Garagoittiko Orakulua

Irakortzen doten bere lehelengo liburua; gustau jata, nahiz eta XIX gizaldiko estiluak ez izan gaur egunian hainbeste gustatzen jakun “engantxerako” klabiak. Melodramian estandarrak jarraitzen dittu (umezurtzak, heriotz dramatikuak, klase altuak/bajuak kontrajarritta, zorigaitzan erdixan publikuari irribarre egittia...) baiña horren barruan asko gustau jata pertsonajien karakterizaziñua, euren emoziñuak oso modu expresibuan adierazten dittuala.

Interneten begiradatxuan ostian, antza danez horixe izan zan Dostoievskin ekarpen nagusixetako bat. Nik Dickensen idazkerian traza haundixa hartu detsat.

 Idazliari buruz irakortzen, deigarrixa egin jata sasoi hartan Errusian zeguazen joeren artian, Dostoievskin aukeria antxiñako balorien defentsia (familia, relijiñua...) izan zala, orduantxe goraka zebizen nihilismo ziniko eta sozialismuan aurrian. Kristauen obsesiño nagusixen usaiña behintzat (errua, penitentzia...) nunahi hartu leike liburu honetan. Normala, argitaratzaille frankisten gogokua izatia... ;-)

Okela pikauan milla aldaeretako bat dala esan geinke, berezittasun batekin: etxian letxugaz gaiñezka gagozenian (basarrittarren gauzak), hárek bizkorrago gastatzeko modu bat dala. Hau tenporadako beste edozein barazkikin be egin leike, jakiña: umiak berduria jateko trikimaillu erabilgarrixa da.

Errezetihau “Alasbarricadas” foruan be argitaratu dot (hortik “otsabide” izena: han erabiltzen doten ezizena da). Pobrien sukaldaritziari buruzko hari bat dakagu, oso interesgarrixa, ekonomikua eta ekologikua.

Hona errezetia, amagiñarrebari idatzittako moduan.

Osagaiak:

• 500 g haragi xehetua
• 3 letxuga (handiak badira; bestela gehiago).
• 250 g almendra (edo gure gustuko fruitu lehorra)
• 3 arraultza
• Ogi xigortua
• Perrexila
• Gatza

Prestakuntza:

1. Hiru letxugei hosto txarrenak kendu eta gero, osorik zatitu, garbitu, eta gatz pixka duen uretan egosi, 10-15 minutu.
2. Letxuga zimel multzoa eskurritu (zenbat eta ur gehiago kendu, hobe) eta labainarekin zatitu, nahi dugun tamainan.
3. Almendrak morteroan hautsi, nahi dugun tamainan.
4. Ontzi baten ipini: haragia, letxuga, almendra, 3 arraultzak, perrexila, gatza, eta nahastu. Ogi xigortua gehituko dugu orearen konsistentzia plastikoa lortu arte.
5. Ore zatiak hartuta, xerra txikien forma emango diegu, ogi xigortuarekin bilduta.
6. Zartagina olio gutxirekin ipini, eta su bizian. Olioa ketan hasi besain laster, prijitu. Xerren lodieraren arabera, alde bakoitzetik 2 minutu nahikoa izan daiteke; kontua xerraren barrua egina gelditzea, baina lehortu gabe.

On egin!

Zalantzarik ez dakat bere sasoian haustura itzala ekarriko zebala liburu honek (gaur egunian be, estilua deigarrixa da). Ariketa moduan, beraz, oso ondo: kontalari desbardiñen arteko monologoz osatutako puzzlia, bakotxa bere estiluangaittik ezagutu geinkiana –berak ez dau azaltzen eta-, eta Madrileko estrato sozial guzti-guztien errepasua egitteko balixo deskuana. Baiña... neretako hizkera hermetikuegixa (ba ete dago iñor munduan liburu honetako referentzia literarixo guzti-guztiak harrapatzeko ahalmena dakanik??), eta buruak-emon-ahala-botatako-idea-ekaitzari poesia balixua aitortuta be, ni ez nago frekuentzia hori aitzeko sintonian.

