Garagoittiko Orakulua

Bartzelonako Euskal Etxeko musika festibala iragartzen daben argazkixau ikusitta ez dago letra txikixa begiratu biharrik zeiñek egindakua dan jakitzeko: Igotz Ziarreta, Lekittoko “Kaixarranka” modu aboziñau eta ederrian erakutsi zeskuan bera.

Lekeitio - Kaxarranka by Igotz Ziarreta

Argazkixa: ADES.

Aurreko baten, haitzuluan, A eta B berbetan, C-ri buruz:

A: “C tipo burrukalarixa dok, gero...”

B: “Ez: C-k gerria emoten dok; ez dok bardiña...”

Egi berdaderua!

***************

Beste baten, aittak bazkarixa prestau dau eta etxetik disperso dagozen familiakuak konbokatzen:

Aittak: “Halaaa.... Etorri danok mahaixan jartzeraaaa....”.

Semiak: “Aitta: mahaixan ez da jarri bihar; aulkan baiño”.

Logika aplastantia!

Ojalak gora eta ojalak behera, eta oiñ enterau naiz ojala eta oihala berba bera dirazela, “j lekitxarra”eta “j arabiarra” tarteko. Hamen, aipu polittakin gaiñera, umeologiaz kezkatzen garanondako: “Oiñ?! oin sei ume batera be hazi leikez... Lehen be hazten zian oin beste ipoin barik: gure auzuan, akordatzen naix ojalak horren bentaniorren kolorekuak ibiltzen zittuela, eta halan zialakuan! Zer?! eta sekula garbittu barik!. / (NA)”.

Sorkixa, Toribio Etxebarriak jasota ezagutzen neban bakarrik: pitxarrak etabar buruan erabiltzen ziraneko berba residual eta oso espezifiko lez. Baiña ¡hara! nun topatzen doten bizi-bizirik Nerbioi-Ibaizabal parteko euskeran, sukaldeko trapu korrientia izentatzeko. Nere dudia: merezi ete dau Eibarren be erabiltzen zan berbiau erreskatatzia bizitza modernorako (gaur egunian gai intelektualak “jorratzen” eta “hausnartzen” ibiltzen garan lez). Baietzian nago.

Azkenaldixan, feria mediebalak nunnahi (ferixa guztiak betidanik dirazen modura, gaur egunian be negozio purua). Antzerki horren barruan herriko jentia antxiñako erropekin jaztia tokatzen da, eta jakiña, erdi aroko emakumiak erabiltzen zittuezen buruko mengalak reproduzitzen saiatzen dira. Izperringietan-eta, propagandetan-eta, apaingarrixori izentau biharra dagonian edozer irakorri izan dot: txapelak, tokauak... Ba, hara, hona atxeki barik errekuperatzia merezi daben beste berba bat: mengalia. Ni neu Elorzan liburutik ezagutzen dot, antxiñako andren artian konpetiziñua egoten zalako, zeiñek metro gehixago ojal buruan erabilli, eta agintarixak arautu bihar izan zebelako (bestela andrak zekena ta ez zekena gastatzen ei zeben horretan).

Eta hamen post data batzuk.

Iñoiz blogian aittatu izan dotelakuan nago; baiña zelako deigarrixa egitten jatan pertsona batzuk supermerkauko edo tabernako bihargiñak txarto tratatzeko joeria: harrotasunan jaikixa... arpegira begiratu bez... dirua eskura emon biharrian ixa mahai gaiñera botata... desprezio nabarmenez. Halako jente bajuakin tratau biharraz gogaittuta edo.

Hori baiño deigarrixagua, halan be, beste gauza bat egitten jata: jente arrunta izaten dala; gehixago esanda, bere eguneroko bizitzan frustraziño, puteo, diru falta eta bestelako arazo asko jasaten dittuan jentia dala esango neuke.

