Markos Zapiain

Berezia da txakur galdu baten ibilera eta portaera. Edonork bereiz ditzake, pittin bat aztertuz gero, txakur galduaren eta galdurik ez denaren ibilerak. Biziki bitxia da mundua korritzeko txakur galduarena, txakur galduak ez baitu egiten bilatu baizik. Leopoldo Ferranen erakusketa, zentzu batean, bilatze horren paisaia duzu.

Bere ibilian txakur galduak ikus ditzakeenen artean daude hiru gelak, haizea, izarra eta lizarra. Hainbat oihartzun suma daitezke: besteak beste, Poussinen Et in arcadia ego, Hölderlin, Walt Whitman, Thoreau, Heidegger eta Dersu Uzalarenak.

Hala ere, ez dago erudiziorik, ez barne tolesik, ez psikologiarik. Historiatik eta gizartetik at gabiltza. Ez dugu kortesiarik, ez itxaropenik. Bortxa da oihanean nagusi, belarraren, haizearen eta isiltasunaren bortxa.

Galdu ondoren txakurrak bere egin duen xendak oihanera baitarama, eta oihaneko muina bustitzea da eta umatzea, arauaren azpitik, gizalegetik libre. Gizakiak umatzea, bai: maite zein etsai, izeba edo arreba, ama eta amona. Baina baita gorbela umatzea ere eta erreka, basoa eta gailurra, arrano, orkatz eta katagorria, euria eta beroa, eta larrua, izterrak eta hainbat haiku.

Ez dago oihanean osotoro murgildu eta larrua jotzea baizik, oihaneko jainko ugariak euripean dantzan, denak bustirik eta denak kontent. Oihanak zabalik ditu izterrak, agerian bularrak, bero, laztandu behar. Bien bitartean, lurreko lurrina pagadiko izarrekin biltzen ari da. Orkatzak erreka bazterrean lohia usaintzen duen bezala bilatzen du katagorriak nobia bat, txakur galduak ez baitu egiten bilatu baizik. Ferranen ardura xendari eustea da.

Ez dago epaiketarik. Guztiaren onarpenak amodioaren bortxa ere barnebiltzen du, amor fati: epaitu gabe oroitu eta onartu, begiratu eta onartu, ukitu eta onartu, lurra usaindu eta onartu. Ur freskoa onartzen den bezalaxe onartu hontz bustiaren buztan gogorra ere.

Azkenik, loak hartu du txakurra eta Ferranek garraio kutxa batean sartu du goxo-goxo har dezan atseden. Utzi bakean, mesedez.

Lehen begiratuan ematen du Saizarbitoriak jakin duela gainetik kentzen iraganetik amildu zaion zametako bat, bederen: Jainkoaren zama, Jainkoak ez baitu garrantzirik haren protagonisten barne bizitzan, ez dago pertsonaien barne-gatazka erlijiosorik, Jainkoa ez zaie arazo. Kristau-zapalketa pairatu arren ateismo lasai batean bizi den horietakoa dirudi Saizarbitoriak.

Ageri bai, bere nobeletan ageri da Jainkoa, baina protagonisten gogotik at, gizartean. Eta etsaia da, gizarteko alderik makurrenak erabiltzen baitu, zapaltzea helburu: bere izenean eragozten diote Gisèleri abortua, frankismoko fraideen Jainko zapaltzailea da Ehun metro-koa, Hamaika Pauso-n Daniel Zabalegik uko egiten dio hil baino lehen Jainko frankista aintzat hartzeari, Martuteneko Abaitua “menostua, mehatxatua, umiliatua, zigortua, ikaratua, abusu sexual eta tratu txarren biktima izan da fraideen aldetik”...

Erlijio katolikoak luzaro eduki zuen zeharo izututa Saizarbitoria. Gorka Bereziartuak Argia-n egin dion elkarrizketa erabakigarri batean kontatu du: “Sexuaren aurreko jarrera, infernuaren beldurra… Ze eszenfikazioak… Garizumak zer ziren, sentsibilitate pixka bat zuen mutiko edo neskato batentzat Kristo haiek zapi ubel haiekin estaliak…”.

Ez sinesteko moduko jipoiak eman zizkioten fraideek. Esaterako, ez zen ezohikoa arrazoi argirik gabe Saizarbitoria zartako batez lurrera botatzea eta, belauniko eta dandarrez, fraideen ostikoek eta garrasiek korridore luze oso bat zeharkaraztea. Susmoa du bere izaerak berak amorrarazten ote zituen. “14 urte nituenerako boxeolari profesional batek jasotzen ez dituenak jasoak nituen.”

Uste du zoriontsuagoa litzatekeela heziketa eta giro katoliko hura pairatu izan ez balu, eta hori ez dio barkatzen. Deigarria zaio gaur egungo jende askori ez iruditzea hain kontu larria. Bitxia, orain aurrerakoiarena jotzen duten fraide ohiek zeinen arin ahaztu dituzten eraso fisiko beldurgarri haiek  Gazteek ez omen dute merezi bezala estimatzen zertaz libratu diren, eta Saizarbitoriaren ustez jakinarazi beharko litzaieke. Hala ere, ez dio oroitzapen mingarri horri liburu oso bat eskaini.

Zergatik? Gorka Bereziartuari aitortu dionez, “beharbada traumarengatik.” Ordea, ez al dio Saizarbitoriak berak bere literaturako bultzatzaile garrantzitsuenetako bat dela iraganetik sendatu gabe heldu zaizkion zaurietan ozpina bota, hatza sartu eta bueltak ematea? Martutenen dio trauma erakustea behar duela literaturak helburu; Argiako elkarrizketan, berriz, traumatikoak zaizkiolako ez diela libururik eskaini fraideei lotutako oroitzapen mingarriei. Maiz adierazten ditu Saizarbitoriak ikuspuntu bat eta bere kontrakoa, biak onarturik. Aise egiten ditu bere kontraesanezko esaldi bi, eszeptikoa baita egia osoaren ertz ugariak koherentziaz adierazteko hizkuntzaren ahalmenari dagokionez. Ez du koherentzia kosta ahala kosta bilatzen; koherentziaren gainetik ikusten du egia. Halatan, badira Saizarbitoriarenean egia inkoherente eder askoak.