Liburua baiño zatixa interesgarrixagua begittandu jata idazlia bera, militar baten seme gipuzkoarra, Donostiako Ospitale Psikiatrikoko burua eta sozialistia.

En fin, si tuviera que escoger un momento mágico me quedaría con aquel que compartí con mi compañero de viaje mientras nos refrescábamos y perdíamos la mirada en lontananza...

-          ¡Qué paisaje más genial!

-          Y que lo digas. Un buen lugar para hacer una paradita y almorzar.

-          Me siento en comunión con la naturaleza, ciudadano del mundo... no hay nada mejor que beber agua fresca de manantial en este entorno.

-          ¿Te has fijado que en Vascongadas todos los lugares tienen nombre? Por ejemplo, este parquecito se llama: “Itsasoaren Gaineko Begiratokia”.

-          Sí, es curioso; también la fuente donde hemos llenado el botellín se llamaba... ¿cómo era...? ¿“Edateko Txarra”?

(redoble y plato)

Santi Urrutia speleolagunan 1000 kontakizunetako baten oiñarrittuta

14 urteko neskia; 1944 kurtso amaierarako antzerki bat prestatzen dabizela, fraille eta monja jantzi bihar dira. Gasteizko fraille karmelita batek komentura gonbidatzen dittu bera eta lagun bi, danak neskak, abittu batzu lagatzeko atxekixan. Behin barrura sartuta (klausura komentura!!) erropak eranzteko, neurrixak hartu bihar detsela. Eta altzuan jartzeko. Gaur 84 urte dittuan neska horrek ez zeban gogoratzen abittuakin ala abittu barik urten ete ziran, bai ostera abadiak egindako zirrixak!

55 bat urteko neba-arrebak, 1980 hamarkadan. Arrebiak nebiari, jakin dabela umetan Eskolaniara berakin (anaiakin) juaten ziranetako bati, behiñ, Dimas Sotés zuzendarixak zirrixak egin zetsazela. Nebiak barre: “Berari bakarrik?” diñotsa. Antza danez, bera be eruan zeban aparteko gelara behiñ; baiña, zirrixak egitten hasi jakonian, gaiñetik salto eta kontra egin ei zetsan. Halan, pakian lagatzia lortu zebala: baiña, orduko denporan, hori egittia abadiari errespetu faltia zala ta,  kontra egitteko adorerik izan ez zeben hainbat eta hainbat mutiko zeguazela. Hau guzti hau gauza jakiñekua zan Eskolanian zebizen mutillen artian. Ostera, ez dot halakorik irakortzen Don Dimasen hagiografixetan... Zer moduz elkarrizketatxo batzu egittia 80 urtetik gorako gasteiztarrei, tipo hau bere lekuan ipintzeko?

Gauza batzu relatibuak dira, eta ezin dira interpretau bere testuingurutik kanpo (oin dala 200 urte 11 urteko neska batek umia izatia normala zan; ezkontzak gurasuen arteko tratu ekonomikuak ziran... adibidez) baiña halako gauzak, zer eta frankismo ultrakatolikuan mantapian... ez dabe barkamenik merezi. Batez be, hárek umiak protestau ezkeriok, kokoteko bi jasoko zittuezelako: bat abade/maisuan aldetik, bihurri izatiagaittik; eta bestia gurasuengandik, maisuan nahixak ez errespetatziangaittik.

Asteburuan andra nagusi horrekin komentatzen genduan lez, gauzak zorionez aldatu egin dira: gaur egunian, gurasuak maisuak parekotzat dittuez; antxiñan, barriz, jangoikuak modukuak ziran. Ezin jaken ikutu. Eta batzuk ederto aprobetxau...

Dana dala, bistan da Francokin ez zala amaittu halako jarrerenganako tolerantzia. 1970-80 hamarkadetan, adibidez, Oiartzunen auzo-eskola hartako maisuan kasua ezaguna da. Bere etxera igotzia onartzen zeben mutikuei zirri eta zirri (gitxienez); eta ezetz esaten zetsenei, barriz, klasian lotsarazi eta jazarri. Maisu hori ondiok bizi da, eta bere izena ezagutzen dot; halan be, etxata neri tokatzen bera salatzia. Izatekotan, oiartzuarren biharra da hori.