Psikologia merkian pizkat sartuta: imajiñatzen dot despreziatzailliak egunero tratu hori berori jasaten daben jentia dala. Alvarortega mirestuan komiki hartan legez, enpresarixua-bihargiña-emaztia-semezaharrena-alabatxikiña-txakurra-katua-ardixa tratu txarren kate barregarri horretan harrapauta dagonandako desahogatzeko modu asekible xamarra izan leike.

Argazkiak.org | Alde hemendik © cc-by-sa: txikillana
Argazkiak.org | Borrokarako deia © cc-by-sa: txikillana

Deba üngüruko bi hauek aspaldi ikhüsi nizkizün. Alta, sobera lekhü txarrean dütüzü, bai behinik autoan presaka zoazenean han phausatzeko. Orai dela egün batzu hartü nizün erretratatzeko beta. Mezuak klasikoak ditüzü oso: bena graffitiaren egiteko moldia, garbia, polita düzü.

Argazkiak.org | Gora ET © cc-by-sa: txikillana

Beste hau, berriz, Feisbuk izeneko xare sozial hortan elki züzün, Iñigo izeneko orduñar bathen mezuen artian. Ez dakit non hartüa izanen den, baina bai segur komitate bortha batian!

Argazkiak.org | Gorputze guda zelaixe © cc-by-sa: txikillana

Azkenik, Ondarruko bat. Oi Ondarru, graffiti ihiztarien amentsetako herria! Ale eijerrenak emaiten dütüzu! Hebengoa “Aitte Pirereku” edo “Aitxeternu” izeneko kaperan khausitzen da, eta herriko emazte artisten elkarteak egina düzü, zinezko artelanak atxikiturik gainera.

Argazkiak.org | Guda zelaxana (detallia) © cc-by-sa: txikillana

Ez neban uste hain motza izango zanik. Lehelengo partia da gehixen interesau jatana: XVI gizaldixan idatzitta dago eta liburu sinplia da, kontakizunian eta estrukturan. Morroi gazte baten bizitziari buruzko lehelengo zertzeladak emoten dittu, eta gero haren nagusixak (bera baiño pobriaguak, ixa-ixa) bata bestian atzetik erretratatzera pasatzen da: eskeko itsua, abaria, eskuderua eta bulda-saltzaillia. Gatz eta pipardunak dira deskribapenak, eguneroko bizimoduan sarri topau zeikiazen (eta geinkiazen) pertsonen erretratu bikaiñak, eta errealidadiari guztiz lotuta. 1550 inguruko gizarte kaletarran lagin ederra emonda bide batez, eta itxura danez horixe izan zan liburu honek bere sasoian ekarrittako nobedade nagusiña.

Etxian dakagun ediziñua, be, ez dot uste originalakin oso fiablia izango danik: Francon denporan eskolarako egindako ediziñua da (Auriga 1964, tapa gogorra tela gorrixian) eta esango neuke testua oso ikututa dagola gaur eguneko hizkerara egitteko.

Lunan bigarrengo partia 100 urte geruagokua da eta, nahiz eta unekada onak dittuan, planuagua da. Abenturak (desbenturak, hobeto esanda) banan-banan harilkatzen dira, bata amaittu ahala bestia hasitta, argumentu barik. Batzu fantastikuak dira gaiñera (itxaso azpikua, upel barrukua...) eta honek eguneroko bizimoduan lekuko izatian balixua kentzen detsa, orijinalan aldian. Gaiñera editoriak bere oharrian diñuanez zati batzu kenduta dagoz “grotesko edo ez-komenigarrixak izatiangaittik”. Interneten pizkat begiratuta ulertu dot: abade ustelak, putak, sadomasokismua, sexua... (Luna bera abade protestantia izan zan). Biharbada Lunan Lazarilluan parte interesgarrixena izan leikiana, beraz, usaindu bez ez dot egiñ

Gaur goizian Ereñotik Lekeittiorako bidian nentorrela, kanpaina politikuetarako erabiltzen diran automobil tuneau hórretako baten atzian suertau naiz: kolore bizixak, bozgorailluak topera... Poliki nentorren, umiak ez mariatzeko; eta horregaittik ixa bide osua egin dogu alkarrekin. Ez leuke honek ezer berezirik euko, lekuangaittik izango ez balitza: izan be, bide horretan ez dago herririk, ezta etxerik be; 8 bat kilometro artadi-txara baso itxixa bakarrik. Urkullun kualidade miresgarrixak basurda, katumixer eta bestelako fristixak baiño ez zittuezen entzutzen, baiña kotxiak bozgoraillurik emetau ez. Surrealistia.