Bost dira funtsezko maniobrak:

1-Trafikoan sartzea

2-Desplazamendua aldamenera, karril aldaketa

3-Ezkerrera zein eskuinera biratzea, zentzu aldaketa

4-Aurreratzea

5-Geldialdia eta aparkatzea (atzera martxa aparkatzearen osagaitzat hartzen da, ez berezko maniobratzat)

AHOLKU OROKORRAK

-Norberak eduki behar du beti autoa kontrolpean. Enbragea beti kontrolpean. Sekula ez galdu pedalen kontrola

-Abiatzeko lehenbiziko martxa ipini, enbragea dardaraka, eta, aldi berean, azeleragailua gero eta sakonago zapaldu, beldur barik, eta enbragea araberan askatu, astiro eta leunki

-Enbragea zapaltze erditik gora egundo ez askatu kolpez, baizik astiro eta leunki

-Bide talo konplikatu batera edo zebra bide arriskutsu batera oso astiro iristean, lehenbiziko martxa sartu, gelditu barik, eta enbragearekin jokatu, Bermeon autoeskolatik irtetean egiten dugun legez; baina normal ibili ahal izan bezain laster azeleratu eta bigarrena jarri

-Lehenbiziko martxa gelditzean ipini, edo oso-oso poliki zoazelarik. Ez da zirkulatzeko

-Parkingetan, oro har, beti lehenbizikoan, eta enbragearekin jokatu. Edonor ager lekizuke edonondik ezustean

-Ez ahaztu, gelditzean beti lehenbizikoa jarri

-Bigarrena: abiatu eta berehala. Errepidean 30 kilometro orduko seinalea ikustean bigarrenera jaitsi. Bide talora beti bigarrenean iritsi

-Hirugarrena: 50 kilometro orduko ikustean

-Laugarrena: 80

-Bosgarrena: 100

-Maldan behera balazta zapalduta aldatu martxa, ez dezagun autoaren kontrola galdu

-Ahal izatean beti eskuineko karriletik ibili, eta galduz gero saiatu lehenbailehen berreskuratzen

-Eskuinetik datorrenak dauka beti lehentasuna

-Stop: gelditu, bat, bi eta hiru zenbatu, eta soilik ondoren abiatu

-Aurreratu baino lehen ispiluetatik begiratu ea baten bat datorren, eta ondoren seinalatu

-Edozein desplazamendutan: seinalatu eta erretrobisoretik begiratu, seinalatu eta begiratu, bata besteari lotuta, lepoa, begiak eta burua erresorte batek mugiaraziko balizkizu bezala

-Aurreratu dugula, oraindik ezkerreko karrilean, begiratu goiko erretrobisoretik ea aurreratu dugun autoaren muturra agertzen den; agertzeak aski tarte dugula adierazten du eta orduan intermitenteaz eskuinera seinalatu eta eskuineko karrila berreskuratu

-Marra jarraitua eta aurrean autoa edo autobusa mugitzen ari dela: gelditu. Marra jarraitua eta aurrean autoa edo autobusa edo edozer geldi-geldirik: ezkerreko erretrobisoretik norbait ote datorren begiratu, seinalatu eta aurreratu

-Marra etena eta aurrean autoa edo autobusa martxan: aurreratu dezakegu. Geldirik dagoenean ere, jakina, aurreratu dezakegu

-Kontuz, marra jarraitua bada ez karrilez aldatu

-Bide taloan sartzerakoan autoren bat badoa barruan, nahiz eta urrutiko karriletik ibili, gelditu eta ez sartu

-Bide taloan, ez zabaletik baizik eta barruko karril batetik sartuz gero, ondoren, irteteko, astiro-astiro joan, seinalatuz, irteteko bide egokiaren bila; baina zabaleko karriletik irteera eragotziz autoren bat baletor, inolaz ere ez gelditu; aldiz, beste bira bat eman taloari, eta hurrengoan ere ezin bazara irten beste bira bat, irtenbidea libre topatu arte

-Semaforoa anbar intermitente badago, aurreko stopak eta bide emateak kontuan hartu

-Balaztatzeko, lehenbizikoan bazoaz, enbragea sakon eta balaztatu

-Bigarrenean bazoaz, orduan balazta, enbrage, balazta

-Bigarrenetik gora, balazta, enbragatu barik

-Biribilgunerik gabeko gurutzeetan, bira egitean, irudikatu errepide erdian behinolako munizipala dagoela trafikoa gidatzen, eta bere atzetik egin bira

-Distantzia egokia: aurreko autoaren gurpilak eta errepide zati bat ikusgai

-Aldats behera edo bigarren martxatik gora, sarrienik aski izaten da balaztatzea, ez tematu aldi berean enbragatzen eta balaztatzen

LERROAN APARKATZEKO

1-Seinalatu eta gelditu

2-Atzera jo, zuzen, gure autoko atzealdea aparkatuta dagoena baino apur bat atzerago kokatu arte

3-Bolanteari eman eskuinera tope eta atzera jo, ezkerreko erretrobisoretik espaloi zati txiki bat agertu arte

4-Bolantea zuzendu (bira bi ezkerrera) eta atzera egin, astiro-astiro, espaloia ukitu arte

5-Lehenbizikoa sartu, bolantea tope eskuinera eta metro bat aurrera

6-Atzera martxa ipini, bolantea tope ezkerrera eta atzera egin, erretrobisoreetatik begiratuz, ahalik eta gehien, atzeko autoa ukitu barik

7-Berriro lehenbizikoan eta metro bat aurrera

8-Dantza atzez eta aurrez, autoa zuzen kokatu arte. Aurrez laburrago atzez baino. Atzez eginik amaitu. Gurpilak zuzen utzi

