Garagoittiko Orakulua

Psikonobelia. Zati batzutan oso inpresionistia, protagonistian gerontofilixian kontua ez da oso sinesgarrixa (aittari XXL txakilla umetan ikusi izanak halan baldintzatu leike ume bat??). Gero, bere harreman familiar eta (batez be) bikotistikuan kontua dator, estandarretatik kanpo eta patologia psikiatrikuan mugan. Klabe asko iges egin deste, seguro, baiña esango neuke nere parametruetatik oso aparte dabillen liburua dalako; seguro beste batzuei asko gustauko jakela.

Garbigunetik erreskatautako liburua hau be, sorpresa atsegiña. Izatez gaztetxuendako liburua da (baiña hala sentitzen gara gu, zimurren azpittik) eta 30 hamarkadan Berlindik hanka egin bihar izan daben familia judu igeslari bateko alabian azalian sartziak gaztetu egitten gaittu. Ume baten begi xaloetan jartzia oso gauza baliotsua da; hori hasieran, liburuak aurrera egin ahala nerabezaruan olatuak be sartzen jakuz-eta. Begirada garbi eta umoretsu horretatik, II Mundu Gerra aurreko Suiza eta Pariseko girua ezagutu geinke, eguneroko bizimoduko gauza txikixetatik abixauta. Gauza garrantzitsuenetatik, beinke. Oso liburu politta, etxian gordeko dotena Niko eta Tomaxendako. Eta, aukeria badakat, Kerr honen liburu gehixago be irakorriko neukez.

Asko gustau jatak 1868ko Iraultzian kontuen barri izatia: Isabel II erregiña Lekitton dagola, bere gobernuan kontra izandako matxinadia (gehixago inbestikauko juat), Prim jeneralan gorabeherak (Otolako txakurrak “Prim” izena zekan)... zentzu horretan, Vicente Agirre medikuan sasoi hortaz gehixago jakitzeko gonbidapen ederra dok liburua. Baitta Benito Perez Galdosen gauzak irakortzeko be. Betiko lez, Alfredon idazkeria magnetikua dok, eta ritmuak eta zerak ederto kontrolatzen jittuk, azken zatixan liburua ezin soltatzeko punturaiñok. Labankada bakarra topau jetsat mekanismuari: hamen be, azken dueluan atarixan gaiztuak bere gaiztakeri guztiak zitz eta mitz kontatzen dabeneko errekurtso txapuzeruori. Bestela, etxuat esango etxian gordetzeko moduko liburu supergogoangarrixa danik, baiña bai behintzat ondo pasatzeko eta ikasteko produktu ona.

Idazle honen konstantiak be topau geinkez, zelan ez: tabako eta izardi usaiña darixen gizzzzon ohoretsuak... abizen periferikodun protagonistak (kaso honetan euskalduna). Tira, bakotxak bere obsesiñuak jittuk ;-)

Egunotan Mercedes Sosa haundixan diskografixia errepasatzen nabil; ume-umia nintzala radixuan entzutzen nittuan kantuak, gerora ezagutu dittudazenak... baiña gehixenak ezezagunak izan dira neretako. Gure biharrerako lagungarri ona izango dira hamendik aurrera, beinke.

Entzun eta irakorri, irakorri eta entzun, jakindako guztien artian bere hastapenetako anekdota bat gustau jata gehixen: Argentinan hain zabalduta dagon arrazakerixiakin lotutakua, hain zuzen be.

50 hamarkada amaieran hasi zan kantuan Sosa, eta neurri baten arrakastia be izan zebala esan geinke. Jatorri indigenekua zanez, baiña, arrakasta hori mugatu xamarra izan zan. Hamen euskal musikiakin gertatzen danakin parekatu geinke: talde euskaldun “arrakastatsuak” (salbuespenen bat kenduta), nekez urtetzen dabe publiko euskaldunen ghettotik; gehixenak ezezagunak dira “mundu errealian”. Halan, disko bi grabauta bazittuan Sosak; estimatua zan; kontzertuak emoten zittuan; baiña ezin da esan masiboki ezaguna zanik. Hori 1965eko egun batez aldatu zan, Cosquin herrixan. Cosquineko jaialdixa herri musikari eskinduta bazeguan be, berak ez zekan han lekurik; hori ulertzeko, aurretiko azalpen batzu emon bihar diraz.

Esandako moduan, Argentinan (lehen eta oiñ) arrazakerixia oso zabalduta dago. Nik askotan esaten dot, Txilen eta Argentinan ibilli nintzanian, desbardinttasun haundi bat topau nebala: Txilen, kalian “indio arpegidun” jente asko ikusten zan. Argentinan, barriz, danak zuri-zuri: (ni ibilli nintzan lekuetan, behintzat); indixuak beste auzuetan zeguazen. Aparte.

