Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Sosola

Mugartea (II)

Enrike Gisasola 2018/12/09 10:25
Aittitta biak ihardun zuten gerran: batak 6 urte (?) egin omen zituen baserritik kanpora. Besteak, Paco komunistak 10 urteko kartzela-propina jaso zuen gerezi-denbora amaitu zenean. Bigarrenari ez nion txintik atera ahal izan urte haietaz. Baserrikoari bai, seguruenik elkarrekin pasatako denbora askoz luzeagoa izan zelako, baina betiere, kostata.
Mugartea (II)

kainua

 

Zehatzagoa izateko kontu hau ez da 36-ko gerrakoa. Lehenagokoa da,  34-ko erreboluziokoa. Eibartarrek, armak eskuan, iraultza aldarrikatu zutenekoa. Tiro-hotsak ere izan ziren tartean, eta baita hildakoak ere. Pistoladun gazte sozialista  haietaz zera zioen gure Jose zaharrak: "bazterrak nahasten jardun zutela baina armada espainiarra azaldu zenean azkar eman zutela amore. Bat baino gehiago gainera, sozialista-errepublikazale izatetik elizatar amorratu  bihurtu  zen pistolak muga-zuloetan lagata". 

Muga-zuloak kainu-zuloak baino ez dira. Mugarteen zati oso garrantzitsua dira, izan ere, beraiei esker ura bideratzen da. Horrela, kainua trabatzen denean, ez dago drenaiarik eta uraren pisuak mugartea amiltzea ekar dezake, lur-jausia eraginez. Zoritxarrez mantenimentu-faltak, hau da, kainu zaharrok bete eta ez garbitzearen  ondorioz,  galdu egin ditugu mugarte ugari  han eta hemen.

 Esan gabe doa, kainuak harrizkoak dira. Harlauza bereziak apartatu eta horretarako erabiltzen zituzten sakonera handian, ubide lauki eta pendizdunak eraikiz. Nik, bi motatakoak ikusi ditut: Handiak eta txikiak. 

Txikiak ugariagoak dira eta belardi zein soroetan 25 metro inguruko tartearekin paraleloki luzatzen dira lurpean mugarte-ilada zeharkatuz.

Kainu handietan pertsona erraz sar daiteke, eta drenai-premia handiari erantzuteko izan ziren eraikiak. Batzutan soroa lautadan  egonik eta euri-ura pilatzea  kaltegarria zelako uzta jasotzea nahi bazen.  Edota bestetan, jatorrian errekastoak izanik, gero hauek betelana eginda estali zirenean, ur-emari handiari irteeera emateko. 

Amaitzeko goazen berriro kontu zaharretara, orain bai, gerra-kontuetara. Sosolako Maiorazgoa Euzkadi defendatzera joan baino lehen  agindu-sententzia bota omen zuen: "gertatzen dana gertatzen dala, deskuidatuta ere, ez gero hanka  egin etxetik". Horrela, Eibar bonbardatzeari ekiten ziotenean,  familia osoa ezkutatzen omen zen  etxaburuko kainu-zuloan. Hortxe goian duzuen argazkiako horretan. 

Mugartea (I)

Enrike Gisasola 2018/11/20 19:15
"Atzo Plaentxiko behi bat hiru zelaitan jaten ikusi nian: Atzeko hankak behekoan, aurrekoak erdikoan eta lepoa luze-luze eginda goikoan ari zen belarrari golpe egiten". Itziarko baserritarraren esanak trufa eta barrerako bide eman zuen bilera-oste berantiarrean, "orujo de yerbas"-ak mihia arinduta.
 Mugartea (I)

mugartea

 

Ez da izango ez Gipuzkoaldean Soraluze-n beste zelai duen herririk. Ez naiz ari azaleraz. Kopuruaz ari naiz. Karakate mendiaren maldei begiratzea baino ez da mugarte- edo terraza-sail amaigabeaz ohartzeko. Harri hutsean jasotako horma luzeei esker Deba ibaian amaitu beharko lukeen lur emankorra bertan bilduta gaur azienda elikatzeko erabiltzen dute. Garai batetan seguruenik gari- eta arto-soroak izango ziren gehienak. 

Eibarren ere badugu horrelako egiturarik. Ederra da garai bateko  Sisifo haien ahalegin  monumentala zalantza barik. Arrajola baserriko mugarteak ikusgarriak dira zinez.

Katalunia aldean  identifikatu, katalogatu eta  kokatuta dituzte honezkero hango mugarte ugariak. Han, soro-lurretatik harriak kentzearen ondotik eratorritako eraikuntzak dira. Gurean, aitzitik, batzuetan mendiari kendutako zitzaion harria, harrobi txiki ugarietan. Bestetan erreketako harri solteen pilak probestuko zituzten.