LERROTIK IRTETEKO

1-Begiratu norbait datorren eta seinalatu

2-Lehenbizikoan ipini, bolantea ezkerrera tope, eta, aurreko autoa ukitzera badoa, gelditu, bolantea eskuinera tope, atzera martxa jarri, atzera egin, gelditu, lehenbizikoan ipini, bolantea tope ezkerrera, begiratu eta irten

BATERIAN APARKATZEKO

1-Seinalatu eta gelditu

2-Atzera martxa sartu eta atzera egin, gure autoaren atzealdea lehenbiziko autoaren matrikula erdiaren parean kokatu arte

3-Bolantea tope eskuinera eta atzera jo, bigarren autoa baino apur bat aurrerago kokatu arte. Ez ahalegindu gure autoa gehiago sartzen

4-Lehenbizikoan ipini, bolantea tope ezkerrera eta aurrera, gure eskuinean aparkatuta dagoen autoarekin ireki dugun zabalera galdu barik. Gelditu

5-Bi autoekiko tartea berdintsua denean, bolanteari bira bi, gurpilak zuzen ipintzeko

6-Erretrobisoreetatik begiratuta, aparkatuta dauden bi autoen artean atzera egin eta gurea parean dagoenean gelditu

BATERIATIK IRTETEKO

-Seinalatu, lehenbizikoan ipini eta zuzen irten, gure besoa eskuineko autoko aurrealdearen parean kokatu arte, jo nahi ez duzun zatiaren parean, eta, gelditu barik, jarraian, bolantea tope eskuinera eta eskuineko autoa ukitu barik aurrera jo, erabakitasunez

APARKATZEKO ORDUAN

-aurrez jausten bada autoa, atzeko martxa utzi jarririk

-atzez jausten bada autoa, lehenbiziko martxa utzi

Barri autoeskolan bizkor aparkatzen ikasten dugu

Margolariak dituzu Saizarbitoriaren liburu biren izenburuko protagonistak: Rossetti-ren obsesioa eta Kandinskyren tradizioa. Deigarria gertatzen da euskal eleberrien panoraman. Bestalde, Rossettiren eta Kandinskyren lana garrantzitsua da bi nobela horietan, halaber Klimtena. Saizarbitoria bereziki sentibera da arte plastikoengana.

Hasier Etxeberriari kontatu zionez, marrazketaren bidez ingurukoen mirespena pizten zuen, bai eskolan eta bai etxean. Ikaskideek indio bat marrazteko eskatu eta donostiarrak indio eder askoa egiten zien. Hamahiru urte inguru zeuzkala hasi zen idazten, Pio Barojaren tankerako estanpak. Aldi berean, idatzizko estanpak irudiztatu egiten zituen. Trebea zen, “aitak harrotasunez erakusten zizkien bisitariei nik egindako lanak. Esku ona nuen eta etengabe jarduten nuen marrazten.”

Baina, hamasei edo hamazazpi urte zituela, ustekabean, utzi egin zion: “ikusi nuen gai nintzela edozein gauza erreproduzitzeko, zernahi kopiatzeko, baina, hala ere, ez neukala alor horretan zer esanik.”

Saizarbitoriak gazte-gaztetandik hausnartu zuen ez dela aski dagoena bere horretan erreproduzitzeko ahalmena, gauza ahal bezain zehazki kopiatzeko teknika menderatzea. Artistak baino hobeto egiten du hori argazkiak. Bere kabuz heldu zen Moneten eta Kandinskyren obra erabakiko zuen gogoetara. Donostiarrak uste du, pintoreak, benetako artista izango bada, esku ona izateaz gain, zerbait berea esateko behar duela ukan, eta hori espresatzeko gai izan behar duela. Orobat idazleak. (Bost idazle Hasier Etxeberriarekin berbetan 207-208).

Saizarbitoriak nobelistei buruzko nobelak ditu laket, edo zinemari buruzko filmak. Ez abentura baten kontakizuna baizik kontakizun baten abentura; nobelaren beraren idaztea baita nobelarik interesgarriena. Unamunoren eta Ricardouren ideia hauek Kandiskyren tradizioari dagozkio.

Monet eta Kandinsky hasi ziren argia eta pintura bera pintatzen. Argazkiaren agerpenak margolaritza irauli zuen. Monet ohartu zen zentzugabea zela argazkia agertu arte pintatzen zen bezala pintatzen jarraitzea. Margotutako gauzarekiko antzekotasuna sarriegi izana zen margolanaren balioaren neurgailutzat hartua. Gauza erreproduzitzen ahalegindu beharrean gauzak eragiten zion inpresioa margotuko zuen. Ideia horiek buruan pintatu zuen Monetek Kandinskyrengan eragin erabakigarria izango zuen “La Meule de foin”, “Belar meta”. Pluralean titi parea adierazteko ere erabiltzen da “meule”: “une paire de meules”.

Kandinskyk Moskuko unibertsitatean Zuzenbidea eta Ekonomia ikasi eta hantxe ekin zion jakintza horiek irakasteari. Bertan ezagutu zuen Ania Tximiakin, bere lehengusina, eta ezkondu egin ziren. Esaten da beren arteko harremana intelektuala eta adiskidetasunezkoa izan zela gehienbat. Auskalo.

Kandinskyk berak kontatu du bi izan zirela Zuzenbidea eta Ekonomia utzi eta pinturari ekiteko arrazoi nagusiak: batetik, Wagner-en “Lohengrin” opera. Soinu eta harmonia segida bortitz hark sinestesian murgildu omen zuen. Ezustean, zeharo erreala zitzaion noten eta koloreen arteko harremana. Soinuak kolore bilakatu eta denak ikusi zituen bere adimeneko begien aurrean desfilatzen. Harmonia haiek marra basati eta zoragarriak margotzen zizkioten barne muinetan. Izugarria.

