Garagoittiko Orakulua

GureGipuzkoa.net | Igartubeiti baserria. © CC BY-SA: Xabier Eskisabel

Kuriosuak dira: bizimodu barri horretan sartzian egindako burutaziñuak... nere iraganakin uztartzeko moduak (guraso monotematikuen etsai amorratua nintzan)... ohar praktikuak... ume-guraso munduko ikuspegi kritikuak... Ordutik hona blog honetako sail garrantzitsuenetako bat bihurtutako “umeologia” saillan hasierak, aleiya.

Mezu honetan nahikua katastrofista agertzen nintzan. Aurretik izan nintzanari agur esateko prest, konbertsaziño gai guztiak umien eskolen/gaixotasunen/jatekuen/kaken/etabarren mesedetan galduko nittuala siñistuta. Tira: nere lagunak esan biako dabe hori, baiña ez dot uste hainbesterako izan danik.

Zazpi urte pasau eta gero, ikustaldi panoramiko batian aittatu neikiazenak:

• Gitxittan, oso gitxittan eruaten dot nik konbertsaziño bat asunto umeologikuetara, gurasoren batek ez badesta galdetzen behintzat. Eta guraso ez dirazenekin, ixa sekulan bez.
• Lehengo aldian, eguna zeregiñez beteta: piloto automatikuan ibiltzen naiz askotan, #BizimoduAutomatikua traola #ModeOn jarritta.
• Azken puntuakin lotuta, lehentasunak jarri biharra dago: bestela garrantzirik bako gauzekin ittotzeko arriskua dago, benetan inportantiak dirazenen kaltetan.
• Ez dot datubase zientifikuak arakatu horren billa, baiña ziur nago etxekoandros bizimodua darabigunok garuneko lobuloren baten ahalmena garatzen dogula. Elektroenzefalografikoki neurtu ahal izango litzakelakuan nago. Nik neuk, behintzat, superpodere batzu garatu jatazela igarri dot: hainbeste gauza batera egitteko ahalmena... ikusmen periferikua... kataklismuan erdixan lasai mantentzeko ahalmena... (ohar mentala: honi buruz Garan idatzi).

Zelan esangot, ba... Nobelan zihar oso ondo: liburu-ehiztarixa hor zihar, Dumasen manuskrito batekin aurrera eta atzera, eta liburu sataniko batekin izandako lotura misteriotsuak aztertzen... Neska misteriotsu hori, diabruakin edo/eta mosketeruekin edo/eta Sherlock Holmesekin ze harreman dakan jakin ezinda... Referentzia literarixoz lepo –ez dakitt, oin momentuan, halan be, benetakuak edo asmautakuak dirazen-. Ondo beraz. Amaieria be, itxura oso onekua: liburuan ziharko korapillo guztiak askatu eta errelazionauko dirazen unian zain... baiña “txin pun” egitteko momentuan... kaka! Biribildu biharrian, halako amaiera folletinesko eskas baten gelditzen gara (diabru asuntuan), aberatsen denporapasa hutsa dala deskubritzen dogu (Dumas asuntuan) eta neskia zein kristo dan jakin barik! Alfredo, Alfredo! Ederra egin destak!

Gehixenetan, umore klase hori jorratzen dabenak euskaldunak izaten dira: euskerakada/hankasartuen neurrixaz jabetzeko ezinbesteko baldintzia da hori. Euren artian gitxienez klase bi bereiztuko neukez:

• Haundikixak: jauntxuak, merkatarixak... Euskaldunak badira be, ama hizkeria etxe eta lagunartekua dake, eta erderia etxian bertan ikasi dabe, ondasunen kudeaketarako-eta metropolixetako hizkuntzak biharrezkotzat jotzen dira eta. Orokorrian jarrera paternalistia dake, eta umoria egitterakuan be kupida puntu batekin izaten da.
• Erdeldunbarrixak: behiñ erderak zeozelan hartuta*, euskaldun elebakarren moltzotik desbardintzeko premiñia dake, konbertsuen estiluan eurei eraso eginda.

