Garagoittiko Orakulua

Goizian Castell de la Costurerara juan gaittuk, beste izenez Castell de Seta.

Gorutzkuan, diskusiño zahar baten engantxatu gaittuk hiru lagunak. Izan be, gehixenetan neu ibiltzen nok gidari lekuetan; eta jakiña, galdu be nere erruz galtzen gaittuk: eta hau sarri leporatu izan jestek. Kontua dok, mendi gidarixa, itxasontzi bateko pilotua lakua dala. Honek erantzukizun osua hartzen jok biajian, eta erabagixak bere gain egoten dittuk. Ezin dok ibilli bidegurutze bakotxian asanblada bat egitten, ia eskumatik edo ezkerretik juango garan. Bide zuzenetik juatian –eta gehixenetan hala izaten dok- ez dok ezer pasatzen, jakiña, danak pozik. Konfundidu edo galtzian etortzen dittuk entzutekuak... Baiña nik asmauko juat edo konfundiduko nok, eta ondorixo guztiak nere gain hartuko jittuadaz. Eta asmatzen dotenian eskertzak jasotzen ez dittudazen modura, etxaukat zetan barkamenik eskatu bihar bide okerrik hartuta. Azkenian, konklusiñua: nik “hamendik dok” esaten doten bakotxian “hamendik dala uste juat” moduan hartu bihar dok; eta era berian, taldeko bateron batek pisuzko arrazoi bat badaka “hamendik ez dala” esateko, bere arrazoia azaldu eta defendatu egin bihar jok, bestiak galdetzeko zain egon barik.

Herrialde hau dana gazteluz beteta jagok, frente militarra izan zaneko oroitzapena. Asko oso ondo zainduta jagozak; baiña zisko eginda dagozenak be ba jaukek bere zera. Jostunan jauregi hau Balones herrixan dagon gaztelu txiki bat dok. Jatorriz musulmanen “alqueria” bat izan zuan, XIII gizaldixan Aragoiko Jaume I erregiak konkistau zebana; gero moriskuak bizi izan ziran bertan, XVI gizaldiko “garbiketa etnikora” arte. Gaur egunian dagozen arrastuak fuerte txiki batenak dittuk, 5-7 gizoneko guarniziño batekua, eta oso desmantelauta jagok. Baiña argamasa sendua, enkofratu zaharran markak, sasoi arabiar eta kristauan desbardinttasunak... ederto ikusten dira eta errespetua emoten juek. Costurerian dorre bixak ezki, erromero, almendra eta azeittuna arbolen artian talaixa parebakua dira Seta haran osua ikusteko.

Zugaitzen artetik Errota zaharran parke rekreatiboraiñok jaitsi gara. Bidian bertako lur berezixa ikusi ahal izan dogu, “tap” izeneko marga bigun-zurixkia. Errotara helduta, sorpresa eskasa: oin dala 10 bat urte ezagutu neban errotia antzera jagok, txartuago hobeto esanda. Parkia egin juek, bai; banko, mahai eta zibili-zabuluak jarri jittuek ingurua atsegin bihurtzeko-edo; baiña errotia konpondu biharrian, sare metalikoz inguratu juek “umiak bertara ez sartzeko”. Ruinak oso hondatuta jagozak eta bertatik ibiltzia arriskutsua dok, bai; baiña danok dakigu sare metalikuak pasatzen, eta hamengo umiak be ez dittuk tontuak. Gaiñera, ¿ze zentzu jakak ruina baten onduan parke bat egittiak, herri guztietatik aparte? Hobe izango lajeukiek hamen gastautako dirua errotia kontsolidau eta anteparia, bolua eta bestelako partiak garbitzen gastau izan balebe. Hamengo jente pillo batek martxan ezagutu daben errotia gaiñera...

Eguardixan, Alcala herrixan picadeta bat bazkaldu juagu. Herri txikixa, enkantuduna, hatx baten inguruan egindakua. Hatx horren gaiñeko etxiak, Al-Azraq kalifian jauregiko basamentuetan eginda jagozak, euretako bat  gazteluan torre bat aprobetxatuta (“Torre de la Donzella”).

