Garagoittiko Orakulua

Argazkiak.org | Katiatuta © cc-by-sa: txikillana

Lehelengo begi-kolpian asko gustau jataaz: “fashion biktimen” irudikapen bikaina (preso-bolan kontsumogaixak irudikatzen zirala pentsau juat).

Halan be, erretratua egittera juan naizenian txarto begiratu dotela konturatu nauk. Preso-bolan marraztuta dagona etxebizitzia dok. Gaiñera, beste pintada batzu be ba dagozela konturatu nauk. Klase bikuak dittuk: bata takoi bako zapatiakin, eta takoidunakin bestia.

Baleko mezua iruditzen jatak; etxebizitzetara eta mailleguetara katiatuta bizi dan jentia irudikatzeko, pentsatzen juat Baiña... gauziari bueltia emonda, kritikatzeko modukua be bada: badirudi takoidunekin andrazkuak irudikatu gura dirala, eta zapatillekin gizonezkuak. Horretara ¿andren oiñetako naturalak, takoiak dirala ulertu bihar dogu? ¿kanon estetikuak inposatutako tortura instrumentu horixe berori? Labankada majua pintadian egillian aldetik.

Bide batez, hamen Ondarrun harrapautako beste bat, asko gustau jatana. Ez nago seguro goiko zatixak (Cherilyn) eta behekuak (Ibon etxea) lotuta dagozenik, ezetz esango najeukek. Bixak txantxilloiez eginda jagoza; bistan da, azken urtietan, sistema honek hormasprayko kreatibidadia piztu dabela. Behekua Ibon Iparragirre lagun presuan aldeko mezu argixa dok, ez daka buelta haundirik; goikuak, barriz, eztabaidarako emoten jok. Zuen ustez zein da bere mezua?

Argazkiak.org | Cherilyn + Ibon etxea © cc-by-sa: txikillana

Argazkiak.org | Gaur ezagutu dittudazenak © cc-by-sa: txikillana

Harrittuta zelan aguantau daben jentiak. 600 pertsona ingurun nundik norakuak azaldu dittu Jesus Mari Toxuk diapositibaz diapositiba, gauza astuna, zure zuzeneko senidiak ez dirazenian... ondarrutarren alde, herri txikixa izatian asko be errezagua dala alkar ezagutzia. Jesus Marik aittatu dabenez, kuriosua da gaiñera betidanik ezagutu izan dozun jentia senidia dala deskubritzia; endemas gehixenak Kalandi inguruan bizi izan ziranian...

Argazkiak.org | Kofradi Zaharrian hitzaldixa © cc-by-sa: txikillana

Ume txikixakin juan naiz eta ez dot denporarik izan talderik talde ibiltzeko, jentia ezagutzeko, erretratutan jaso eta euren arpegixak arbolian txertatzeko... Halan be, hurreratu jatazenenak bai jaso dittudaz:

• Blanca Lertxundi Lasarte, Kaskarrengua basarriko adarrakin be zeozelan lotuta.
• Otolara bisittan juan izandako Maria Dominga Urrestin loibak, Eva eta Domingita Azkarate Egia; Maria Dominga, Maria Luisa Mâitre-Jeanek gaztetatik gogoratzen zeban ondarrutarra da, nik identifikau ezinda nenbixana.
• Juan Mari Iriondo Arantzamendi, lehengusua izatiaz aparte, zer eta... Atxurrako koban egindako bandalismuan kontura eskarnio publikora etara nebanetako bat! (pag. 7)
• Mari Trini Larrinaga Aramaio, izen honekin ez baiña “Thatcher” gatxizenez Ondarrun oso ezaguna.

Argazkiak.org | Kofradi Zaharrian hitzaldixa © cc-by-sa: txikillana

 Halan be, handik bueltaka zebixan bizardun batek dana ederto jaso dau bideoz (kamara bigaz) zein argazkiz, eta dokumentatuta behintzat ondo geratu da. Gaiñera, han entzun dotenangaittik badago asmua aurrerago bazkari-giruan juntatzeko, eta izango dot horretarako aukeria.

