Garagoittiko Orakulua

Izan be, udako sasoi honetan izperringiak irakortzia “Marmotaren eguna” bizitzia lez dok. Urtero-urtero-urtero gauza bera, herrixetako jaixengaittik batez be najabilk. Lehendik komunikabidiak kontsumitzeko motibaziño gitxikin banabil... udan zero patatero.

Sekula ez nok festazalia izan: tabernetako zaratiak, beruak, usaiñak atzeraka eragitten nok. Gaztetan juaten nintzuan. Artian ez nintzuan konsziente, baiña oiñ  bajakixat nere motibaziño bakarra neskalaguna lortzia zala (sekulan be ez najuan lortu; nere lige guztiak giro lasaixan egindakuak izan dittuk). Behin helburua lortuta, giro horretan ibiltzeko najeukan motibaziño apurra (lagunekin egotia, batez be) asko bajatu dok; etxuat uste barriro hasiko jatanik, egoera zibillez aldatzen ez naizen artian behintzat.

Gaiñera, 16 urte dakaguzenian gauza apurtzailliak eta barrixak egittia gustatzen jakuk: horixe izaten dok drogak hartzeko eta alternerako motibaziño nagusixa. Baiña... behiñ 20 urte hortan zabizenian, gauzak “barrixak” izatetik “konbentzionalak” izatera pasatzen dittuk. Eta neri, 16 urtekuen kuriosidade hori mantentzia gustatzen jatak, gauza barrixak probatzeko.

Erreza dok, baiña era berian pizkat sakontzeko aukeria emoten dabena. Nik be egingo juat ba. Eta, gura dabenak, jarraipena emongotsa bere blogian, bere borondatez. Lekukua Iturrin mezu honetatik hartu juat: Blog Hop Project: blogean horrela idazten dut.

Lau galdera erantzutia dok kontua; hortxe doiaz ba.

Zeri buruz ari naizen orain idazten?

Aurretik argittu bihar juat antxiñan Garagoittiko Orakulo hau bakarrik banekan be, denporiakin osasun arloko material guztia FisioLanTaldea blogera mobidu najuan, pazientien erreztasunerako, eta espeleologiako gauzak be ADES-en multiblogetan argitaratzen jittuadaz.

Orduan: gaur egunian denpora gehixen osasun asuntuak jorratzen ibiltzen nok (izperringirako artikuluetarako gaixak, hor zihar topautako material interesgarrixak...). Kueben blogari, barriz, oso denpora gitxi eskintzen jetsat (justu-justu asteko partiakin corta/pega egittia dok, normalian). Orakulua, azkenik, beste gai guztiendako kajoia dok, eta maiztasun irregular xamarra erabiltzen juat. Ointxe momentuan... meme honi buruz idazten jiharduat :-P

Genero berbera jorratzen duten beste batzuekin alderatuta zein alde dago nire idazketan?

Ez jaukat erreferente argirik. Genero bakarrera mugatzen ez naizen neurrixan, adabakiz adabaki “patchwork” ojala dok neuria; esango neuke iñolako blogik baiño, Toribio Etxebarria idazliak eragin nabela gehixen estilo aldetik.

Orduan: ez nok gai nere burua iñokin konparatzeko. Gauzak etorri ahala idazten jittuadaz, kronika edo egunkari estiluan, eta formak asko zaindu barik (emoten doten azken errepasua akats ortografikuei zuzenduta egoten dok batez be –fallo garrafalegixak ez egitteko-).

Zergatik idazten dut idazten dudana?

Hasierakuak arrazoi bi zittuan: bat, arazuak berbatan formulatzia oso mesedegarrixa dala neretako. Horrekin 17 bat urtekin konturatu nintzuan, eta ordutik idazten juat (toka, juan dan aspaldixan). Beste arrazoi nagusixa utilitarixua dok: nabillen saltsan nabillela, “akta” pertsonalak gordetzeko ohitturia hartu juat (gerra zibilla, radixua, irakurketak, speleo, fisioterapia...).