Mohammad Abu Abdallah Ben Hudzail al Sahuir hamen bertan jaixo zan 1208xan, eta Al-Azraq gatxizena jarri zetsen begi urdiñak zittualako. Aitta musulman eta ama kristaua ei zittuan, eta Errekonkista sasoian Valenciako Erresumako hegoaldeko kalifa garrantzitsua izan zan. Kristauak sartu ziranian, ez zittuezen bertako biztanle musulmanak bialdu –etxaken interesatzen, eurak baiño askoz aurreratuaguak zeguazen eta-. Al-Azraquek be, Jaume I-guakin tratu bat egin eta bertako jauna izaten jarraittu juan. Baiña kristauak antza, ez zeben oso zuzen jokatu herrittar musulmanekin eta Al-Azraq hiru bidarrez matxinatu zan Aragoiko Erregian kontra: lehelengua 1244an; bigarrena 1248an (burrukak 10 urte iraun zeben eta Jaume I akabatzeko puntuan egon zan; azkenian galdu eta desterrau zeben), eta 1276xan. Azken aldi honetan herrittarrak deittuta etorri zan, kristauen bidegabekerixekin erreta. Alcoi setiatuta zekala, Xativatik etorrittako gudari “komando” batek hil juan.

Alcalatik L’Atzuvietako herri mortura juan gaittuk. Moriskuak bizi zittuan bertan. Kristau eta musulmanak, itxura eta hizkuntzaz ez zittuan oso desbardiñak izango; lehelenguak Aragoi-Kataluñatik etorri barrixak, bigarrenak, 500 urte bertan zeroienak, danak gizaldi eta gizaldixetan zihar alkarrekin hartuemon asko izandakuak. Baiña XVII mendian, kristau atzeratuak harrotu eta “moro-úsaña” zekan guztiakin akabatu nahi izan juen. Ordurarte be ez zittuan ondo-ondo portau –gogoratu Al-Azraq- baiña ordutik aurrerakua matarrasa bat izan zuan. Orduko musulmanak askoz be irekixaguak zittuan, kristau fundamentalistak baiño; oiñ alderantziz-edo, zelan aldatzen dan mundua orraittiok.

Horretara, L’Atzuvietan bizi izan 17 familixak 1609xan kanporatu jittuezen, eta kristau kolonuak sartu zittuan. 100 urte geruago barriro hutsik geratu zuan, eta bakarrik korrale batzu erabilli izan dittuk animalixak gordetzeko. Oin dagozen ruinak, beraz, musulmanen etxura eta sasoikuak dittuk. Bere istorixa tristiaz aparte, lekua bera xarmangarrixa dok; etxiak zehe-zeheiak dittuk, eta musulman normalen bizimodua irudikatzeko balixo jok. Dana ez zan kalifia eta erregia...

Illuntzian Cocentainara, probisiñotan: altramussak, alkaparroiak, potrota eta sobrasadia. Supermerkau zaratosuan nahikua agobixau egin nok, herri txikixen lasaittasunera eginda. Baiña tira, lortu juagu nahi genduana eta zati baterako izango juagu Valenciako jenero nahikua tripia betetzeko.

Oleta map - Tagzania

Dana dala, datorren asteburuan ez da izango, lanpetu xamarrak ibilliko garalako beste gauzetan:

• Zapatuan, Lekeition ibilliko gara Inzuntza I haitzulo ezaguna topografiatzen. Koba erreza eta ikusgarrixa, aukera ona hasi nahi dabenandako (etorri nahi dabenak, eguena orduko abisatu bihar desku).
• Domekan, San Pedro Busturiko haitzuluan bisitta gidatua egingo dogu. Tamalez honetara ezin da beste iñor apuntau, 60 pertsona sartuko doguz 20 laguneko 3 txandatan eta ez da beste iñor kabitzen.

Goizian nasai asko lo egin. Armosu eder baten ostian pasiadia itturrixetatik, azeittuna arbolak ikusi, Anek galdetuta hamengo basarrittarren kezka eta bizimoduan ziheztasunak jakin. Trinquet bat ikusi goiko kalian; uste baiño zabalduago dago “joc llarg”, nahiz eta azkenaldixan ikusle eta jokalari gazterik ez egon.

Bazkalduta, Millenako kooperatibara orixotan juan gara. Ona eta prezio onian. Lekeitxion jango doguzen tostadak beste zapore bat izango dabe aurrerantzian. Gero, Cocentainara txikiteuan; herri ikusgarrixa, historiaz beteta. Zelako gaztelua herri erdixan!

 1800 aldian, Eguesibarreko Joakin Lizarraga abariak egindako euskerazko bertsiñua be entzungo dogu. Gero, 1980 hamarkadan Mocedades musika talde bilbotarrak etaratako aldaeria -biharbada ezagunena-. Eta azkenik, urte batzu geruago Xabier Amurizak eta Oskorrik egindako bertsiño “sakrilegua”, euskeraz hainbesteko tradiziñua daken sasi-latiñezko otoitzetan oiñarrittuta.