Nere ustez, erdi euskeraz erdi erderaz egindako bertso sortak horren adierazgarrixa dira. Euskeraz/espainolez baiño ez dittudaz ezagutzen; halan be, Xabier Amurizan esanetan, euskeraz/frantsesez be badagoz, eta ez gitxi. Esate baterako Pierra Topet “Etxahun”ek berak be badaka sorta bat “In nomine patris...” hasten dana (nik neuk ez dot topau, eta eskertuko neuke iñok jakiñaraztia, hori edo bestelako frantses/euskera erreferenziarik).

EGUNERAKETA: hamentxe dagoz, Bea Salaberriri esker. Latina, espainola, euskeria, frantsesa eta okzitanua nahastatzen:

Sed libera nos a malo sit nomen Domini / Vamos a cantar un canto para divertir / Jan dügünaz gerozti xahalki huneti / Eta edan ardua Juranzunekoti / Chantons mes chers amis / Je suis content pardi / Trinquam d'aquest bun bi / Eta dezagün kanta khantore berri.

(...)

Eihartxe eta Miñau bertso sortako lehelengua da

 Oroimena eta interneta astinduta, hauxe da bildu ahal izan dotena.

 Zalantza barik, gaur egunian ezagunenak “Bihotzeko asto gaxua” kantukuak dira, diskuetan be grabauta dagoz: Amaia Zubirian eta “Traola Jujian. Lekitton kantaten” diskuetan, adibidez. “Al ikullu ya no vuelve / Mi buen astua, no vuelve no / Ya no brinca de poxa / Cuando cabeza tocar alguno / Arrayua suerte txarra / Con tripako miña poner hizo / Bihotzeko asto gaxua / Malkos tiraba cuando murió / Y agora te hace dos años / Juxtu-juxtuak ayer cumplió / Que las tripako miñas / Al pobre burro le agarró / Con su arrantza fuerte / Una noche me despertó / Bihotzeko... / Levantarme enseguira / Y al ikullu marché yo / Con ojos de bixigu triste / Como hablando mirar hizo /Echaba unos suspiriyuas / De muy adentro se le salió / Bihotzeko... / Estirar la pata / Como harrikoskorra se endureció / Y yo con mucha pena / Le dije: Asto gaxua adiós / Hacer un abujero grande / Y tierra encima le puse yo / / Bihotzeko asto gaxua / Malkos tiraba cuando murió”.

 Beste adibide bat Gotzon Iparragirrek topau dau oin dala urte gitxi: Jose Joaquin Agirrek jarrittakuak dira, Fernando VII Eibarrera bisittan etorri zanian: “Finalmente vieron/ maquina berria/ moler trigo sin agua/ orduoro aneguia...”. Ez dakadaz eskura, baiña “Debarroko Oasi Liberala” liburuan (UEU 2008) osorik irakorri zeinkiez bertsuak.

Antonio Zabalak kontatzen dabenez, Eusebio Mugertza bertsolarixak be (1874-1955) sarri erabilli izan zeban errekurtsuori (ZAVALA, Antonio. 1974. Mendaro Txirristaka bertsolaria. Auspoa Liburutegia 120-121-122). Liburuan hainbeste adibide datoz:

• “Quisiera ser alcalde / Donostiakua / Daria yo a los pobres, maitia / pattarra nahikua...” diñuen bertso famatuak berak egindakuak diraz.
• “Que nos estamos degenerando / mediante da alkoola / y a pasos muy agigantados /  askok notatzen ez degula / tantos crímenes y tantos suicidios / ezin liteke bestela / y tantísimo crío en Fraisoro / iñor ezagutzen ez dutela”.
• “En el barrio de Amara Lolitan etxian / Dan tripacallos con un cuartillo errial batian / Además hay derecho meriendatzian / De hacer un zirri a la criada atian atzian”.

Joxean Agirrek Gara izperringian idatzittako artikulu honetan, gaixari zuzenian oratzen detsa. Hainbeste jente elkarrizketatuz (Amaia Zubiria, Antxiñe Mendizabal, Xabier Amuriza, Joxe Mari Iriondo...) fenomeno horri azalpena topatzen saiatzen da. Itxuraz, motibo nagusixak bi ziran: jentiari grazixia egitten zetsala, eta euskal bertsuen neurrixan erderaz egin ahal izatiak halako prestigio bat emoten zetsala kantarixari. Hainbeste kopla eta bertso aittatzen dira artikuluan:

• “Zumarragako Trikitrixa” taldianak: “No te cases con la Lutxi/ porque tiene diru gutxi/ cásate con la Maria/ porque vende lotería”...
• Xabier Amurizak Bizkaixan zihar bildutakuak: “Unas canciones nuevas nahi nuke kantatu / con la esposa mía zer zaidan pasatu / con un cortejo nuevo neri eskapatu / aquella habrá creido ez dela pekatu / Ama elgoibartarra, ella de Orozko / neri eskapatu dit con otro morrosko / zazpi urte pasa dira a ella la conozco / y por dónde anda ella nik ez dakit asko / Ya le dije a ella ospital batian / que no me visitara sendatu artian / ella tenía a otro bien bitartian / me dicen que anda ella montaña partian / La mujer vendería gizonaren prakak / sin que el marido sepa andriaren tranpak / la mujer bebedora ez dok emendatzen / tiene todos los vicios daukezanak saltzen”...

 Adibidiak asko dira, beraz, eta interpretaziñuak libre. Gauza bat argi dagola dirudi: euskeria/erderia kantuetan nahastatzeko joerihau 1800-1900 artekua dala, erdelduntze masibuan urtietakua hain zuzen be; lehen ez zan gertatzen, eta gaur egunian be antxiñako kontu moduan ikusten da (ikusi Ahotsak.com’en Xerafina Iriarte donostiarrari jasotako lekukotasuna ).

(*) Gure aittitta Felix Larrañaga Eguren hala bialdu zeben morroi Zalduondora, “erderak hartzera” (sic). Alperrik, eze, mutikuak hanka egin zeban handik, Angiozarko Jarikotxo (= Jauregi Etxetxo) basarrira mendiz mendi bueltatzeko.

Bideo honetan, Argentinako TB saio batian ikusi zeinkie berbetan (aurkezliari adarra jotzen) eta lagun batekin kantuan.

Blog honetan Mezo Bigarrenari buruzko gauza gehixago be ba dakazuez. Eta Facebooken be berari eskindutako gune bat dago; bertan izan dot bideo honen barri.

Salva ezagutu neban lehelengo minututik (bidai honetan, ermitta baten atzekaldian txixa egitten, oker ez banago), onda berezi bat harrapau netsan. Tipo interesgarrixa, ez hainbeste esaten zittuan gauzengaittik, ez bada eze, gauza korrientiei ikuspegi desbardiñetatik erreparatzeko ahalmenangaittik. Horregaittik, liburu hau etara zebala jakitzia, eta berau irakortzeko gogua... dana bat.

Etxata damutu. Nik neuk ez dot Salvakin berba asko egitteko aukerarik izan –berba gitxikuak gara gaiñera, bixok- eta liburu hau, azken fiñian, bizitzako atal pillo bati buruz pentsatzen dittuanak hobeto ezagutzeko modua izan da. Filosofo klasikuen estiluan: lagun biren arteko solasaldi modura antolatuta dago liburu osua, batek galdetu eta bestiak erantzun, edo alderantziz, tarteka idazlian umore xelebre horrekin egindako “break”ekin. Oso errez irakorri dot –eskerrak, filosofo klasikuekin dakan antz bakarra horixe dala, estrukturia!-. Jakiña: gauza askokin ados egon naiz (sozio-politika-ingurugiro asuntuan, batez be), eta pentsatzeko akulua dira; beste batzukin ostera, ez (batez be sobrenatural-relijiño-nueva-erazkuak). Baiña zentzu horretan, idazliak berak zintzo jokatzen dau, liburutik bakotxak balixo detsana bakarrik hartzera gonbidatuta.

Kontakizun biribilla, asko gustau jatak. Emoteok apropos nabillela, azkenaldixan Escandinavia aldetiko gauzak irakortzen, baiña ez: kasualidade hutsa dok. Biharrian lez, han be halakuak etortzen jakuz: tenporada baten, dana sorbaldeko tendinitisak; hurrenguan, danak belaunekin...