Hasieran idazteko motibuak hórrek izan zittuan. Baiña... argitaratzeko motibuak? Diferentiak zirala esango najeukek, garrantzitsuenetako bat exhibizionismo hutsa. Izan be, zertarako hamen argitaratu hórrek guztiak? Ixilpian be, bardin-bardin idazten jarraittuko neukez...

Eibar.org-eko aittabitxixak, baiña, blog bana erregalau jeskuen oin dala 10 urte. Zerekin bete? Naturalena nere idazkixetatik aukeratzia izan zuan (dana ezin da argitaratu), ordurarte pribauan erabillittako hori erakutsitta.

Gerora, bai, gauzia pizkat aldatu egin dok: blogakin hastian, idazteko joko horretan hirugarren elementua sartzen dalako, irakorlia. Harrezkero, nere bitakora pertsonalian publikuari espreski zuzendutako idazkixak ugaldu egin dittuk.

Nolakoa da nire idazketa prozesua?

Esandako moduan, bitakora pertsonal bat jarabixat; antxiñan papelezkua zuan, eta ordenadore portatilla erosi nebanetik (2001 inguruan?) word dokumentu bat dok, momentu honetan 666 pajina dittuana (ene! esangura kabalistikoren bat ete?). Atzetik aurrera idazten juat, hau da, lehelengo apuntiak dittuk barrixenak, eta azkenak zaharrenak (2003kuak, ointxe begiratu juat –nun ete dagoz zaharraguak??-). Dana dala, lehelengo 16 pajinak (joder! ez neban uste hainbeste ziranik) adabakixak baiño ez dittuk, erdi idatzittako gauzen kaosa. Batzu urtiak jaroiek hor, bestiak ostera hasi eta di-da amaittu, fetxau eta artxibatzen jituadaz. Eta gairik ez dakatenian (izperringirako artikuluak, esate baterako) nahikua dok bertoko hari bat hartu eta tiratzen hastia.

Memearen jarraipena

Lehenago be esan dot: etxata gustatzen iñor seiñalatzia, gogoz kontrako idazki bat egitteko. Beraz, Iturriri kopixauta, “pentsatu dut egokiena izango dela hemen bertan esatea nahi duenak jarraitu dezala memea. Polita izango litzateke norbaitek jarraitzea... eta bestela, ba zer egingo diogu!”.

Euskadi Irratiko Faktoria saiuan kolaboraziñua 040701, Oihane Yustos eta Iban Garatekin. (01:33:30-01:58:05).

Entzun hamen.

Aste honetan atentziñua emon destan albiste batek, hain zuzen be, posturekin zerikusi zuzena daka: Gracie Hagen argazkilari lana. Oso estetikua, baiña era berian terapeutikoki esanguratsua:
http://www.graciehagen.com/lllusions-of-the-body/

Eta bestalde, kobak noiz itxi behar diran eta noiz ez, eztabaidarako emon leike.

• Halako kasuetan, nere ustez EZ (Bavieran izandako speleo istripuan ostian) http://descendedor.blogspot.com.es/2014/06/cerrada-la-entrada-la-cavidad.html
• Baiña halako kasuetan BAI (Lekeition, labar-pinturen aurkikuntzian ostian) http://sustatu.eus/1401116419

Hizkeria pizkat gatxa izan baleike be, gatxaguak be irakorri izan dittudaz eta hori ez da oztopua izan. Bilboko basamortuan ibillittako oihulari bakartixa ezagutziak esfortzu apur hori eta gehixago merezi dau.

Ipoin txorta bat dator lehelengo, Egan aldizkarixan 1950 hamarkadan argitaratutako sailla. Batzu gogorrak dira, oso gogorrak: umiak eta herixotzia behin baiño gehixago lotzen dittu, honek dakan azpiko kargiakin (guraso garanondako behintzat): “Umezurtz aberatsak gabonetan jokatu nahi” eta “Jainkoa jaio da Otxarkoagan”. Jon Mirande behin baiño gehixago etorri jata gogora liburuan zihar (gero irakorri dot baietz, Arestiri nahikua eragin zetsala) baiña gaixak ez dira, biharbada, harenak bezain apurtzailliak (ezin bestela izan, sasoi eta leku hartan); halan be, transgresiño tono sakon bat ba dago, itxura konbentzionalan azpixan.