Ez nabil egunotan izperringirik irakortzen; telebisiñorik ez dakat etxian; halan be, leihan dagozen partiduen tabarratik ezin da iges, eta ez dot gogoratzen nun, baiña pare bat bidar entzun egin dot Urkullu hau, mitiñen baten-edo. Frase solte batzu baiño ez diraz izan; baiña nahikua gizon horrek iztarrixa zelan derrigortzen daben entzutzeko. Soka bokaletako urkuluan be miñ emoten dau bera entzutzian. Lehendakaritzarako ez dakitt; baiña logopedia eta fisioterapia tratamendu bateraturako kandidatua ba da.

Igaztik jabik seme zaharrena heriotzian asuntuari bueltaka: jokuetan hau edo bestia hil bihar dabela, hildakuekin zer pasatzen ete dan, txarri-sahieskixa hilda ete dagon, aittitta Armando eta amama Inesen hillobixan asuntuak, hautsei buruzko detalle zihetzak... galderak kezka barik egitten jittuk, halan be; plastiliniari edo kobei buruz galdetzen daben leztxe. Hasieran harrittuta hartzen najuan jakinmin hau, tabu-apurtzaillion etxian be tabu txikixak egoten diralako; baiña oiñ batzutan barriari eusteko be biharrak izaten jittuadaz (gaiñera, ze kristo, islan lurperatuta dagozenak be umore onez hartuko leukie; badakitt nik hori).

Bere lagun askok -4 urte- onezkero hasi dittuk katekesi eta halakuetan, eta trazia hartzen detsatenez, laster tokauko jakuk euren ritualei buruzko azalpenen bat emotia. Momentu horretarako, zalantzatan nago azalpenak nundik bideratzia: majiatik ala antzerkittik.

Izan be, batzutan uste dot majixian kontzeptua dala elizako zeremoniak onduen ulertzeko modua. Baiña bildur naiz ia mutikuak ez daben pentsauko eliztarrak benetan goresten dittuezela zoofilia, kanibalismua edo torturia; horretara, gehixago konbenzitzen nau antzerki figuratibo moruan azaltzia.

Eskertuko neuke beste ateoren baten aholkua.

Azken 4-5 urtian paraguayo pillua etorri dok Lekeittiora. Euren artian jo-ta-keia jarduten juek guaraniz, mate eta mate artian: “Araha taka hehahe kahata kata arahe...” etabar (nere belarrixak behintzat halako zeozer kaptatzen jok, euskerazko “es cara esta cacatúa” estiluan). Hasieran dezepziñua hartu najuan, seme-alabei gazteleraz egitten detsela konturatuta; baitta pizkat hasarratu be. Oiñ ostera, normaltzat hartzen juat: Ameriketako euskaldunen kaso bardintsua dok, hain zuzen be.

Gauzak zelako relatibuak dirazen: lehelengo kolpian, euskeraz ikasi ez daben etorkiñari (kamarerua, esate baterako) txarto begiratzeko joeria jagok. Ostera, deaquidetodalavida erdeldunei ez jetseguk halakorik exijitzen.

Ameriketara juandako edozein euskaldunek kontauko deuk: bertotik juandakuak gazteleraz edo inglesez hezi jittuezen umiak, eta euskeria zaharren artian baiño etxuen erabiltzen: umiak euren berbaldixak ez ulertzeko, hain zuzen be. Horretara: ze autoridadekin exijidu geinkixo Paraguayeko bikote bati seme-alabei guaranixa transmititzeko?