Bestetik, Moneten “Belar meta”. Kandinskyk dio lehenbizikoz ikusi zuela margolan bat zinez: “Katalogoak Belar meta bat zela zioen arren, ezin izan nuen ezagutu, eta horrek ezinegona eragin zidan. Gainera, uste nuen artistak ez zuela hain modu ilunean pintatzeko eskubiderik. Ez zitzaidan ondo iruditzen objekturik ez agertzea. Ordea, harriturik eta nahasturik, ohartu nintzen margolanak ez soilik harrapatzen ninduela, baizik oroimenean grabatzen zitzaidala: ezustean ageri zitzaidan begien aurrean, presente neukan bere xehetasun guztiekin. Oro egiten zitzaidan ulergaitz eta ez nintzen gai izan esperientzia haren ondorioak igartzeko. Garbi nabari nuena zen Moneten paletaren indar harrigarria, ordu arte ezezaguna niretzat, nire amets guztiak gainditzen zituena. “Belar meta”ri maitagarri-ipuinen ahala eta distira zerion. Objektua desakreditaturik gelditzen zen margo-elementu saihestezin gisa.”

Bi bultzatzaile horiek eraman zuten Kandinsky modeloa kopiatzeko tradizioa irauli eta esateko zeukana bestela adieraztera, Saizarbitoriak biziki maite duen tradizio berri bat abiarazirik.

Dena den, pinturari loturiko esaldi enigmatikoagoak ere idatzi ditu Saizarbitoriak: “emakumeak pintatzen dakitenek lortzen dituzte, ez maitatzen dituztenek”. (Rossetti-ren obsesioa, 85) Hurrengo baterako.

Senide-harremanetan etika sartu nahi izanez gero, aukeran nahiago hippya, batez ere infernua kontuan hartzen badu.

Crosby, Stills, Nash eta Youngek Teach your children abestian diotenez, edozein adineko infernuak amatatu eta uxatzen ahalegintzeko behar da familia barruko heziketa baliatu. Seme-alabak hezten saiatu ahala, gurasoei urrutiratu egingo zaizkie beren infernuak. Gurasoen infernuen arrisku nagusia da zeharo tenteltzen dutela.

Umeek ere, alabaina, gurasoak hezi behar dituzte, eta dagozkien infernu gazte gordinak eramaten ikasiko dute, baldin beren kemen freskoaz gurasoei, hil daitezen baino lehen, egiaren bat aurkintzen laguntzen badiete (infernuko egonalditik gurasoen neuronaren batek sano irtetea lortu badu, bederen).

Abestiaren hitzak.

Gero eta merkeagoak dira irakurgailuak, eta hainbat arazori ematen diote irtenbidea: besteak beste, bidaietako garraioa arintzen dute (irakurgailuen garaian erosoagoa zatekeen Nietzscheren mentura: 125 kilo liburu eraman behar izaten zuen ostatuz ostatuko bere etengabeko erromesaldian, eta ezohikoa zen hilabete parea baino luzaroago egotea ostatu berean); betaurrekoen beharra erlatibizatzen dute (bakarrik bazkaltzen ari zarela, eta ardoaren erruz gero eta lanbrotsuago ageri bazaizkizu letrak, irakurgailuak ikaragarri handi diezazkizuke); oihanen suntsitzeari paper-beharraren arrazoia kentzen diote, hein batean bederen; ikasleen bizkarra babesteko aukera dakarte (sinesgaitza eta sadikoa da ikasleek atzera eta aurrera garraiatu behar izaten dituzten bizkar-zorroen pisua. Adituek aholkatzen dute ez gainditzeko gorputzaren pisuaren ehuneko 10a, baina ikasleen ohiko liburu-zamak jo eta aise pasatzen du ehuneko 25a, batez ere DBHn). Borondate apur batez testu-liburu guztiak irakurgailu bakar batean sar litezke.

Edonola ere, etxeak zabaltzeko eta argitzeko dira oroz lehen bikainak irakurgailuak. Soldata arruntari eskaintzen zaizkion etxeak gero eta txikiagoak dira, gero eta itogarriagoak. Ohikoa da 45 metro koadroko etxe batengatik hilean 800 euro ordaintzea. Liburuak ala umeak, aukeratu behar izaten zen. Orain, berriz, irakurgailuari esker, arazoa ez da hain larria.

Dirudienez, berrogeita hamar urte inguru dauzkazula hiltzen zaizunean aita ziaboga zehatz bat marrazten zaizu bihotzean eta ondorioz jokabidean. Etxean trasteak eta batik bat liburuak pilatzeko joera izan baduzu, aita hil ostean soiltzeari ekingo diozu. Zenbait egunez ikusi duzu aita hiltzen eta funtsa nabarmendu zaizu: Castanedak zioen bezala, hiltzera zoazela ez duzu ez ondasunik, ez ohorerik, ez libururik, ez duintasunik, ez aberririk, ez familiarik, ez izenik; ez duzu bizitzeko bizia baino. Hori behar da gogoratu edozein trantze garrantzitsuri aurre egiteko orduan.

Aita hil baino lehen liburu asko erosten nuen. Etxean dauzkat, kopuru handi bat irakurri gabe, eta ehun urte gehiago biziz gero ere ez nuke aski guztiak irakurtzeko. Apaletan, gau-mahaian, komunean, aulkietan, lurrean zutabe gorakorretan. Apalategiek liburuen jabearen buru egoera erakusten dute eta nirean pilatze alferrikakoa, sakabanatze urduria eta zama itogarria nahasten ziren. Aita hil ondoren, esan bezala, ziaboga: komunetik eta gau-mahaitik liburu guztiak kendu, apalak ordenatu, aspaldiko paper, karpeta eta tramankuluak fuera, kontainerretara. Liburuen biderkatze txoroari eutsi, behintzat. Ez guztiz desagerrarazi, berandu da honezkero; irrika ahultzen eta bideratzen ahalegindu bai, ordea.