Mugarteen balioa ukaezina bezain ezezaguna da gure artean. Paisaia eratzen dute. Fauna anitzaren gordeleku ere badira (intsektu eta narraztiak), eta ez dezagun ahaztu basoaren faltan, uraren ixuria erregulatzen dutela. Hau da, malda handietan zuhaitzen sustraien funtzioa betetzen dute, lurrari eutsi eta ura askatzen doaz poliki, horrela uholde-arriskua uxatuz. Eibarrek aintzat hartu beharko lukeen zerbait.

"Eibarko harlauza"

Enrike Gisasola 2018/10/30 10:24
"Pekuliarra da Eibarko harlauza eta bere ezaugarrietan oinarritutako eraikuntza-mota". Horixe esan zidan aurreko baten Javi Lapeyra marrazkilari bikainak. Arakatu ditu Eibarko udaleko hainbat dokumentu zahar eta bai jaso ere "Losa de Eibar" delakoaren erreferentzia bat baino gehiago.
"Eibarko harlauza"

Itzioko harrobia

Hona bi adibide:

"Untzagako pasealekuaren proiektua" Santiago de Sarasola 1867 " ...202 varas cuadradas de losa de las canteras de Eibar de cinco pulgadas mìnimas de grosor para cubrir otra regata y el cauce..." 

"Labaderuaren proiektua, Ramon Cortazar 1897: "..el piso de losa de Eibar..."

 baldintza-plegua

 

Geologiaren ikuspegitik harri eta haitz guzti hauek prozesu luze eta konplexu baten ondorio dira. Jatorria orain 200 miloi urte Bizkaiko golkoan itsaso zabal bat eratu zenean kokatu behar da, plaka europarra eta iberiarraren arteko distentsioa sortu zenean. 65 miloi urterako jada Eusko-Kantauriarra deritzon itsas arro subtropikala zen berau. Bertan sakonera gutxiko guneetan kareharrizko plataformak heterogeneoak osatu ziren besteak beste koralaren hazkuntzaren eraginez. Itsaso honetako sakonera handietan berriz, kontinentetik zetozen ibaiek zekartzaten tupak, marga, eta kareharrien suzesio homogeoak metatu ziren.

Esan bezela materialok geruzetan pilatu ziren itsas arroan. Denborak lagunduta haitz bihurtu eta gorago aipatutako plaken indarrak kontrako norabidea hartu zuenean, geruzak azaleratu egin ziren, gaur egun ezagutzen ditugun mendiak sorraraziz. Kareharria nagusi zen eremuetan, hau da, itsas sakonera txikietan,  mendi karstikoak, Aralar eta beste hainbat.

Sakonera handitan eta kontinenteetako ezpondetan pilatutako sedimentu geruzatuak berriz, lurraren barruko indarrek tolestu eta altzatuta, gaur egun Flysh (isuri alemaniarrez) deitzen ditugun egiturak sortu ziren (Urko mendia kasu). Milaorri itxurako guruzak bigunak eta gogorrak tartekatuta daudenez, bigunak higaduraren eraginez desegin ahala gogorrak maldan behera labaintzen dira ertz zuzeneko harlauza erabilgarri eta lantzeko errezak eskuragarri utziz. (Zumaiko  Flysh ezaguna 1948rarte Europako adokin-honitzaile nagusiena izan omen da). 

Garai bateko harginen burdinazko esku-palanken indarrak naturaren lana imitatu baino ez du egin. Palankaren punta zorrotza haitz-geruza artean toki egokian sartu eta eragitea baino ez dago eraikuntzarako material agortezina lortzeko.  Ziur Eibarko urbanismo azkar eta askotan zoroan eragin duela honek.  Alegia, oiarrizko elementu  egoki, gertuko eta merkea izateak asko lagunduko zuen etxe eta tailerrak konbultsiboki  jasotzeko premiei erantzuteko.esku-palanka

Gure inguruneak baldintzatu du herriaren garapena. Orografia zailak nekazaritza-iharduera  oztopatuz gure arbasoak beste bide batzuk jorratzera bultzatu zituen. Beharrak irudimena sustatu zien. Baina aldi berean baita bestelako oparia eskeini ere kale zein baserriak eraikitzeko edo beste makina bat gauzetarako: Mahaiak, txabolak, mugak, askak, itxiturak, luhanak, teilatuak, kañuak,...(Toribio Etxebarria-nian  "harloza" ikus).