Musikiari dagokixonez, hau be kontuan hartu bihar da: Cosquingo festibala “herri musikara” zuzenduta bazeguan be, “criolluak egindako herri musikara” esan biharko genduke, hobeto. Indixo usaiñik ez zekana. Horregaittik ez zeben gonbidatzen Mercedes Sosa, nahiz eta bere ibilbidia nabarmena izan ordurako.

Baiña, esandako moduan, 1965 urtia desbardiña izan zan. Jaialdixan parte hartu zeban artistetako batek ezohizko gauzia egin zeban, bere fama haundixa aprobetxauta. Jorge Cafrunek, kantatzeko txandia allegau jakonian, mikrofonua hartu eta Sosa eskenatokira deittu zeban, bere ordez kantatzeko. Cafrunek bazekixan antolatzaillien kontrako probokaziño itzala zala hori, eta hala aitortu zeban bere aurkezpenian. Hamen entzun zeinkie:

«¿Quién es esa mina con pinta de sirvienta? ¿Qué hace acá?» esaldixa be etorkizunerako geratu da, antolatzaillietako baten harriduria isladatuz. Sosak indigenei buruzko kantu hau kantau zeban, a capella, eskuko tanbor txiki batez lagunduta. Amaieran txalo zaparrada itzala jaso zeban, eta bere arrakasta haundixen sasoian hastapena izan zan.

Aittitta Txiki elkartekuak aspaldittik dabiz Lekittoko argazki zaharrak biltzeko txindurri-lanian. Erakusketa monografikuak antolatzen dittuez: umiak... arrantzaliak... kirola... eta jentiari horri buruzko argazki zaharrak ekartzeko eskatzen detse, eskaneatzeko; gaiñera, bertan dagon jentia identifikatzen be saiatzen dira, erakusketetan ikusliei galdetuta. Ekimen txalogarri honekin artxibo politta osatzen dabiz.

Halan, azken erakusketian gaixa “tabernak” izan da. Betiko lez, bertatik bueltia emon neban umiekin, gaztetan ezagututako azken taberna zaharren irudixak ikusi nahixan. Nere faborituenetako bat topau neban: sanpedropeko Kai Gane. Halan be, bestia faltan bota neban: Berriztarra. Meabe arduradunari be galdetu netsan, eta hango argazkirik ez zekela erantzun zestan; horregaittik hartu neban hain sorpresa atsegiña atzo, Piñupe Hoteleko taberna barrixan sartu eta paretian Berriztarraneko argazkixa topau nebanian.

Antza danez, euren alabiak lagatako argazkixa da. Hormia dekoratzeko anpliaziñua Kiñukakuak egindakua da. Bertan Joxe gaztetan ikusi geinke, bodegako mostradore printzipalian. Betiko lez, mahoizko jantzitta; upelak nik gogoratzen nittuan moduan dagoz; eta esango neuke atzeko afixetako batzu be (“Gorostiaga y Goitisolo” etabar) ezagutu nittuala, urtiekin eta kedarrakin horittuta.

Askotan gogoratu izan naiz beti Berriztarraneko taberniakin. Umetan, sarri juaten giñan bertara –aitta halako zulo illunen zalia zan-, eta lanbro artian orduko errekuerdo bizixak dakadaz: Joxen goxotasuna (poliki-poliki egitten zeban berba, abots leunez, txikituak xentimo erdi igotzen zebanian be, bezeruari ixa-ixa barkamena eskatzen...); banderilla pikantiak, estraza papel gaiñian zerbitzatuta; mostradorian formika jaspeau berdia; barrika arteko illuntasun bildurgarrixa; ardau minduan eta upel zaharren usaiña...

Behiñ koskortuta, gurasuen ondotik hegan egin eta gero be, bertara juaten jarraittu neban baiña beste plan batian: amak 5 litroko gantxillakin bialtzen ninduan, ardaua ekartzera. Joxek “kuartillo” neurrixakin betetzen ziharduala, nik lokalan barrukaldeko txokua ikusten neban: upel artian jarrileku batzu zeguazen, mahai txiki baten inguruan, fluoreszente argi motela illuntasuna ozta-oztan argitzen; gizon zaharren biltokixa izaten zan hori.

80 hamarkadan amaieria izango zan hori, eta handik gitxira itxi zeben. Andra-gizonak jubilauko ziran kontizu, eta arau barrixekin bodega ha ez zeguan kondiziño horretan mantentzerik. Nik 17 bat urte izango nittuan dana barriztau eta “Berriz” izeneko tabernia zabaldu zebenian; parranda latzen sasoia izan zan neretako, eta han barruan nenguala xelebria izaten zan lehengo bodega zaharra gogoratzia.