Dena den, antolatzeko, garbitzeko eta husteko grina pilatzekoa bezain sutsua izan daiteke, itsuegia, eta horrela joan zen kontainerrera, gerora ohartuko nintzenez, nire lehenbiziko irakurgailua, aurreko ikasturteetako kalitate-koadernoen artean ezkutaturik. Egia zuen Joseba Egibarrek kontenedoreekin obsesionatuta gabiltzala zioelarik, baina bizitzak derrigortzen gaitu. Biharamunean jakin nuenez, Institutuan kalitate-auditoritza izango genuen hiru egun barru. Behartuta zaude iazko koadernoa gorde eta auditoreak eskatuz gero erakustera. Paper eta kartoien kontainer urdinean zeuden nireak. Gautu arte itxoin (ezagunak aurkitzeko arrisku gutxiago), eta barrura. Tetrabrik, egunkari eta tokiz kanpoko Coca-Cola lata eta arrain pusketen artean, mugikorra linterna gisa erabiliz, ene baitan gogo-jarrera egokia isiotu (ez duzu ondasunik, ez aberririk, ez seniderik, ez izenik eta hiltzera zoaz), zabor artean don Juanen zolitasuna imitatu eta azkenik aurkitu egin nituen: irakurgailua hautsirik, baina koadernoak ez, hori arindua; Institutuak ez zuen nire erruz kalitate-ikurra galduko.

Oporretan nire anaiaren etxean egon naiz: bat ere libururik ez agerian, dena argi, lasai, zabal eta txukun. Irakurgailu batean dauzka gordeta. Musika, berriz, mp3 batean. Agobiorik gabeko etxe baketsua duzu, atsegina, abegitsua, Nietzsche bertan luzaro atxikitzeko modukoa.

Bi urtean behin egiten den Nazioarteko Ontologia Kongresuan Euskal Herriko Unibertsitateak hartzen du bere gain antolatze lanik funtsezkoena. Besteak beste, bertan mintzatu izan dira René Thom, Ulises Moulines, John Searle, Pedro Migel Etxenike, Steven Pinker, Daniel Dennett, Jonhatan Barnes, Alain Badiou, Xavier Rubert de Ventós, Ilya Prigogine eta Jacques Bouveresse. Kongresuan ingelesa eta espainola izaten dira nagusi, baina euskarari txokotxo bat gordetzen saiatzen dira. Hitzaldi horiek, euskarazkoak zein erdarazkoak, prestakuntza-lan franko eskatzen duten arren, ez dira ordaintzen, filosofia ez baita sukaldaritza.

Euskarazko gai nagusia, aurten, Lukrezioren poema zientifikoa izan da, Gauzen izaeraz. Aurrena hitzaldiak eta gero hizlarien arteko elkarrizketa. Udaberrian idatzi zidaten parte hartzeko eta udan denbora luzea eman dut prestatzen. Gauzen izaeraz ez ezik Epikuroren testu nagusien euskal itzulpena ere berrirakurri dut, Menekeorentzako gutuna eta Iritzi gorenak, Javier Agirrek ondua, baita Epikurori buruzko Jean Salem, Carlos García Gual eta Emilio Lledó-ren liburuak ere, eta Lukrezioren inguruko literatura niretzat berria erosi eta irakurri dut: Jean Salem bera (el puto amo), Marcel Conche, André Compte-Sponville …

Kongresua urrian izan da, Donostian. Aurten asteazkena dut egunik arinena: arreta ordu bi eta guraso ordu bat. Gurasoak ia inoiz ez dira ezustean etortzen, aldez aurretik deitzen dute. Eta arreta ordua izatez zaintza mota bat da: ikasleak etxeko lanak egiten dituzten bitartean zaindu behar dituzu, ez dira eduki zehatz bat transmititzeko ikastorduak. Horrenbestez, kongresukoei eskatu nien azteazkenean jartzeko nire hitzaldia. Urriaren 3an ipini zuten. Institutuan txukun-txukun utzi nuen zaintzako liburuan guztia idatzirik. Arazorik sortzeko inongo arriskurik ez.

Aurreko Ontologia Kongresu batzuetan aritua nintzenez, eta zuzendaritzek ez zidatenez inongo eragozpenik jarri, zaintzena konponduta utzi eta lasai asko abiatu nintzen kongresura. Biharamunean absentzia justifikatzeko paperak bete, EHUko justifikante ofizial zigiluduna erantsi eta itxuraz listo.

Itxuraz baino ez. Gure institutuak bi etxe ditu. Bi etxeak gobernatzeko hamar lagun zeuden lehen zuzendaritzan, etxe bakoitzak zuzendaritza bana. Orain, berriz, bi etxeak erabiltzen jarraitzen dugun arren, zuzendaritzan ez daude sei lagun baino eta lanez lepo ibiltzen dira. Irakasleok, oro har, zuzendaritzaren lana arintzen ahalegintzen gara, gure kabuz konpon dezakeguna gure gain hartuta, zentzuzko elkartasunak agintzen duen bezala.

Horri dago lotua ohartzeke egin nuen akatsa. Nik ez nekien, baina horrelako hitzaldi bat emateko derrigorrez eskatu behar zaio zuzendariari baimena eta berak erabaki behar du onartu ala ez. Ziur aski, aurrekariak aintzat hartu eta inertziaz uste izan nuen baimena nolabait erdi automatikoa zela, eta, institutuko martxan eragin nezakeen desoreka apurra nire aldetik bidera nezakeenez, burutik pasatu ere ez zitzaidan egin zuzendariaren denboraz eta arretaz kontu hutsal horregaz jabetzea, bere garunak are gehiago enbolikatzeko. Edo beharbada bai, baina litekeena da, maiz gertatzen den legez, aurreko egun haietan ez ikusi izana. Osterantzean beste barik komentatuko nion, ez nuen zertan ezkutukerian ibili. Onartzen dut nire errua, araudia bete beharra dago, 600 lagun gabiltza institutuan eta ezinbestekoa da diziplina eta ordena, egia da.