Badirudi idazle honek –ogibidez medikua- Noruegako jentian artian bizi izandakuen esperientziekin idatzi zebala hau. Laburbilduta, hauxe dok nobeliak kontatzen dabena: Noruegara aldatutako frantses prototipikuak, noruego artian dittuan arazo nagusixak, batez be maittasun kontuetan. Hori guztihori 1920 hamarkadan. Ederra dok, eta oso kuriosua, jentian izaeriari buruz egitten daben azterketia: umorez, kultura bixak kontrajartzen jittuk, neretako hain arrotza dan eskandinabiako jentian muiñera hurreratuz. Noruegako neska atletiko, zuzen, pizkat zazkarrak; ezkontzeko eta banatzeko zaletasuna; okzitanua ikasten diharduan norvegiarran pasartia... Umorez baiña errespetuz (Jules Vernekin alde ederra); eta frantsesei be beriak eta bi emonda, norbere buruari barre egittian ariketa sanua praktikauaz (amor libria aldarrikatzen ibilli eta gero, ekintzarako ordua allegatzen jakonian gure latin lover frantsesa kikildu egitten danian, adibidez). Hau guzti hau parodia eta esperpento klabian kontau zeikian, igual horixe dok arruntena; baiña etxok hala egitten. Tonua jaso barik, elegantzia haundixakin, historixian alderik zazkarrenak be luma fiñez emoten jittuk, irakortzeko oso era atsegiñian.

Kaletik nindoiala (horretarako erabiltzen jittuadaz nik hónek miniliburuak, poltsikuan eruateko errezak), barre-karkaria etara jestak behiñ baiño gehixagotan, eta hori asko baloratzen juat nik liburu baten. Gustora irakorriko najeukek Bedel honen gauza gehixago.

Eta oiñ interneten begiratzia tokatzeok. Sekula etxuat idazle honi buruz ezer entzun, eta seguro betikua pasatzen dala: ¿baietz nazixen aldekua edo petainzalia izan, eta horren ondorixoz ahaztuta geratu, halako bilduma frankistetan bakarrik argitaratua izateko?

(begiratu eta gero)

Ba ez da halan kontizu. Bere biografiak meheiak dittuk, ixa famelikuak, bizitza profesionala justu-justu aittatuta eta batez be ekoizpen literarixuan zentrauta. Nere liburuko prologo-idazliak emondako datu pare bat (interneten ikusi ez dotena): 1914ko Gerla Handian amaieran Noruegan ibilli zan mediko lez, gero Legiñuan Maroko partian, eta gero Noruegara bueltau zan, herri honek asko tiratzen ei zetsan eta. Igartzen da, bai, ironia guztien azpixan Noruegari benetako maittasun moduko bat.

 Azkenaldixan Otoioko txaretan lez, oihan urbanuan be transekziñuak egin leikez, bertan ikusittako nobedadiak errejistrauta (hau da, antxiñan ibiltzen nintzanetiko aldia). Paco Martinez Sorian modura, kapittaletara lantzian behiñ baiño juaten ez garanok beti aprobetxatzen dogu aukeria hiru-lau errekau batera egitteko, eta hauxe izan da EITB-tik Arkeologia Museora oiñaz juan-etorrixan ikusittakua.

Begira lehelengo emon destana, “nerd” tribu urbanuan kidien ugarittasuna izan dok. Herrixan aleren bat edo beste ikusteok, baiña beste barik, ez najetsan garrantzi haundirik emoten; enpolloi/formal/neska-mutilzahar/kasposo itxurako lagun bat, besterik ez. Ni be ez nok Marlon Brando. Baiña aizu! Bilbora etorri, eta... ¡halako mordua! Orduan konturatu nok herrikuak ez dirala satelite soltiak, ¡tribu urbano bateko kidiak baiño! Akabo. Nik neuk, nekez ulertu najeikek zelan erakarri leikixon iñori halako itxurako neska edo mutillik, baiña hori baiño gauza arraruaguagorik ikusitta najagok munduan, eta egongo dok seguraski (E. lagunak hagiñetako aparatudunak oso erakargarrixak egitten jakozela kontau zestanetik, ezekin ez nok harritzen).

Bigarren gauza xelebria, antxiñan ez zana ikusten, kaletik jentia euskeraz aitzia izan dok. Jente gaztia, esan gura dot. Itxuraz bertakua. Euretako batzu, gurasuak zittuan, umiei egitten. Beste batzu, ostera, 16 bat urteko gaztiak. Neskak. Antxiñan, pentsaueziñezkua. Beraz, nik be –sentimentaltxua kontizu- Leire Narbaizak kontautako euforixiori igarri eta beste zera batekin jarraittu juat trabesixia.