Harrezkero, esandako moduan, askotan ekarri izan dot gogora taberniori. Bereziki azken urte bixan, Bixkokalian biharrian hasi naizenetik, auzoko jentiak kontatzen destazelako hango gauzak. Adibidez, hau ez nekixan: horman gasolina “dispentsadore” moduko bat ei zekan, txiskeruak betetzeko. Norberak zabaltzen zeban txorrua eta (artian antigoteo sistemak ez ziran esistitzen) operaziñua normalian lurrian botatako gasolina-parrastadiakin amaitzen zan. Sasoi hartan tabernetan zigarro-mutxikiñak eta posporuak lurrera botatzen zirala kontuan hartuta, harrigarrixa da egurrezko etxe hartan sekulan ezebe ez gertatu izana...

Trintxeretako gerran gogortasunan adierazpen gorena izan zan, seguraski, I Mundu Gerria. Han lokatz artian ibilli eta bizirik bueltau ziran gehixenak ez zeben gogorik, adorerik eta berbarik be izango hango bizipenak etorkizunari transmititzeko; zorionez, euskaldun batzu bere lekukotasuna emon zeben, orduko kronika militarrak be gorde dira, eta azken urtietan hortan oiñarrittutako literaturia ezagutzen gabiz, gaur egungo jentia orduan pasautakuaz jabetu daiñ.

Liburu honek modu inpresionista batian sartzen gaittu Verdun inguruko frentian. Esan bihar dot Mieltxok (etxian halan esaten detsagu, Arrosako beteranuak gu) oso modu efektibuan manejatzen dittuala pintzeladak, datu zehatzen bilketa ordenau batek lortuko zeukiana baiño eragin gehixagokin: Euskal Herriko herrixetan gerra hotsak (kanpaiak) ekarri zeben mobilizaziño orokorrakin, liburuan agertuko diran soldaduen jatorrixa agertzen jaku, batzu jo-ta-paso egingo dabenak, metralla zati batek garbittuta, eta bestiak ostera liburuko protagonista bihurtuko diranak. Gerrian kontrako aldarri indartsuena gerria bera azaltzia da, eta liburu honek ederto erakusten dau hori: ezelako baloraziño moralik egin barik, idazliak orduko kroniketan jasotako lekukotasun errealak jartzen dittu pertsonaien bizipenetan, bizitza errealan poesia brutal hutsa.

Deigarrixa da liburuan erabiltzen diran estilo ariketak, lehen esandako kutsu inpresionistia emoteko: obusen eztandaz banatutako eszenak... parrafo katiatuak... puntu biz banatutako esaldixak... Lurok burua galtzen hasten daneko eldarnixuak; azken honetaz pizkat abusau egitten dabela irudittu jata, eta hori izango litzake liburu honi ipiñi neikixon atxeki bakarra. Bestela, liburu biribilla guztiz; etxian gordetzekua, behintzat.

Zurrumurru liburudendara juan izan naizen azken aldixetan, hor nekan apal batetik neri begira... Eta azkenian, harrapau nau ;-) Ni bertso asuntuan ezjakitun totala banaiz be, Patxi Gallegon zale haundixa naiz, eta banekixan nere andriak –Gallegon laguna, eta bertsozalia- asko gozatuko zebala komikixa. Nik be barre ederrak egin dittudaz, aktualidadiakin eta euskal kulturiakin lotutako etenbako tiruekin; baiña duda barik, bertsuetaz dakixan edozeiñendako mokadu fiña da argitalpen hau, fin-fiña.

Andriak irakortzeko eskatu zestanian muzturra okertu neban: “Pedagogiazko ladrillo bat...?”. Sorpresia: interesgarrixa izatiaz gain (hori ez neban zalantzan jartzen)... oso dibertigarrixa da! Hori gero eta gehixen baloratzen doten gauzia da, testuetan. Liburuan zati haundi bat beste autorien teorixak ukatzera zuzenduta dago (batez be Estivill famatuanak, “Duermete niño” liburuan egillia, negar egitten laga bihar jakela defendatzen dabena) eta, egixa esan, hori da parterik barregarrixena. Izan be, zentzuna aldarrikatzen dau, eta ama-umian artian dagon berezko senari jarraitzia; horren aldian, beste teorixetatik aukeratutako “perlak” oso deigarrixak dira. Etologia aipuak be asko interesau jataz; edo kultura arteko alderaketak; edo gizaki prehistorikuan portaeriari buruzko konjeturak (ziur ezagutzerik ez dagonez)... Horren guztian eragiñez, liburuak engantxau nau, mesillako beste liburuan gaiñetik nagusitzia eta amaittu arte ez soltatzeko punturaiñok. Gaiñera oso ondo etorri jata nerabezarorarte dakagun “su-etena” modu konszientiaguan dastatu ahal izateko.