Orduko gomutak laiñotsu xamarrak dittuk, ezinbestian (droga denporak!) Baiña, Valencian 3 urte ziztrin baiño pasau ez banittuan be, zenbat bidar etortzen jatazen gogora!

Esate baterako: ez nok kapaza gogoratzeko nun ikusi ete neban Carmina Burana taldia, “el rey debería morir / en un pararrayos radiactivo...” kantuanak. Benimaclet auzoko plazatxoren baten izango zuan? Edo gaztetxe / Kasal Popular erraldoi illun hartan? Ezin dot esan: baiña 24 urte eta gero, ondo gogoratzen najittuan kantantian gafapastak eta erdiko hatzaparra jasota. Gaur arte ez nok euren pistia jarraitzera jarri, eta bai. Hamen jagozak, neuk gogoratzen nittuan lez; kantuorrek “Estereo afonía” jok izena

Ezin juat esan kontzertuz kontzertu ibiltzen nintzanik. Eibarren baiño denpora gitxiago egitten genduan kalian, izan be, ez jeguan gurasuengandik iñora iges egin biharrik: norbere pisuan bizi izanda, etxian gustora egoten giñuan, eta neri partikularki asko gustatzen jataan jentia afaltzara ekartzia, edo iñoren etxera gabia pasatzera juatia. Kaletik dirua gastatzen ibiltzeko premiñarik bez!

Eta aukeria bajeguan, haundixa gaiñera: Valencia hiri haundixa dok, eta talde famatuak pasatzen dittuk bertatik. Ramones, esate baterako, etxe onduan jo juen; ni ez nintzuan juan –oso zalia izan arren-, ordurako erretirua merezi zebela iritzitta. Ederto damutu nintzuan gero, handik gitxira kantantia hil zanian!

Beste hau be, ez dot gogoratzen nun eta zeiñekin ikusi neban. Ixa seguru nago taldian izen kontundentiak lilluratu ninduala: Corcobado y los Chatarreros de Sangre y Cielo (orraittiokan!). Askotan gertatzen jatan lez, kontzertuan oso gustora egon arren –giro hipnotikua gogoratzen juat-, gero diskua jasateko kapaza ez nintzuan, armonia disonantiegixak neretako. Halan be, kantu hau bai gustau jataan, asko gaiñera. Hau be 1991ttik hona entzun barik nekan:

Flora kaleko Kasal Popularrian bai, askotan izan giñuan; artian Radio Klara entzutzen genduanondako erreferentzia bat zuan, eta eraikin erakargarri/misteriotsua izatiaz aparte etxian moduan ibiltzen giñan, Euskal Herrittik etorrittako lau katuak endemas. Bertan be kontzerturen bat edo beste ikustia tokau bajatan be (Andanada 7, Zakarrak...) estiluekin bat ez netorrelako edo, burutik ezabatuta jittuadaz. Oin info billa nenbixala jakin juat ni Valenciara juan nintzanian okupautakua zala, 1991ian; berau desalojatzeko saiakeraren baten egindako plantoren baten be egon giñuan, radixotik deialdixa entzunda; uste eze 1996xan hustu zebela azkenian, gaur egunian zaharren egoitza pribaua dok.

Gerra bat izan ostian, kontakizun epikuak jatozak lehelengo: bertan hildako jente guztian errespetuangaittik, edo galdu dan guztiangaittik (gerretan, danok dira galtzaille) ez dok besterako astirik hartzen. Distantzia bat hartu eta gero etortzen dittuk kontakizun hotzak, gordiñak, heroe gitxi eta miserixa asko erakusten dabenak, umore garratzez betetakuak askotan. Halakua dok liburu hau –bere sasoian, I Mundu Gerria ikuspegi honetatik hartu zeban lehelenguetakua- eta, zentzu horretan, dokumental bikaiña dok; batez be trintxeretako gerrian gogortasuna erakusteko.