“Narrazio laburrak” izeneko artikuluak, barriz (“Prelude a la musique de la dance” eta “Haserre dantza” batez be, baiña “Urkatuaren oinetara” be...) ulertu ez dittudazela esan neike. Oso testu illunak dira, ixa-ixa poesiak, eta horrekin dana esanda dago (nere kasuan).

“Mundu-munduan” Arestin nobela bakarra ei da, baiña, berez, teatro-lan baten moldaketia da, eta asko igartzen da (behin baiño gehixago irudikatu dot puesta en escena narruzkero eta guzti, mesa-kamilliakin eta). Ondo dago baiña, gustau jata. Umien gogorkerixian gaixa errepikatzen da, modu landutxuaguan, eta bide batez gerraosteko Bilboko txabolen girua ezagutzeko balixo desku, historia liburuetan agertzen ez dan alfonbrapeko historixa hori hain zuzen be.

 Gure kasuan, “break” hau Tomaxek ekarri desku: “ostia” berbia ikasi dau –guri sarri entzunda- eta asko gustatzen jako, batez be tabu dala konturatu danetik. Hor ibiltzen da, beraz, ostia gora eta osssstia bera (halan arrastratzen dau “s”, enfasisa emoteko).

 Nik neuk ez detsat kasorik be egitten: ¿zelan egingo detsat ba errixetan, zer eta nik neuk takian potian erabiltzen doten espresiño bat esatiangaittik?

 Kontua hauxe da: lehenago be esanda dakat Niko foballzaletuta dagola aspaldi. Gizarteratziakin batera, ekidin ezin dan gauzia da hori, hamen Lekeittion behintzat, eta normaltzat hartu dot: Bilboko kamisetia eta ekipamendu guztia, patixuan foballian, eta jakiña, Atletixan kantua noiznahi. Ez badakizue esangotsuet: kantu honetan, momentu baten, orrua eta erantzuna egitten dira. Halako zeozer:

-          Atleee....ti!

-          Eup!

-          Atleeeeee....ti!

-          Eup!

-          Atleeeeeeeee....ti!

-          Eup!

 Tira, ba Tomaxek, ondiok birjina xamarra foball asuntuan, ondiok ez dittu dogmak ezagutzen eta halan erantzuten dau:

-          Atleee.... ti!

-          Ostia!

-          ...

 Danak mutu geratzen dittuk, kantuakin jarraittu ezinda; arpegixak ikustekuak izaten dira! ;-)

Gizon honen idazkeria ultrakorapillotsua egitten jatak hasieran –Caja Laboraleko kuadro inpresionistia-, baiña ohittu arte dok bakarrik. Gero, kuriosidade filologikua eta argumentuan jarraipena parez pare joiazak liburu osuan zihar. Halan be, ez naiz hasi berba ezezagunen esanahixak hiztegixan billatzen, testuinguruakin erdi ulertziakin konforme.

Gure historixan asko interesatzen jatan tarte bat erretratau dau Aranbarrik, gaiñera (banekixan dokumentatzeko, Gotzon Iparragirren liburu hau erabilli zebala) eta horrek asko lagundu nau liburuan zihar. Ederra dok Peñafloridako kondia, esate baterako, pertsonaje modura agertzia, Ilustraziñuak zekarren argixan eta jauntxuen pribilejio ittogarrixen kontraesan biziduna. Protagonistian erretratuak be badaka mamiña: herriko jentia baiño gehitxuago izan arren, noblien munduan sartu ezinda dabillen barberua, bide batez bere ofizixuan azalpen etnografiko politta emonda (ur-buztanak eta).