Kaia tabernako bookcrossing apalian harrapau nebanian, liburu honetatik gauza birek erakarri ninduen: gaixak (Frantziako deskolonizaziñuari buruz ez dakitt ixa ezer) eta autorian izenak (euskalduna emoten zeban; gero jakin dot seudonimua dala). Lehelenguari buruz, pozik geratu naiz: “Aljeria” famatuari buruzko sarrera modua izan da neretako, bertan zeguazen konfliktuen gaiñian-eta. Pentsatzen dot gai zabala izango dala, ñabardura askokin; liburu honetan, halan be, tuaregen herrixan argazki bat egitten da, antxiñako jaunak dekadentzian sartuta, eta frantsesekin eta petroleuakin akabauta. Horretarako, 1950. hamarkadan Libiako mugako petroleo putzu batian gertatutako inzidente bat hartzen da atxaki lez, eta horren kontura bertaratzen diran Frantziako kazetarixak metropoliko kontuekin lotzeko balixo deskue.

Oin dala denporatxo bat Natxo de Felipekin egindako lez, gaurkuan Benito Lertxundin kantugintzako xelebrekeri pare bat azpimarratu nahiko neukez. Zertarako? Pizkat izorratzeko, jakiña :-) eta garrantzirik bako detallien aurkitzaille patologikua naizelako.

Lehenago esanda dakat: Benito Lertxundi asko maitatzetik gorrotatzera pasau nintzan, baiña Pako “Artisti” eta Mikel “Markuez”eri esker, berakin pakiak egin dittudaz. Beraz, “Orioko bordearen” hasarria ixotzeko barik, kritika hau maittasunan aldetik hartua izan dailla (De Felipekin mantendu nahi izan neban jarrera bera, bide batez esanda).

Bilbotarran kasuan kontrara, Lertxundi euskaldunzaharra zan kantuan hasi zanian.Horregaittik, beste motibo batzu izango zittuan Abel Muniategiren “Zenbat gera” olerkixa musikatu zebanian, 1971ian halako zeozer grabatzeko:

Zenbat gera?
Lau, bat,
hiru, bozt, zaspi?

Zer egin degu?
ezerres.
Zer egiten degu?
alkar jo.
Zer egingo degu? Alkar hil?

Gure azmoak, esperantsak,
herria, azkatazuna,
justisia, pakea,
egia, maitazuna...
mitoak, hitz hutzak?

Zenbat gera?
Lau, bat,
hiru, bozt, zaspi?

Zer egin degu?
ezerres.
Zer egiten degu?
alkar jo.
Zer egingo degu? Alkar hil?
Hori es!, hori es!, hori es!

Honek grazia dauka; izan be, Orixoko euskaldunzaharrak, seguraski, ederto bereiztu ko dittuez S/Z/TS/TZ/TX hotsak, mendebaldeko euskaldunon kontrara. Baiña... grabatzerako orduan, seguraski, inseguridadia sartu jakon mutillari, eta hiperzuzenketia egin nahixan, hau urten jakon. Duda barik, kantu zirraragarri eta mitiko honen lehelengo grabaketihoni pertsonalidadia gehitzen detsan detallia da.

Hurrengo akatsa “Balearen bertsuen” grabaziñuan dator (Zuberoa / Askatasunaren semeei, Elkar 1977) eta, hizkuntziaz gain, ekoizpenakin zerikusixa daka. Erreparaixozue 7. ahapaldixari;

Hamabi metro luze

gerria hamar lodi

Buztan pala lau zabal

albuetan pala bi.

Ezpañetan bizarrak

beste ilera bi

orraziak bezala

ain zeuzkan ederki.

Askotan lez, Lertxundik bere buruari bigarren ahotsa ipiñi zetsan; eta kontua zera da, lehelengo abotsaz ziharduala “orraziak bezEla” kantau zebala, baiña bigarrena –baxua- grabau zebanian... “orraziak bezAla” urten jakola. Kantua aditzian ederto bereizten da, eta kantarixan perfekzionismua ezagututa, seguru nago larrapastada hori betirako goguan iltzatuta geratu jakola... :-)

Bigarren honen arrazoia klaruago dirudi: euskeraz idatzi nahixan ibiltzen garanok –batez be alfabetatu bakuok- batuaz idatzi nahixan gabizela, indarrian dagon batuerazko araua zein dan jakin ezinda ibiltzen gara, batez be irizpide batzu urtietan aldatu izan diralako. Gaur egunian hala bada, etara kontuak zer izango zan antxiñan, irizpideregon be ez zeguazenian.  Hona horren adibide biziduna.

Baiña, bizitzia barkatzeko zalia dan orakulu honen aldetik ez dago arazorik, Benito: ego te absolvo in nomine patris... etc etc etc. Maitte-maitte.

Barretarterako kolaboraziñua, 2015ko abenduan 21a.