Ondorioak iruditu zaizkik gehiegizkoak: joan den barikuan, 2013ko urtarrilaren 11, gertaerez geroztik hiru hilabete pasatxo zirela igaroak, José Otaduy Carballo ikuskariak jolas-orduan deitu zidan. Hiru hilabete hauetan ez ikuskaritzak ez zuzendaritzak ez dit ezeren berririk eman, ez dut nire bertsioa azaltzeko eta nire burua defendatzeko inongo aukerarik izan. Barikuetan 6 ikastordu dauzkat segidan, nekeza da 6 orduz jarraian jendaurrean berbetan jardun beharra, jolas-orduko hamaiketakoa atsedenaldi bakar. Otaduyk hamaiketakoa eragotzi zidan. Hurrengo hiru orduetan patata-tortilla eta kafe hutsa gosaldu izan banitu baino askoz ere ahulkiago mintzatu nintzen, euskal irakaskuntzaren kalterako, bien bitartean klarionaren desertoreen popak eta poltronak nahastuz zihoazela.

Ikuskariak jakinarazi zidan hiru hilabete lehenago Ontologia Kongresuan hitzaldi hura emateko institutuan arreta ordu bi eta guraso ordu bat galtzeagatik falta bat eta apercibimiento bat ezarri behar zizkidala, soldatatik egun oso bati dagokiona kentzeaz gainera. Larderiatsua zen tonua, zenbait jende ikuskaritzaz edo ikasketa burutzaz jabetu bezain laster Julio Zesar balitz bezala hasten da jokatzen.

Hain zuzen, gure zuzendaritzari dei mehatxari horren berri eman ondoren ikasketa buru batek esan zidan “agian guraso batzuek nahiago izango zuten zu egun hartan institututik ez joatea”. Agian bai eta agian ez. Dena den, ez al da tristea ikastetxe batean halako arrazoibideak erabiltzea? Otaduyrekin eta zuzendaritzarekin mintzatuta, irudi zuen gu barne hartzen gaituen hezkuntza publikoari lotutako erakunde batera nire ikasgaiari goitik behera datxekion hitzaldi bat ematera beharrean putetxe merke batera nintzela isil-gordeka joana.

Falta, apercibimiento eta mehatxu horiei dagokienez atzera egin dute. Hori bai, egun bateko soldata kenduko didate. Jakina, hitzaldia emateagatik xentimorik ere ez nuen kobratu. Hitzaldiagatik deus ez eta dietarik ere ez. Aurten institutuan 10etan sartzen naiz asteazkenetan (egun bakarra, beste guztietan 8:15), baina asteazken hartan hitzaldira garaiz iristeko goizeko 7:15etako trena hartu behar izan nuen Bermeon, gero Bilbon autobusa Donostiara, gero beste autobus bat Amaratik Antiguara. Bazkaldu eta Bermeoraino buelta, dena nik ordainduta. Aparte, hitzaldia behar bezala prestatzeko udan erosi nituen liburuak. Gurean ez da bat ere merke ateratzen hitzaldi bat ematea. Eta zertan da goitik bultzatu nahi omen duten autoformakuntza hori?

Hau idazten ari naizen bitartean irakasle gelako inprimagailuan bost folio agertu dira: “Viajes a Canarias. Grandes Ofertas”. Egia da, diziplina behar da, ohitura benetan usteletara bideratu diru publikoa alferrik ez xahutzeko kontrola.

Jelosia dela eta maiteagatik sufritzeko prest egotea litzateke Saizarbitoriarentzat gizonaren maitasuna, inor balego sufritzeko prest. Jelosia ez da maitasunaren ondorio, baizik maitasuna jelosiaren. Polikarpok Sabineri baziotson “zu zara nire aberri bakarra”, Bihotz bi-k erakutsiko digu zer gertatzen den emaztea aberritzat hartzen duzularik. Afrodisiakoa da entziklopedistaren jelosia, baina aldi berean obsesiboa, kontrolatzailea eta hiltzailea, alegia, txit sinesgarria, kontuan hartuz gero jelosiazkoak direla genero-hilketen ehuneko 80 baino gehiago.

Saizarbitoriaren nobeletako muina giza harremanak dira, giza harremanena maitasuna, eta maitasunarena jelosia. Eleberri guztietan ageri da jelosia, eta gai nagusi duzu Bihotz bi-n eta Martutene-n. Esaterako, Martutene-n jelosiazko mamuak leku estrategikoetan kokatu izanak (lehen parte osoaren hasieran eta amaieran adibidez, edo hainbat kapituluren amaieran, klimax gisa) erakusten du Saizarbitoriarentzat maitasunaren muina jelosia dela eta jelosiak egituratzen duela gizonen nortasun afektiboa. Martutene-n inoizko sakonkien aztertu eta adierazi du jelosia molde desberdinen nondik norakoa. Desberdin jelosten zaizkio protagonista maskulino eta femeninoak. Eta gizon eta emakume bakoitza ere, desberdin.

Gizonek (entziklopedistak, Martinek eta Abaituak) emazteak maite dituzte, baina jelosiak eragozten die bihotzez eta gardenki maitatzea, batik bat jelosia retrospektiboak. Flora, Pilar zein Julia abandonatuak sentitu ziren garai batean, eta amorante gazte banarekin joan zitzaizkien, Adolfo akordeoilari, Adolfo sasipoeta eta Adolfo neurokirurgialariarekin. Entziklopedistaren eta Floraren edota Martinen eta Juliaren arteko harremana hautsirik zeudelarik infideltasunak zituen berpiztu. Zentzu horretan, Saizarbitoriaren gizon protagonisten jelosia nagusia amorruzkoa eta kontrolatzaile obsesiboa ez ezik afrodisiakoa ere bada.