Hirugarrena, jente asko kalian bakarrik berbetan ikustia izan dok, noraezian, kipulia-ebateko-ohol bana belarrittik txintxilizk. Hamendik ibiltzen nintzanian telefono mobillak ba jeguazen, jakiña; baiña ondiok ez ziran “laztangarrixak”. Lekeittion be ikusten dittuk halakorik, baiña ez honenbeste. Paco Martinez Soriak halako gauzatxuei be erreparatzen jetsak, ze eingotsau! ♪♫Aldeanuak gara gu♪♫...

Laugarrena ez dok nobedade bat: komun publikuak, ligatzeko leku bizi-bizixak izaten jarraitzen dabela. Sasoi baten autobus geltokixen bezero fidela izan nintzuan, eta giro hori ondo ezagutzen najuan, ez netsan bildurrik –oin bez-. Baiña sinpatikua izan dok tradiziño batzu aldatzen ez dirala ikustia! Gaur ekarri doten Village People itxurako lookak, gaiñera, zeozer lagunduko zeban kontizu. Hori da hori, eulixak uxatzen ibiltzia! ;-)

Sustatu.eus | Lagin biologikuak © cc-by-sa: txikillana

Preskripziño fakultatiboz irakorri doten liburua; Oscar Mondragon psikologo eibartarrak gomendatuta, hain zuzen be ;-) Ez naiz damutu! Di-da irakortzen dan liburua, erreza. Hasieran sinploi xamarra begittandu jata, baiña gero konturatu naiz kultura txokiangaittik dala. Azken fiñian, protagonistak eskandinabiar ulehorixak dira, eta bertako kodiguak eta umore klasia zihero desbardiñak dira gurien aldian: basarri eta herri haundixen arteko giro kontrajarrixa... lapoien izaera berezixa... Finlandia inguruko herrixen topikuak... eta, jakiña, bere buruaz beste egittiaz (Finlandiako kirol nazionala, autorian hitzetan) barre egittia modu gaiztuan. Baiña bikinguen erara.

Asko gustau jata Frantziako mahats-biltzaille eskualdian 3 neskak eragindako zalapartiana. Eta, urte askoren ostian, umetako “La edad de Hierro” basati hartako izen zaratatsuekin barriro topo egittia: Lemminkainen, Jaaskelainen, Rontteikkosalmi

Oiartzungo tipo hau hain da txarra eze, oso ona iruditzen jata! Konpleju barik, punk musikian benetako espiritua! Gero gaiñera, azalian zera irakortziakin guztiz enamorau nau: “En un principio se supone que iba a ser la puta estrella del CD y por lo tanto iba a grabar todos los instrumentos y así quedarme con todo dios, pero el hijoputa del Txal Lee me soltó que eso sonaba como una puta basura, borró todo lo mío y volvió a grabarlas él solito”.

Jonpe artistiak badaka blog bat be, hamentxe.

Garbigunetik erreskatautako bildumatxo honekin, bestela sekulan irakorriko ez neukiazen hainbeste autore interesgarri ezagutzen najabilk. Oinguan Noruegako tipo basati baten bizimodua, eta zoroaldixak. Zihero exotikua dok handikaldeko egun eta gaba ziklo xelebria guztiz modu naturalian irakortzia, igual nobelatik interesgarrixena. Bestalde, bertan kontatzen dana ez dok beste munduko ezer: zibilizaziñotik aparte bizi dan gaztia, bukolismua –idazliak naturalezako gauza txikixekin lilluratzeko aparteko ahalmena daka-, herriko jentiakin (eta neskekin) dittuan maitasun/gorroto harreman gatxak, horren ondorixoz (edo) izaki guztiz antisoziala bihurtu arte. XIX gizaldi amaierako konbentziño sozialak ezagutzeko be interesgarrixa dok, liburua.

Idazle hau sekula entzun barik banekan be, interneten begiratuta ahozabalik geratu nauk: zeintzuk eta... Thomas Mann, H. G. Wells, Franz Kafka, Herman Hesse, Ernest Hemingway eta Charles Bukowski moduko idazliak “maisutzat” aitortu juen Knut Hamsun bere sasoian! Gero, antza, gauzia nahikua aldatu zuan, gizonak nazixen aldeko jarreria izan zebalako, bai II Mundu Gerran, bai ostian be. Hori dala eta, ahaztu xamarra geratu dok.