Idazliak gauza martziano xamarra egin dau, halan be, eta ezin dot esan ia gustau jatan ala ez: protagonistia gaur egungo gizona da, berez; baiña buruko kolpe baten eragiñez egitten dau XVIII gizaldira saltua, eta han garauen preziuan kontrako matxinada famosúa bizitzen dau bertatik bertara. Aranbarrin brotxazo lodi artistikuak biaje astral morokua osatzen?

Lehelengo nobelian nobedade sentsaziñua ez badaka be, gustora irakorri dot Banu Qasitarren peripezien jarraipena. Oinguan belaunaldi bi behera goiaz, eta liburuak Musa ibn Musan loibian (Muhammad ibn Lubb) bizialdixan gertatutakuak azaltzen desku: familixian berrindartzia Al-Andalus iparraldeko mugako lurretan, euskaldun eta leoitarrekin harreman txarrak mantenduta, bide batez Andaluziako matxinaden hasieria jarraittuta (Umar ibn Hafsun). Nobelia izanda be, bistan da idazliak orduko kronikak aldian izan dittuala historixia harilkatzian (hamen be, bibliografiazko 8 pajina datoz amaieran). Halan, pertsonajiak darabixen gertakari nagusixak benetakuak dira, eta horren inguruan garatzen dira trama guztiak. Orduan, liburuan ekarpen garrantzitsuena didaktikua bada be (aro ezezagun hori erakustia), idazliak narratiba teknikia ondo benderatzen dau. Horretara, ikastiaz gain, irakortaldixa oso atsegiña –eta luuuuzia!- egitten da.

Detalle txorra bat: ez dakitt Aurensanz naparran pentsakeria zein izango dan, baiña bere imajinaziñuak dakan sesguakin ideatxo bat egin leike. Izan be, musulman “on” guztiak poligamiari muzin egitten detse bere borondatez, emazte bakarra eta pertsonalidade haundikua aukeratuta. Eta sexua egitten badabe be (umiak dakenez), irakorlia ez da enteratzen ;-)

Gure amak, andra askoren modura, eskopeta-kaxak pikatzen zittuan etxian. Musataiko tallar batendako egitten zeban, Ondarruko kontsultako itxarongelan dakadazen torno eta erreminttekin. Argazkikuak, barriz, Txantzazelaiko Probaderuan dagoz, armak probatzen, umiak aldian dittuezela (3º munduko lan baldintzekin eskandalizatzen garan honetan, ez dago txarto nundik gatozen gogoratzia).

 Bestalde, lanbide honek azaldu leike 1936ko gerran zergaittik nabarmendu ziran hainbeste andra frankotiratzaille modura. Eukixan jaikixa!

Goizian, harañegun erdi-egindako Sendero de los Oficios osoko bueltia egin dogu, Anekin. Aurreko eguneko puntutik aurrera, erletxia ikusi dogu lehelengo; handik herriko carrasca-ikurreko begiratokiraiñok igo gara, ederra baiño ederragua. Eta handik, bidez-bide, artadixetatik zihar (ikazkiñen biharlekua) eta iputegixetatik behera, herrira atzera allegau gara. Harañegungo inpresiño ona, biderkatuta.

 Goiko begiratokixan genguazela, urriñian gaztelu ikusgarrixa: gero jakin dogu Trasmoz herrikua zala, ondotik pasau gara-eta. Hurrenguan bisittatzeko gogua geratu jaku.

 Arratsaldian, Vera de Moncayora. Veruelako monastegixa ikustera giñoiazen, baiña gauza gehixago be ba dagozela konturatu gara.

 Batetik, Burdin Aroko aztarnategi bat dago. Bertako historiari buruzko aittamenetan (ohizko lez, 4 mende musulmanei ezikusixana eginda) esaten danez, Oruña edo Gruña izeneko muiñuan herri haundi industriadun baten arrastuak agertu ziran; horregaittik, zeltiberuen Turiaso hauxe izan leikiala uste da. Bistan danez, lekuan toponimuak iruña bat seiñalatzen dau, Veleia, Pampeluna eta Oiassokuen homologua, Moncayoko mugarrittik gora zeozelako uniformidadia adierazitta.