Jeloskorraren benetako helburua, maitea amodioz betez behin eta berriro, ez baita maitea bera, baizik lehiakidea; maitea maitatzea bitarteko bat da, lehiakideari gailentzea du xede goren. Maitearen gorputzaren gainean larrua behin eta berriro jotzen duelarik, lehiakidea du beti presente, larrua jotzen duten bitartean alboan balute bezala, begira, eta jeloskorrak maitearen jabetza azpimarratu eta lehiakideari min egin besterik nahi ez balu bezala amodioa sutsuki behin eta berriro egite horren bidez.

Saizarbitoriak Freuden, Prousten edo Girarden gisan ikusten du maitasuna. (Girarden iritziz, ez dago hasieran bikote harreman bat, eta ondoren sartuko litzateke, edo ez, hirugarrena, eta horrek eragingo luke jelosia; aitzitik, hasieratik beretik sartua dago hirugarrena maitasun harremanean, maitasuna mimetikoa baita, soilik maita dezakegu hirugarren batek maite duela uste duzuna, edo maitatzera irits daitekeela.) Inondik inora ez Erich Fromm baten eraz; Saizarbitoriaren amorostua ezin da eskuzabala eta irekia izan.

Horrela, amodioaren berpizteak soilik iraungo du harik eta gizonak andrea berreskuratua duelako bermea ziurtatuko duen arte. Ondoren, infideltasunari loturiko oroitzapenek, irudi mingarri haiek, mamuen jazarpenek, oztopatu egingo diote andrea goitik behera maitatzea, eta gizonaren beraren infideltasunaren akuilu izango dira. Bien bitartean, jelosiak biziberrituriko bikotean, gizonaren desoreka eta min horiek tabu bihurtu dute andrearen iraganeko harremanen aipamena.

Gizon jelostuek bai eta emakumeek egiten ez dutena: maiteari beste harremanei buruzko informazioa atera, bikote sendo batek egia osoa konfiantza osoz partekatu behar duelako aitzakiarekin, eta ondoren informazio hori maitearen aurka erabili. Ez sadismo hutsez, gehiago agian masokismoz, pasibo agresiboa baita Saizarbitoriarenean gizona: informazio horietan bildutako irudiak oinazetsuak zaizkio gizonari, behin eta berriro gogoratzen ditu edo zaizkio, eta emakumea zigortzeko erabiliko ditu, kontraeraso mendekatian, azken batean emakumeak sentiarazi baitio oinaze hori. Horixe da entziklopedistaren, Martinen eta Abaituaren atzera begirako jelosiaren zentzua; lehenbiziko biena itsu eta basatiagoa, buruerrukitsuagoa berriz Abaituarena, dotoreagoa, beharbada Abaituaren beraren ikuspuntutik ezagutarazten zaigulako. Zernahi gisaz, gurpil zoro horrek ez die Saizarbitoriaren bikote helduei bizitzen uzten. Iraganak matxuratzen ditu.

Andrearen nortasuna egokiago dago egituratua orainaldiaz gozatzeko, indartsuagoa eta osasuntsuagoa du arima, prest dago barkatzeko eta ahazteko maite duen gizonarekin ondo bizi ahal izateko; baina gizonak beti leporatuko dio iraganeko mamua, eta azkenik andrea nazkatu egingo da.

Edonola ere, jelosia mota hori, nagusiagoa den arazo baten aldakia da, errua ere barnebiltzen duena: zama zaigu iragana eta madarikazio oroimena. Saizarbitoriaren protagonistak ezin dira Ithakara itzuli. Irudimenezko maitea eta maite erreala azkenik bat eta bera izan daitezen litzateke Ithaka, baina gizon horiek etengabe dabiltza noraezean, ikasi ezinik ideala ikusten alboko errealitate gordinean, eta hortaz sufritzen eta sufriarazten.

Egunero hasten delako-ko Maurice duzu H.P.-ko Iñaki Abaituaren, entziklopedistaren, Martuteneko Iñaki Abaituaren eta Martinen aurrekari, jeloskor patologiko diren heinean. Maurice maitemindu egiten da zinez, obsesionatu egiten da maitearekin, harik eta maitearekin oheratzea lortzen duen arte. Ordutik aurrera zeharo galduko du neskarenganako interesa. Inoiz ez da neska berarekin bi bider oheratu. Soilik neska beste mutilen batekin dabilela ikusiz gero berpizten zaio irrika. Horregatik leporatzen dio Jean-Louis adiskideak poligamiarako joera.

Mauricek benetan maite izan du Gisèle zenbait hilabetez. Gisèle birjina da. Azkenik, maitasuna egiten dute eta Maurice desagertu egingo da, utzi egingo dio Filosofiako eskoletara joateari. Bestalde, Gisèlek ez du Maurice maite; garbi bereizten ditu sexua eta maitasuna.

Edonola ere, Gisèle haurdun geldituko da, eta, Mauriceri ezer kontatu gabe, bakardade zirraragarrian, abortatzea erabakiko du. Barrutik xehero ezagutuko balu bezala ematen du Saizarbitoriak haurdun gelditu berri den neska gazte baten sentipenen berri: betiko usainek nazka eragiten diote, infernuko zalantzak, amaren ahotsa (amak oso laket zuen Gisèleren adatsa, baina behin batean, hamasei urte zituela, auskalo zergatik, ebaki egin zuen alabak, eragabeki, eta birjintasuna galdu izanak amaren aurkako buruanputazio hura ekarriko dio gogora).

Mauricek Gisèle nahi du, biziki du desio, baina soilik jabekizun zaion bitartean, ehiztari izaki: behin ehizakia harrapatu, bereganatu, azpiratu eta zulatu ondoren, interesgarri izateari utziko dio eta beste ehizaki baten bila abiatuko da. Suitzan ikasten ari zela idatzi zuen Saizarbitoriak Egunero hasten delako, eta Suitzan kokatzen da eleberria. Herri ehiztaria da. Etxe askotan dauzkate hormak basurde eta orein buruz josirik, etxeko jaunak ehizatuak. Egiaztatu behar herri ehiztarietan gizonen jokabideak emakumeekiko ehiza-kutsu nabarmenagoa ote duen.

