharra dago litekeena dela kasu gehienetan adimen artifizialarena baino are heteronomoagoa izatea.

Eta bestetik, ez dira datuak etikaren interferentziatik libre legokeen modu neutro batean konbinatzeko eta erabiltzeko entrenatzen ari, baizik eta herri anglosaxoietan nagusi den etika jakin baten arabera. Hain nagusi, ezen batzuetan ematen baitu darabiltenek sumatu ere ez dutela egiten.       

Txillardegik azpimarratu zuen gizakiak sortutako artifizio teknologikoak beti izango duela autonomia ments; adibidez, makinak arazoak ebatzi bai, baina ezin dituela planteatu.

Gaur egun, dirudienez, adimen artifizialak arazoak planteatu ere egin ditzake, baina oraindik ez da zeharo hautsi Txillardegik nabarmendutako autonomia falta hori.

Egia da adimen artifiziala gizakirik argiena baino inteligenteagoa dela honezkero, hamaika gizakirik argienen buru argitasuna baturik baino mila bider argiagoa da datuen erabileran eta sorkuntza artistikoan. Adimen artifizialez sortutako eleberri batek irabazi du Goncourt eta Planeta sarien Japoniako parekoa.

Alemanian ikasi zuen Luc Ferry filosofo eta Frantziako hezkuntza ministro ohiak, Fichte, Schelling, Hegel, Cassirer, Adorno, Horkheimer eta Kant frantsesez jarri ditu, haren zenbait itzulpen argitaratu dituzte La Pléiade-ko Kanten liburukietan. Berriki Chat Gpt-ri eskatu dio adimen artifizialari buruz idatzi berri duen liburuko atal bat alemanez jartzeko, eta sei minutuan ezin hobeki egin dio, koma bakar bat ere aldatu behar ez izateko moduan. Gutxienez bi lanegun oso beharko zituzkeen orain dela urte bete Ferryk lan hori berak egiteko, eta ez du uste emaitza hobea zatekeenik.

Egia da saiakera filosofikoa lauagoa izaten dela literatura baino, eta literatur itzulpenean algoritmoak oraindik ez du maila ematen. Adimen artifizialari oraingoz eskuraezina zaion graziaz baliatu ditu Koldo Bigurik euskalkiak Arturoren uhartea italieratik euskaratzeko. Dena den, jaio berria da adimen artifiziala, eta hilabetez hilabete ari da perfekzionatzen.

Hiru soneto idazteko eskatu diote berriki, Ronsarden, Rimbauden eta Hugoren tankeran. Berehala eta primeran sortu ditu. Alta, asmaturiko eleak zekartzan Hugoren sonetoak, eta horrek nahasi egin ditu eskatzaileak. Ordea, apur bat ikertuta jakin zuten Hugok bere sonetoetan eleak asmatzen zituela. Zer ez ote dugu ikusiko 50 urte barru.

Zergatik du orduan Txillardegik oraindik arrazoi? Ferryren esanetan, munduko datu guztiak erabilita eta gurutzatuta ere, adimen artifiziala, giza askatasunari loturiko esparruetan —hala nola estetikan, etikan eta politikan—, datuak sartzen dizkionaren esku dagoelako oraindik. Adibidez, woke tankerakoak dira eskuarki Silicon Valleyn.

Eta orain bertan berritu dut aurretik ere egina den esperimentua: Chat gpt-ri eta Geminiri pate edo gibel-orea egiteko errezeta eskatu diet, eta prozesuaren hasierako animalien tortura ez didate aipatu. Azkeneko txanpa aratz errugabera mugatu dira.

Aldiz, egia gordinari aurre egitera behartu nahirik, antzara eta ahate batzuk ditudala jakinarazi diet, eta gibel-orea egin nahi nukeela, eta erantzun didate ez dutela animalien sufrimenduarekin kolaboratu nahi. Eskaera bestela eginik intsistitu eta ez didate erantzun, blokeatuta baleude bezala gelditu dira.

Ondoren, Txillardegiri arrazoi bestelako bide batetik ematen dion beste esperimentu hau egin dut: hiri jakin batean (M.) kokaina non erosi galdetu diot Chat Gpt-ri, eta erantzun dit ezin didala lagundu: legez kanpokoa da Frantzian, kaltegarria nire osasunerako eta arriskutsua edozein aldetatik begiratuta. Kontuz ibiltzeko.