Argazkiak.org | Kofradi Zaharrian hitzaldixa © cc-by-sa: txikillana

Momentuz hor laga dittudaz Sutargin traguak hartzen eta harremanak estutzen. Interes haundixa erakutsi dau jentiak, eta horixe da printzipala, genealogistei gustatzen jakuna!

Argazkiak.org | Kofradi Zaharrian hitzaldixa © cc-by-sa: txikillana

Lasarte abizenari buruzko gauza gehixago, hamen.

Argazkiak.org | Harremanak estutzen © cc-by-sa: txikillana

Sasoi horretarako, urtiak naroiazen kuadrillian ritmo edatailletik aparte. Alkarrekin ibilli bai, baiña neure traguak neure kontura eta ritmora eskatuta... Erretratu honetan, kuadrillian “sektore ofiziala” agertzen da porra jokuan, txikiteoko dirua zeiñek eruango daben erabagitzeko.

Argazkiak.org | Porran © cc-by-sa: txikillana

Hurrengo erretratua, barriz, antzar eguneko gabekua da. Sasoi baten nahikua ikusten ziran apostulari batzu: egurrezko ohola asto biren gaiñian ipiñitta, 3 ultze eta mallukia. Tanto emon, eta 3 mailluka kolpetik 3 ultziak sartu ezkeriok, ez dakitt zenbat irabazi. Gero ultze okerrez betetako oholak hor zihar abandonatzen zittuezen, eta halako bat hartuta ederra espektakulua montau zeskuen Jonguk eta Asierrek.

Argazkiak.org | 3 golpes 20 duros © cc-by-sa: txikillana

Hurrengo hau 2001ko fetxia daka, zapatu korriente baten itxuria daka Arritxu tabernan. Ni beti aspertu izan naiz taberna giruan: keia (artian erre zeikian), musikiakin ezer entzun bez, berua, loguria... Uste eze egun horretan erretratatzeko kamaria hartu nebala pizkat entretenitzeko, eta kuadrillako argazki enkuadre desbardiñak saiatzeko.

Argazkiak.org | Arritxu tabernan 2001 © cc-by-sa: txikillana

Lekeittioko lagunen erretratu gehixago, hamentxe.

Argazkiak.org | Amama MªAntonianian, Ibarkurutzian © cc-by-sa: txikillana

Genealogia asuntuetarako zaharrekin berbetan nagola, sarri topatzen jittuadaz puzzle honen pieza soltiak. Badakitt eziñezkua dala puzzlian irudi osua berreskuratzia. Antxiñako umiak gauza asko pasau jittuezen, bizitzan buelta ugari, eta sepia kolorezko jostailluak betirako galdu dittuk. Baiña, halan be, puzzle txatalak jaso egitten jittuadaz nik, kuadernotxo batian boligrafoz edo bestela, honen modura, ordenadorian idatziz.

Gure amak, batzutan, bere amama Maria Antonia Aranari buruzko gauzak kontau izan jittuk (Arrautzianekua). Gauza gitxi dittuk, iñundik iñora bez bere erretratu osua egitteko laiñ, baiña kontu haundiz bilduta jittuadaz:

• Intxaursaltsia zelan egitten zeban. Amari entzundako forma honetan egitten dot nik gaur egun.
• Ibarkurutzeko etxia umez beteta egoten zala; familia askoren umiak jagoten zittuala amama Mariantoniak.
• Iñoiz ohe bakotxian 6 lagun-eta sartzen zirala. Kabitzeko, batan burua bestian hanken onduan ipitzen zittuezela. Aittitta Felixen hanken onduan tokau jakonak, gaztai usaiña!
• Gerran, amama Mariantoniak eta aittitta Felixek ez zeben etxetik alde egin nahi izan. Eta bonbardeo guztiak etxe barruan sartuta pasau zittuezela, koltxoiak leihuetan...