Mauricek, emeaz jabetu ostean, utzi egingo du, baina ezingo du eraman berak abandonatu ondoren beste gizon batekin dabilela ikustea. Ehiztariek bezala, pieza hil du, berak hil du. Zer ari da hor, bidegabeki berpiztua, beste ehiztari baten eskuetan? Maurice jaio zen eme ehizakiak berak akabatzeko, eta ez ezustean hilikoak besteren baten eskutik berpiztu direla jasan behar izateko. Maitalearen eta ehiztariaren arteko antzekotasunak Joseba Zulaikak nabarmendu ditu ederki Ehiztariaren erotika klasikoan.

Bihotz bi-ko entziklopedistak ere emaztea anulatu nahi du. Etxean bere duelarik, ez soilik ez du maite, baizik baztertu eta mespretxatu egiten du. Hori bai, bizitza autonomoa izan dezakeela sumatu orduko, senarrarengandik libre, maitasuna berpiztu egingo zaio, alegia, jelosia, berriro ere emaztea bereganatu eta ezeztatzeko, oraingo honetan betirako.

Saizarbitoriarentzat, jelosia ez da egoera bat, baizik eta bilakaera bat, istorio bat. Prozesu horren hasieran proiekzioa izaten da beti. Entziklopedistak, Martinek, eta, oro har, Saizarbitoriaren jeloskorrak, bere buruaren aurka itzultzen ikusiko du, maiteari leporatzen dion infideltasunaren bitartez, aitortu gabeko bere infideltasuna. Proiekzioak protagonista horien ezaugarri garrantzitsu batzuk erakutsiko dizkigu: nartzisoak, erasokorrak eta errudunak dira.

Errudunak, zeren jeloskorrak etengabe sentitzen baititu bere baitan infideltasunerako joerak. Saizarbitoriarenean ez dago berezko bikote-fideltasunik. Antzeko zerbait ageri baldin bada axalekoa izango da eta bizitzari beldurrak erabakia, edota interes ekonomiko eta afektiboek, Arreseren kasuan bezala. Edonola ere, ezin da fideltasunari dagokion tentsio subjektiboa saihestu. Freudek ederki erakutsi zigun zergatia: libidoa berez da mugikorra, bere jatorri polimorfikoak ezegonkortasun eta inkonstantzia kroniko bat kutsatzen baitio.

Proiekzioari esker, barruan sentitutako erru arriskutsua, behin erreprimitu ondoren, ez barruko baizik eta kanpoko gisa datorkio atzera kontzientziari. Paul-Laurent Assoun-ek dioenez, jeloskorrari, maitearen infideltasunaren irudietan, itzuli egiten zaio beraren joera infidelen hautemate endopsikikoen adierazpen zapaldu eta deformatua. Emaztearen infideltasunaren bidez, erreala zein susmozkoa, bere bekatua lekuz aldatu eta bere infideltasun propioa baztertzea eta funtsez gabetzea erdiets dezake, are izatez gabetzea: Saizarbitoriaren protagonistaren infideltasuna, maitearekin infideltasunaz diharduenean, desagertu egiten da haren kontzientziatik, existitzeari uzten dio.

Jeloskorra, zenbaitetan barruan etengabe sentitzen dituen joera infidelak zapaltzen ahalegintzen den arren, sekula ez da tentazioa zeharo itzaltzera helduko. Entziklopedistaren eta Martinen tankerako jeloskorrek, beren baitako erruzko tentsioa apur bat baretzearren, mekanismo proiektibo bat abiaraziko dute: tentaldi eta inkonstantzia horietan beraiek ere jausten direla maiteari ezkutatzeaz eta ukatzeaz batera, maitearengan berarengan detektatuko dituzte, beren baitan sentitzen duten bekatua maiteari leporatuta. Fantasmekin dabiltza gezurretan. Gaiztakeria egin ondoko umearen antzera jokatzen dute eta mintzo dira: “ez naiz ni izan, zu baizik, zu zara erruduna!”; eta bere egia gorde eta maitearengandik aitorpen intimoak maltzurki erauzi ondoren: “esan duena, bera errudun!”.

Entziklopedistak zein Martinek, maitearen aurkako mamuzko zartako horren bidez, kontsolamendu aizun bat irabaziko dute: beren buruari barkatuko diote, egia itzalita bada ere. Beren zaborra maitearen gainean isuririk garbiago sentituko dira. Jeloskorrak, maitea susmopean eta salaturik daukan bitartean, bere burua infideltasun-tentazioez zuritu eta ez da errudun sentituko. Hori bai, ezinbesteko baldintza du aldi berean tentazio horiek maitearengan ikustea eta maitea errudun sentiaraztea. Horregatik, ezin dio utzi maitearen infideltasunaren frogak bilatzeari. Frogak aurkitu arte ez du atsedenik, nahiz eta frogak ez diren beti errealak, baizik eta bere froga-beharraren mamitze haluzinatuak, proiekzioaren kumeak, entziklopedistaren dominako ile-xerloa, kasu (edota Othelloren zapia).

Saizarbitoriaren jeloskorrari, ohiko mutur ilun eta erantzukiekin zuzentzen zaiolarik maiteari, honek arrazoi osoz erantzun diezaioke: “laztana, bilatu zure bizitzan leporatzen didazuna. Beno, ez duzu zertan bilatu, aurkitua duzu, primeran baitakizu zertaz ari naizen. Zoaz pikutara, infidel alaena.”

Ez hori bakarrik. Erants lezake: “eta atera behingoz armairutik. Zuri benetan gustatzen zaizuna ez bainaiz ni, ezta Bioleta edo Lynn ere, baizik eta Adolfo. Eta hori goitik behera onartu arte miserablea izango da zure bizitza”.