 Honek “yasa” hitz lokala gogoratu desku, kamiñoko seiñaletan errekazuluak seiñalatzeko ikusi genduana. Gonzalez Bachillerren artikulu honetan (*) yasa = llasa = jasa bardinzen dittu, eta toponimuaz gain ufalari esateko be erabiltzen dala gehitzen dau. Nik “latsa” berbiakin be antz haundixa hartzen netsan, baiña artikulu honetan bertan hipotesi hori ezeztatzen da.

(*) GONZALEZ BACHILLER, Fabian. 2003. Navarro y riojano yasa, vasco jasa: ¿paleoeuropeo *isa *aisa? Fontes Linguae Vasconum 94:469-482. Institución Príncipe de Viana, Iruñea.

 Bestetik, Becquer anaien ibilbidia. Idazle eta pinttoriari detseten errespetutik (bixen biharra asko gustatzen jata), broma gaiztuak egitteko aukeria emon desku honek. Izan be, “ibilbide” hau Becquertarrak monasterixo “desamortizauan” egindako egotaldixan oiñarritzen da (sasoi hartan, 1864 inguruan, oporleku alternatibo/erromantikua bihurtu zan Veruela, eta gure gizontxo bixak hille batzu pasau zittuezen bertan, Madrilleko egunkari batera kronikak eta grabauak bialduta; harrezkero oso ezaguna egin ei zan lekua). Orduan: lekuan zihar panelak topatzen dozuz, halako estiluan: “Kurutze honetan, Gustavo Adolfo Becquerrek egunkari-banatzaillian zain egoten zan”; “Eserleku honetan, Gustavo Adolfo Becquerrek zigarrua erretzen zeban”; “Sasitza honetan, egunero 11:00etan, Gustavo Adolfo Becquerrek obramentua egitten zeban”... Azken bixak nik asmautakuak dira, jakiña, baiña arratsaldian zihar erabilli dogun katxondeuan nundik-norakuen ideia emon leike. Gauzak diran moduan esateko, ez dogu ibilbidia zitz eta mitz jarraittu, eta beraz ezin dot ondo balorau Becquerren asuntua.

 Eta monasterixuan bertan, oso ondo ibilli gara. Umiak ez dira (larregi) aspertu, eta beraz ikusi zeikian guztia ikusi dogula esan geinke. Monasterixo estandar xamarra da, baiña honek dakan berezittasuna “desaktibauta” egotia da (beraz, kontuz otoitzekin: ez dira zerura allegauko-eta). Aragoiko Aldundixana da, eta dana erakusteko da: lehengo fraillien bizilekuen txoko guzti-guztiak bisittau leikez printzipioz, ezelako ritual majikotan traba egitteko erreparo barik (beste monasterixuetan gertatzen dan lez). Gaiñera, besterik ezian, elizak leku ederrak izaten dira egualdi berua pasatzeko.

 (Lituenigoko egotaldixan hartutako oharren amaieria)

Elena Laka abokatuak "eibartarrak" posta zerrendan bota dau Eibarko epaitegiko "susedido" hau. Antologiakua da, erregular!

Eibarren eta inguruko herrietako epaitegietan ibili ohi diren epaileak guztiz parakaidistak dira, Espainiako edozein tokitatik etor daitezke, egiten dituzte urte batzuk hemen, eta gero alde egiten dute beste destino batera. Eta hemen dauden bitartean, herriarekin kontaktu bakarra epaitegiko arazoak izan ohi dira, ez dute besterik ezagutzen, ez eta interesik ere. Bizi dira hiriburuan eta Eibar lanlekua baino ez da.

Orduan, ezjakinttasunak anekdota barregarriak (penagarriak ez balira) ematen ditu batez ere leku izenekin.

Gaur epailea herritar brasildar bati deklarazioa hartzen ari zitzaion:

Brasildarrak:

- eso ocurrió cuando vivíamos en Bolingua.

Epaileak:

- Bolingua? Eso dónde es, en Brasil, no?

Ba horixe.