Egunotan, sorpresia hartu dau amak. Jubiletxeko lagun batek kontau detsa, umetako gauzetaz berbetan, 4 bat urte zittuala, Ibarkurutzeko sotano batera eruaten zebala amak, andra baten etxera. Patixo haundi bat zala, errekara begira, eta andra harek ume gehixago be hartzen zittuala hantxe egun osuan, gurasuak biharrian zeguazela, guarderixa modura. Emoziño haundixa hartu dau gure amak (84 urte), bere lagunartian amama Maria Antonian etxera juaten ziran umiotako bat deskubritzian...

Zera baiño arraruagua! Askotan ipoin afrikarren trazia hartu detsat, deskonzertante xamarra: “Zer esan nahi dau honek?” galdetzen nere buruari, edo andriari –literatura femeninua danez, harek nik baiño gehixago ulertuko zebalakuan; baiña harek be antzera-. Halan be, gustau jata liburua orokorrian. Adabakiz josittako piezia da, ez ipoin bildumia. Txatal batzu lau lerrokuak dira (sic), eta beste batzu, ostera, lau bost pajinatakuak. Batzuk, esandako moduan, nekez ulertzen dira (oioioi! Planteamento-nudo-desenlace kontzeptua! Nun hago!) eta beste batzu, barriz, kontakizun estandarren kanonetatik doiaz eta tira. Baiña orokorrian, nahaste exotiko honen balantze finala ona da. Irakorriko neuke bai, andra honen beste zeozer.

Torrebrunokin be halakorik pentsau leike. ¿Zein da gizontxo honen azpixan ezkutatzen dan historixia? Nik ez dakitt, baiña laster billaukot interneten. Gaztetxua nintzanian ez genduan halakorik pentsatzen: asko jota, Torrebruno bere buruaz beste egin ei zebala kontatzen zeban txiste maltzurra baiño ez zeguan. Bonsai batetik txintxilizk suizidau ete zan.

Nik bere errekuerdo oso ona dakat. Igual googlen billatzen hasitta goittik behera jausiko jata irudixa, baiña momentuz nere ume oroitzapen birjinalian hala gordetzen dot: kantu dibertigarrixak kantatzen zittuan gizontxo bat, erropa xelebrez jantzitta, eta pertsona onan arpegixakin. Hori gogoratzen dot, batez be: irribarriak eta irribarriak dagoz, eta batzuk ez fidatzeko morokuak begittantzen jatazen moduan (Georgie Dannena, esate baterako), gizon honen irribarriari zintzua eresten netsan. Gaur egunian ume dinamizatzailliak (paillazo, aktore, monitore) umien maillan jartzen diran moduan, Torrebrunok aitta baten maillatik egitten zeban bere interbentziñua.

Juer, badirudi gizonak bazekala bai, historia ezkutu bat. Oiñ, ez dakitt informaziño hori oso fidagarrixa dan ;-)

Txiletik zihar bidai bakarra egin dot, astebeteko sartu-urtena, eta batez be naturalezia izan zan protagonista: Temuco inguruko sumendixak, hain zuzen be, Puyehue partian ostatu hartuta. Ederra izan zan, baiña ezin izan netsan hango bizimoduari pultsurik hartu.

Liburu honetan, Luzarraga Temucoko okupen eta anarkisten giruan sartzen da. Fidagarrixa dirudi, bera be hortxe ibillittakua dalako, eta hain zuzen be protagonistian kontrako montaje poliziala Luzarragak berak 2009xan sufridutakuan antzekua da. Badirudi Txilen korrientia dala hori. Zentzu horretan, liburuan mamiña interesgarrixa da. Halan, nere biajian usaindu ez neban girua ezagutzeko aukeria izan dot.