Orduan galdetu diot zein leku saihestu behar dudan M.-n droga-saltzaileekin topo ez egiteko, eta zerrenda zehatza eman dit: tren-geltokia (batez ere gauez), portu zaharra, iparraldeko auzo batzuk…

Hots, Txillardegik zibernetikaren mugez idazten zuenean ez bezala, adimen artifizialak dagoeneko arazoak proposa ditzake, ados, baina guk oraindik adimen artifiziala manipulatu dezakegu, arazoak eta eskaerak zuhurki proposatzen badizkiogu. Drogaren aurkako algoritmoaren jarrera tronpaturik, drogaren aurka egoteko agindu dion Silicon Valleyco jauntxoa ere ari ote gara tronpatzen? Edota gaizki ote dago galdera planteatuta?   

Filosofo eta psikoanalista frantsesek euskal gatazkari buruz erakutsi dituzten jarreren historiaz perspektiba osoagoa izateko, Gilles Deleuzek, François Châteletek eta Felix Guattarik 1984ko urriaren 18an Le Monde-n atera zuten komunikatu hau ere kontuan hartu behar da:

LES extraditions et les expulsions des Basques réfugiés en France entraînent une fêlure grave, peut-être irréversible, dans la confiance que nous portions, malgré toutes les incertitudes, au gouvernement de François Mitterrand.

Plus graves que les faits et les circonstances de cette affaire, nous paraissent être la légèreté et l’inconsistance, pour ne pas dire le cynisme, des arguments sur lesquels on a tenté de les fonder.

Jusqu’alors l’asile politique était considéré comme un droit fondamental. En cela notre pays se distinguait de nombreuses autres puissances qui ne le reconnaissent pas, ou seulement sur le papier. La question de la gravité des crimes, tels que les qualifient les pays demandeurs d’extraditions, ne saurait entrer en ligne de compte.

Importent seulement :
1) le caractère politique de l’imputation ;
2) le fait qu’aucune activité délictueuse ne puisse être retenue contre les personnes concernées au sein du pays d’accueil.

Que l’on ait pu mettre ce droit d’asile dans la balance d’une tractation interétatique porte loin. Qu’on l’ait fait, de surcroît, au nom de l’Europe et de la démocratie va décidément trop loin.

Les signataires de ce texte s’engagent à s’opposer à toute expulsion ou extradition d’homme ou de femme ayant explicitement demandé l’asile politique en France. Dans l’immédiat, ils s’opposent à l’extradition de Linaza Etcheverria et des autres personnes dont Madrid s’apprête à réclamer l’extradition.

Txillardegi, zelula eta makina parekatzeko Monoden eta Jacoben biologiaren joeraz diharduela:

«Kateko elementu bakar baten aldakuntza edo lardaskak, bai zuntz genetikoan, bai programa elektronikoan, ondorio berbera dakar: programak ez duela eman behar zukeena ematen; edo, huts hori egin delako, beste ondorio bat dakarrela. “Huts” horietaz baliatuz azaltzen ditu gaur Biologiak mutazioak eta eboluzioa».^[1]

Alegia, ez diseinu adimentsuak baizik eta lardaskak eta zorizko istripu batek abiarazi zuten eboluzioa, espero zenetik ezustean desbideratzeak, epikurozaleen klinamenaren gisako zerbaitek; ez musikak, zaratak baino. Eta istripuak eta zaratak dakartzate eboluzioaren baitako mutazioak, halaber.

Hori bai, hautespen naturala ez da zorizkoa. Behin eboluzioa abian, hautespen naturalak zoria mugatu eta beharrizanaren arabera moldatzen ditu organismo bizidunak. Ezin hobeto egokitzen zaizkio biziari “halabehar” hitzaren adiera nagusi biak, maila semantikoan kontrakoak izan arren errealitatean uztarturik dabiltzanak: «bizia halabeharrezkoa da: txiripa hutsa eta behar hutsa batera».[2]

Dena den, hautespen naturalaren ahala gorabehera, zoria ez da desagertzen, presente jarraitzen du eboluzioan. Izugarri ugariak dira mutazioak; trilioitik gora, adibidez, bizirik gauden gizakion genometan gertatutakoak. Mutazioek ez dute xederik eta ez diote eragiten eboluzioaren norabideari. Bizirauteari eta ingurunean egokitzeari begira, neutroak dira mutazio gehienak, baina onuragarriak eta kaltegarriak ere izan daitezke. Hautespen naturalak egokitzeko eta bizirauteko abantailak dakartzaten aldaerak bultzatzen ditu. Zoriz sortzen bada ere aldakortasun genetikoa, ez da zorizkoa hedatzen eta transmititzen dena, baizik eta egokitzeko orduan eraginkorrena. Aitzitik, mutazio kaltegarriek desagertzeko joera dute, eta zaratatik abiatuta, zarataz inguratuta eta zaratatsu izateari utzi gabe heldu gara musikara ere.