Halan be, kontakizuna ona izanda be, liburuan beran historixia ez dok atzian geratzen: 1928xan argitaratu zuan, seudonimoz (herrikidiak ez zittuanez oso leku onian ipintzen, autoriandako arriskutsua zuan); nazixak liburua bahittu eta ale guztiak erretzen saiatu zittuan, antibelizistatzat jota; autoriak, halan be, ale bat horman gordetzia lortu juan, eta nazi partidora afiliatu zuan. Nahiz eta, bere ikaslien esanetan, klasietan tolerantzia eta bakia aldarrikatzen jardun izan, II Mundu Gerra ostian, irabazliak ez jetsen laga maisu biharrakin jarraitzen; liburu honen egille modura publikoki agertziak be ez jetsan balixo izan, eta RDA eratu zanian, agintarixekin egindako billera misteriotsu baten ostian, bere buruaz beste egin juan.

Hónek zirkunstantzia guztiok liburua ahaztu xamar geratzia ekarri juan, sasoi bereko beste nobela antibelizista entzutetsuen onduan (Sin novedad en el frente, batez be). Halan be, horman sartutako ale hari esker barriro argitaratu ahal izan dok igaz (85 urte eta gero), morts pour la patrie izandako bisabueluen gerra ha hobeto ezagutu daigun.

 Argazkixa: American Driving Vacations

EEBB-etako jente xelebria ulertzeko gako ugari emoten jittuk liburu honek. Ondo etorri jatak, izan be, oiñ arte bertako diasporako euskaldunekin konektatzeko klabia ezin izan dotelako topau. Aurrerantzian, danak basarrittarrak dirazela pentsauko juat, ia zer moduz ;-)

Hori alde batera lagata, liburuan gaixak a priori ez jestan piparrik be ardura; halan be komenigarrixa dok mundu osua dantzan jartzeko gai dan herrialde hau pizkat hobeto ezagutzia; horretxegaittik ahalegiña egin juat. Soziopolitika gaixetaz dabillenian (liburuan muiña) pizkat astuna dok; ostera, Eneko Astigarragan moduko prospektoriendako  interesgarrixa izan leike; gaiñera, liburua argitaratu zanetik urte batzu juan diranez, asmau daben edo ez ikusteko balixoko jok.

Idazliak ibilbide luze bat egitten jok estadorik estado; batzutan kotxez, batzutan autobusez, jente askokin egonda, komunidade desbardiñetan; estatus sozial eta arraza askotakuak (ezagun dok, halan be, idazlia wasp dala). Ibilbide honek pelikuletatik baiño ezagutzen ez nittuan izen soltiak paisajian harilkatzeko balixo izan jestak, historian txertatuta gaiñera; horixe berori izan da gehixen gustau jatana. EEBB-arren herri batasuna (batasun dekadentia, idazlian ustetan) ulertzeko azalpenak be emoten dittuk, eta euretatik garrantzitsuenetako bat ejerzituari detsen atxikimendua dok. Azken fiñian, militarrak izan dittuk bai independentzixia lortu dabenak, baitta indigenak mendian hartzeko burrukian gidarixak, oin dala oso urte gitxirarte; jentiak ondo goguan daka, eta zorretan sentitzen dok eurekin.

Gaztetan basarrixan bizitziakin ames egitten baneban be, oin badakitt basarrittar txarra izango nintzakela, eta ez nintzakela pozik biziko: kaletarra naiz, goittik behera. Halan be, lurrakin lotutako aktibidadiak gustoko dittudaz: oso lasaigarrixak dira, eta hausnarketarako aukera zabala emoten dabe: hazixak ernetzen diranetik, usteldu eta hauts bihurtzen diran arte, bizitzian etenbako zikluak zer pentsatu emoten dau; horregaittik izango dira, kontizu, basarrittar asko filosofo onak.