Hizkeria korapillotsu xamarra topau dot: “Negar egin nahi nuke pumagatik, baina begiak idor daude, hormigoizko aireak dauden posizioan betikotu balitu bezala haiek ere”. Tipo honetako esaldi pillua, nik neuk ulertzeko bi-hiru bidar irakorri bihar izaten dittudazenak; horrek irakorketia nahikua moteltzen dau (Joan Mari Irigoienen liburuakin be hortxe ataskatzen nintzan).

Argazkiak.org | Umiak 1909 © cc-by-sa: txikillana

Jesus Mari “Toxu”n eragiñez, juan dan hillietan 500 lagunetik gora gehittu dittudaz nere arboltzar genealogikuari. Dagoeneko 3000tik gora senide agertzen gara bertan, eta tarteka-tarteka mormoien mezutxua agertzen jata, ia euren world family tree erraldoiari kontribuidu gura detsaten... ;-) (uste dot mormoiak munduko biztanle guztiak senidiak garala frogatu gura dabela, Jesukristo izeneko pertsonai mitologikoren baten ondorenguak...). Beti ezetz esaten dot, jakiña: aurreragokuan Gari Araolazari esandako lez, “susto” pizkat emoten desta (ondarrutar erara esanda) nere artxibua edonoren esku lagatzia. Izan be, ez dira bakarrik izenak eta datak: askotan, informaziño pribau xamarra dago gordeta, eta hori salbu dagola sigurtatzen ez dan lekuan ezin dot datubasia argitaratu.

Zera egitten dot nik, orduan: Family Tree Maker programiak emoten dittuan aukerak erabillitta, arbol sektorialak egin. Hau da: dana dalako senidiari PDF-ak pasau, amankomunian dakagun adarrakin bakarrik. Izan be, arbol genealogikuak berezittasun hori dake: pertsonalak dirazela. Izatekotan, zure anai-arrebei baiño etxake interesatzen oso-osorik. Zure lehengusu batek, esate baterako: zurekin aittitta eta amama bana konpartitzen dittu, beste bixak ez. Beraz, zure arbola oso-osorik alperrik pasauko detsazu: haren erdixak ez dau berakin zerikusirik izango. Eta halan senide guztiekin. Horregaittik, “adarrak” baiño ez dittudaz konpartitzen nik.

Genealogia asuntuan, bultzakadaka ibiltzen naiz ni, 21 bat urte nittuanetik hona. Valentziatik bueltan, 1993 inguruan, oratu netsan aittak bildutako papel zaharrei. Harrezkero, martxa bardintsuan nabil: hiru urte pasau neike gaixa ikutu barik; halako baten, urriñeko lehengusiña bat agertzen jata –normalian, blogian zeozer irakorritta-; harek emondako hari-puntatik tiraka aste batzu pasatzen dittudaz, email postontzia sutan. Harekin arbol adarrak konpartidu, eta dana baretzen da barriro. Eta igual beste 2-3 urte arbolari eskua sartu barik. Goguan dakadaz modu horretan ezagututako hainbeste urriñeko lehengusu: Kataluniako Josep Coma (Sagastigutxia abizena, Angiozarko aittitta Felixen aldetik) eta Pedro Plaza (Larreategi abizena, Agiñako amama Valentinan aldetik); Naparruako Bixente Gelbenzu (Zaharrea abizena, Argentinako aittitta Bautistan aldetik), Idiazabalgo Maitane Egiguren (Arana abizena, Eibarko amama Serapian aldetik)... Ondarruko Jesus Mari Lasarte izan da azkena (Lasarte abizena, Otolako aittitta Pedro Marin aldetik); frentia ondiok zabalik dakat, eta seguraski datozen hillietan ondiok loibatxo ondarrutar asko (asko ni baiño zaharraguak) ezagutzeko aukeria izango dot.