Aittitta Raduga, zuen osasun espiritualaz arduratzen dan irratsaio bakarra.

Denia herrittik hegoaldera doian pasialekuan, dana txaleta eta hotela –tartian, Francon denporan egindako uralitazko txabola haundi bat; agure bat bizi da bertan, eta bere sasoian gizon bakarti bat izan zanan erretiro-lekua gaur etxetxo xarmangarri bat dogu, norma urbanistikuetatik kanpo, Pais Valenciá-ko turismo espekulaziño gune printzipalenetakuan.

Denia eta Les Rotes-eko mugan, pasialekua amaitzen da eta arrantzalien etxiak hasi. Gaur ez dago arrantzalerik jakiña: baiña etxe zeheiak dira.

Eta karkaba estu batzutatik atzekaldera juanda, atxak eta ariatza txikixak topatzen doguz llaút eta bestelako enbarkaziñuendako. Arrantzaliak atrakau, bertan lo egin eta atzera itsasora juaten ziraneko sasoien usaiña hartu leike ondiok Les Rotesen.

Gurian gatz gitxi erabiltzen juagu. Batetik osasunangaittik, baiña bestetik zapore fiñako hobeto hartzen dirala konturatu garalako. Aurten adibidez, plater nagusixak oillo saldia, bildotsan hankak eta bakillaua kokotxekin izan jittuagu. ¿Zer gertatzen da? Aurretik jamoia, solomua, pateia, esparragua, langostiño etabarrak jan izan doguzela beti; eta gero... “amari gaur etxako oso ondo urten hau...”. Dana sosua begittandu.

Penia dok benetan plater nagusixak, etxian maittasunez egindakuak, benetako biharra dakenak, ez apreziatzia ¿zergaittik? eta prefabrikautako jatekuekin mihiña anestesiauta dakagulako. Eta aurten nahikua dala esan juat: entremes guztiak gorde egin dittudaz, eta lehelen-lehelen oillo saldia etorri da. Fiña, ederra, eta gosiak dagon jentiandako entrante bikaiña: dana amaittu dok (normalian, entremes putekin danak erdi-beteta amaitzen juagu eta geroko platerak erdi-janda laga). Gero bildots hankekin be, hazurtxo guztiak garbi garbi amaittu juek platerian. Bakillau eta kokotxak be (“gula” higungarri horrek kentzeko konbentzidu juagu ama) fiñak, ariñak, benetan gustora jan doguz danok. Hamentxe hasi da betetzen jentia (¡orraittiokan!). Eta orduan –orduan- etara doguz: enbutiduak, esparraguak, pateia, gaztaiak... eta jakiña: ixa dana sobrau da. ¡Baiña ez dago arazorik! Honek danok errez-errez atzera gordetzeko morokuak diralako; ez ostera bakillaua, karrillerak, txarri hankak... etxeko platerak sobratzia bai txarra: bixamoneko tuperware-dantzia...

Jan gustorago; sukaldarixak poz-pozik; infraestruktura aldetik erosuago... Arrakasta haundiko ekimen hau zuen zelebraziñuetako mahaixetara eruatera animatzen zaittuet. ¡Fight the entremes!

Idazle hau eskolako irakorraldi aspergarrixetatik baiño ez najuan ezagutzen. Liburu politta, orijinala. Mundiala bez. Gehixen gustau jatazenak, giruak: zaharren etxietan egoten dan isilttasuna, erloju haundi batek bakarrik hautsitta. Ume triste baten deskribapena, jostailluz betetako bakardadian. Gomez de la Sernan hizkuntza zoruak halako giruei bere “zera” emoten detse, deskribapen arruntetan falta jakuzen “metadatuak”. Kuadruen atzeko hautsa.

Asteburu honetan, taldeko kide barrixak Ereñoko kanteran trebatzen ibilli gara. Izan be, haitzulo horizontaletan edonor ibilli leike arazo berezi barik; baiña leza bertikaletan ibiltzeko "yumar" sistemian gorabeherak ondo ezagutu bihar dira, seguridadiakin ibiltzeko. "Los experimentos, con gaseosa" egin bihar dira; kanteran alegia. Gero lurpian, illunetan, bakarrik eta lokatzez beteta ezin diralako akatsik egin.

Datorren asteburuan, Amorotoko Trakamaillen aurkittutako bidia exploratuko dogu, lurpetik Ispasterreko Elexalde auzora eruan ahal gaittuena. Oso interesgarrixa.