Urtebete da Lekeittioko Udalak konpost gune esperimentala martxan ipiñi zebanetik. Letraukua inguruko jentiari deikadia egin jakun, nahi zebanak partehartu zeixan. Apuntautako jente guztia (32 bat familia) Kultur Etxian bildu, ikastarotxo bat jaso, eta lau taldetan banatu giñan. Ni neu gustora aurkeztu nintzan 2º edukiontzixan arduria eruateko, eta harrezkero hor ibiltzen naiz astero-edo, 8 etxetik ekartzen doguzen hondakin organikuak ondo nahastatzen (martxan dagon edukiontzixan, eta heltzen dagon bestian), estrukturantia gastatzen danian Udalari abisua pasatzen... Gustura jarduten dot, eta askotan umiak nerekin datoz zerriporrona botzera: prozesuan fase desbardiñetan sortzen dan lurruna, intsektu eta txitxarak, aste batetik bestera begibistako degradaziñua... lurrari lotutako ikasgai ederrak dira, kaletar batek beste iñun be ikasi ezin leikiazenak. Nik atentziño haundixakin jarraitzen dittudaz prozesuok, eta bertatik bertara ikustia oso entretenigarrixa egitten jata. Gaiñera prozesuan superbisiñua daroian Spora enpresiak geruago eta nota hobia ipintzen desku, gauzak ikasten goiazen seiñale!

Letraukuako ontzixen emaitza onak ikusitta (dagoeneko pare bat bidar hustu doguz, konposta ortularixei emonda), Udalak beste gune batzu zabaldu zittuan udal hauteskundien aurreratxuagotik. Errezelua nekan, ia EAJ eta HB-kuen arteko ezinikusixak hondakiñen gaixau kutsatuko ete zeban; baiña hauteskundien ostian be, badirudi agintari barrixak segitzia erabagi dabela. Pozten naiz: udal asunto gehixenen modura, hau be alderdikerixen gaiñetik mantendu bihar da, 4 urte ez dalako ezer epe luzerako emaitzak lortzia nahi badoguz.

* Luharra edo konposta? Ez dakat oso argi (edo, hobeto esanda... gero eta argixago dakat) ;-)

@Txikillana Jakobiten buruari hiztegia "oso modu librean" erabiltzea egotzi izan diote. Leun esatearren. @euskaljakintza @zaldieroa

— Edu Lartzanguren (@edulartzanguren) August 20, 2015

Ezagupen honek bizitzako beste arlo askotarako balixo izan desta neri. Antzerkixan lez, talde dinamikan danok gure biharra erakutsi nahi izaten dogu: zelako onak garan, zelako teknika moloia ikasi dogun... Halan be, agertokixan jente asko dagonian, honek saturaziñua ekartzen dau: taldeko kaosan eragiñez, elementuetatik bakarra be ezin da bereiztu.

Gaur egunian informaziñuakin gertatzen dan modura: sailkatu bako informaziño larregi, desinformatzeko ke-kurtiñarik onena bihurtzen da.

Antzezle onan ezaugarrixetako bat da “ezebe ez egitten jakitzia”. Eskenatokixan egonda be, oharkabian pasatzia. Zer lortzen dogu honekin?

• Momentu horretan, publikuan atentziñua bereganatu bihar daben protagonistiari itzalik ez egittia.
• Danok dakaguz gure abillezixak: gauza batzutan onak gara, bestetan ez hainbeste. Bigarren planuan geratzen jakitziak gure gabezixak ezkutatzeko balixo desku.
• Batzutan, laguntzarik onena... trabarik ez egittia da. Ondo dakitt nik hori, lurpeko esploraziñuetatik! ;-)

Hori guzti hori ekarri desta gogora Nacho Fabiani lankidian artikulu honek: https://blogfisio.wordpress.com/2014/11/03/traseltelon/ Bertan kontatzen dana, baiña, norabide desberdiñian doia; eguneroko biharrera ekartzeko modukua halan be (pazientiakin bakarrik gagozenian: egindakuak, ondorixo kolektibuak dittu + publiko aurrian bagengoz lez jokatu daigun).

Argazkixa: Alberto Unamuno, Eibarko Sardiñian Entierrua 2000 urtian.