Amaitzeko hona bi proposamen. Bata erreza egiten, bestea zailtxoagoa agian:

 - Ea ibilbidetxoa antolatzen dugun noizbait harrobi zaharrok kokatu eta herri-arkitektura "pekuliar" honen adibide batzuk ikusteko.

- Eibarko udalak DBHko ikastetxe publiko berria eraikitzea Eibarko harlauzaz. Itzioko Bigarren Hezkuntzako eskolak baldintzak betetzen ez omen dituela-ta  itxi behar dutelako eta  Zuloaga Institutuak ere  "baldintza" zalantzagarriak betetzen dituelako (batek daki zein materialekin egina den eta osasun-ikuskapen oso baten azterketa gaindituko ote lukeen zalantza egiten dut). Etorkizuneko gazteek eskertuko ligukete  eta iraganeko eibartarrei egingo geniekeen keinu polita izateaz gain, nondik gatozen  irakasteko modu aproposa litzateke. Eta ez gazteei bakarrik. 

Irristadak

Enrike Gisasola 2018/10/27 11:43
Irrist egin eta jausi egin zen Loixola baserriko Oier uda-hasiera busti eta ilun honetan.

 Eguren baserriko teilatuan mantenu-lanak egitera joan eta zortzi metrotik behera, hura danbatekoa. Hamabost egunean zainketa berezietan igarota, etxean da gizajoa. Berriro jaio da Loixola. Arratekoari eta bere gazte-sasoiari esker osatuko da.

       Orain dela 10 bat urte, Deba Barreneko baserritarren ordezkari sindikala nintzela, Mendaroko baserri batetan lan-istripua gertatu zen. Gauxitxa baserriko Antonio zendu zen ximaurrez betetako gurdia irauli eta azpian hartuta. Sindikatura jo eta orduko presidenteari proposatu nion kalera irtetzea lan-istripua salatzeko. Nere harridurarako ez zuen begi onez ikusi. Ea "zeinen aurrean egin behar genuen protesta" galdetu zidan, "geu izanik langile eta guezaba". Zalantza barik, prekarietatean diharduen beharginen ordezkari izatea nahiko lukeen baten irristada handia.

       Familiek elikaduran inbertitzen duten diru-kopurua %40tik %10era igaro da hamarkada batzuetan. Gutxiago jaten da egun? Gizentasun-datu kezkagarriek ez diote halakorik. Zeinen kontura merketu da sabela betetzea orduan? Argi dago:Landareak, animaliak eta nekazariak gogor estututa, zukututa, muturreraino hustiratuta. Irristada itzela hau ere, gizarte osasuntsua nahi badugu behintzat. Izan ere, norabidea aldatu ezean, ez da egongo jainkosarik datorkigun danbatekotik salbatuko gaituenik, ezta Arratekoak ere.

Animo Oier!!

...eta kitto! aldizkarian Urriko 1eko alean argitaratutako zutabea.

Flysch-aren umeak

Enrike Gisasola 2017/10/29 19:46
Harri artean hazitakoa naiz. Lantoki eta bizitoki den harrizko baserri garaua izan dut babes. Artoki eta labeko harlozezko estalpetan itogina sarri. Korta eta atariko zoruak beti konpotzen eta beti labainkor. Auzora joateko bideetan ere, harri lau erraldoietan aurrera eta atzera geratu barik. Kalerako martxa harmaila ilada amaigabean zehar linterna eskuan. Muga, luhan eta kainuak nonahi azaltzen dira soroetan dotore paratutako harriekin eginak. Errekak pasatzeko arkudun zubi bikainak. Ganaduan askak,karobiak, txabolak...dan danak Eibarko Abontza errekako bazter honetan. Flysch-ari eta gure arbasoen behar zein trebeziari esker gaur goza ditzakegun ezkutuko altxor ederrak.
Flysch-aren umeak

zubia

zubia 

Herri arkitekturaren adibide bikainak.  Betidanik atentzioa eman didate baina bere benetako balioaz ez naiz jabetu googeleatzen nenbilela "construccion en piedra seca","Dry stone Walling" Pierre Sèche" "Pedra Seca"......eta antzekoen inguruko  orriekin topo egin nuen arte. Beste herrialdetan egitura hauen balio ekologiko, paisajistiko eta etnografikoaz konturatu daude aspalditik. Gurean nik dakidala ez dago mortairu,porlan, kare edo bestelako orerik erabili gabe jasotako eraikuntza hauen katalogatze, zainketa eta dibulgazioaz arduratzen den elkarterik. Baten batek baleki eskertuko nioke kontakturen bat luzatzea.