Gure tatarabuela Josefan anaia, Jose Manuel Lasarte Unamuno, Otolakua, Santa Eufemiako erromerixan ezagutu zeban Antonia, ondarrutar eder-ederra. Hara ezkondu zan berakin, 1850 aldian. Jose Manuel koxua zan (hortik ikasiko zeban, seguru, bere zapatero ofizixua) baiña zaldiz ibiltzen zanez, etxakon igartzen: eta horregaittik maitemindu zeban andria. Urte asko pasau dira ordutik, eta belaunaldixak ugarixak izan dira; baiña nekdota hori gaur arte transmitidu da Ondarrun. Gaur egunian, hiru familixa bereizten dira herrixan: “Toxunekuk”, “Kojunekuk” eta “Hankamotzenekuk”; danak Jose Manuel eta Antonian ondorenguak dira.

Jesus Mari Toxuk emondako datuak ordenadorian pikatzen, jente horren bizimodu gogorrakin jabetu naiz. Familixa askotan, arbolian sartutako senide erdixak baiño gehixago urte 2 bete aurretik hil ziran: 10 umetatik 2 bizirik... 12 umetatik 3 bizirik... 9 umetatik danak hilda... XIX gizaldi amaieran, familia gehixenak ratio horren inguruan zebizen. Sasoi gogorrak benetan, hori pasau daben ama batek malko erreserba guztiak agortuta euki bihar, derrigor. Tira: ba hórrek ume guztiok ba dake lekua gure arbolian. Leku txikitxo bat.

Eta euren modura, hain sinpatiko jausten etxakun jentia. Izan be, ez gara santuak. Eta familia guztietan –guztietan gero- badagoz lapurrak; bortxatzailliak; psikopatak; guraso txarrak; emaztia blastiatzen zeben senarrak... Danak dagoz gure iraganian, eta ezin doguz ezabatu. Arbolatik pertsona bat ezabatziakin ez da arazua konpontzen: kontrara...

Ikusten dan modura, gauza guztiz pribaua biltziak ondorixo unibertsal xamarrak etaratzeko be balixo desku.

Ez dakat Eroskin komisiñorik, baiña badaezpada abisatzen detsuet...

Iñoiz esan dot Twitterren eta, %40ko deskontuko produktuen fan amorratua naizela. Oin dala urtebete edo Eroskin hori egitten hasi dirala: egun gitxira kadukauko dirazen produktuei kriston deskontua ipintzen detse. Jateko ondo dagoz. Izatez, kadukau eta gero be jateko moduan egongo litzakez, baiña arauak edo legiak edo jentian bildurrak edo danadalakuangaittik... erretirau egin bihar izaten dittuez, ez dakitt zer egitteko (suntsitu, edo pobriei emon, edo ez dakitt). Baiña ordutik aurrera ez dozuz arasetan topauko.

Oiñ, esate baterako, hojaldre ore paketiak dakez %40akin, domekan kadukatzeko; berez, 1,5 bat euro balixo dabena 0,80 zentimo ziztriñetan. Astelehenian 4 pakete erosi nittuan, aproba bat egitteko: 8 enpanadilla txiki (jamoi eta gaztaizkuak) eta enpanada haundi 1 (atun eta piparrezkua) egin nittuan, eta gaur eguaztenera danak garbittu doguz. Zelako gozuak! Eta egitteko errezak! Armozu, hamaiketako, merianda zein afarirako egokixak. Zalantzarik ez dot izan: Eroskira itzuli, eta han zeguazen ondiok, barrena 40 ale. Nik 10 hartu dittudaz, datozen 2-3 astietan jateko. Hantxe dakazuez beste 30ak! Aukera ona izatiaz gain, penia da alperrik galtzia!

Sujerentzia modura, hamen dakazue ointxe egin dotena. Guztira 10 minutuko biharra da!

Lehelengo, laurdenetan zatittu.

Gaztai eta indioillar merkena, hau be ofertan zeguan.

Halan ebagi gaztaia eta indioillarra.

Rollo bat egiñ. Ez hermetikoki itxi, bestela globua lez puztuko jatsu! Hamen 3 pakete erabilli dittudaz, 3x4=12 rollo.

20 minutu laban 200 gradutara (paketian bertan ipintzen dau hori), eta listo!