Artikulu-sorta batekin hauen berri ematea nahi nuke, ezagutzera eman. Hasteko bildumatxoa ideia orokor bat egiteko. Hurrengoetan elementuon berri zehatzago ematen saiatuko naiz multzoka edo banaka. Eta galdera bat egin hasterako: nola izendatu euskeraz eraikuntza-mota hau? Saiatu naiz baina ez dut oraindik asetu nauen aterabide egokirik aurkitu. Harri hutsean(-ez), harri sikuan,...? Proposamenik?

 

Mug(i)a: Soroko lurrari eusteko harrizko horma ederrak.

Harlozazko bidea: Intsaustiko amildegia gainditzeko pasabide zaharra

mugia

Sosola eta Arrajola arteko harlozazko bidea

Libertè, egalitè, fraternitè,identitè,et...?

Enrike Gisasola 2017/09/02 19:26
Maiatzean Gipuzkoako hiru gaztagilek "espioitza-bidaia" egin genuen Baxe Nafarroara. Ossau-Iraty sor-markako gaztai goxoaren sekretuak aurkitu nahi genituen, besteak beste. Bertan, hiru gaztategi eta artegietako ateak zabal- zabalik topatu genituen. Laborarien harrera ezinhobea izan zen. Euren gaztagintzaren prozedura anitzak eta ezagutzak eskeini zizkiguten debalde, erreparorik gabe, jator.
Libertè, egalitè, fraternitè,identitè,et...?

espioitza-taldea mendian dabiltzan ardiei so

 

Lehenengo misterioaren nondik norakoak argituta, gatozen bada beste bat askatzen saiatzera. Izan ere, Iparraldeko nekazarien artean bi gauzek deitzen dute atentzioa azken urteetan: euren gaztetasuna eta ugaritasuna. Zer dela eta horrenbeste lagun lurretik bizitzen eta horren gazteak Hegoaldeko Euskal Herrian kontrakoa gertatzen den bitartean. Era berean, azpimarratzekoa da Frantzia mailan berau dela nekazari-kopuruaren gainberari eusten dion zonalde bakarra. Are gehiago, bertan istalatzen ari diren nekazari berrien portzentaia ez txikia  Euskal Herritik kanpokoak dira. 

Fenomeno bitxia eta gogoeta mereziko duena zalantzarik gabe. Hona nere baitan sortutako azalpena motz-motzean, irakurlearen iruzkinen esperoan izenburuan iradoki modura:

- Bat baino gehiagoren esplikazioa bestelako alternatiba  gehiagoren falta izan liteke. Alegia, Iparraldeko kostaldea zerbitzuen polo garrantzitsua izanik, barnealdean, azkenaldiko ekimen berritzaile bakanak salbuetsita,  laborantzaren bidea baino ez da bertan bizitzen jarraitzea nahi duenarentzat. Nola ez, horrek pisu handia  du etxaldeari lotzeko erabakia hartzeko garaian.  Halabaina, zergatik ez du pisu bera Nafarroa Garaiko  gazteengan? Baztan, Bortzirietan, Aezkoan,...zer dala-ta ez da gazterik nekazaritzarako hain egokiak diren lurretan? Zein da Pirinioetako ixurialdeen arteko aldea? Bi Estatu eta bi historia ezberdin agian?. Batean iraultza bortitz eta traumatikoa egin zuten, zeinean Herriak Erregea hil bait zuen. Ikuspegi kolektibo eta sozialak gailenduta biztaleen gogoan gelditu da iltzatuta, baita nekazarienetan ere: Klase-kontzientzia oso barneratuta dute. Harro dira bere ofizioaz. Formatu dira teknikoki eta ideologikoki. Ez dira lotsatzen (ipar- zein hego-adieran). Antolatu eta aldarrikapenerako ez dute nekerik. Elkartasunaren birusak jota, lurra eta gainontzeko baliabideak (ekoizpen eskubideak, diru-guntzak,ezagutzak,..) banatu behar direla diote.Laborari ugari behar direla. Auzoa ez da etsaia, ofizokidea baizik, aliatua. Aldarrikatu eta eraiki. Estatuak bere ardurak bete ditzala. Ez bada horrela, geronek sortuko ditugu egitura eta ekimen berriak. Zenbat eta zenbat adibide, nagusiena Euskal Herriko Laborantza Ganbera, nekazaritza-politika eraginkorrerako tresna. Naifkeriatik aparte, hankak lurrean eta gogoa etorkizunean, emaitza logikoa: Etxaldeetako errelebo eta gazteen istalaziorako ingurugiro egokia.

- Nolatan ba ez da gauza bera gertatzen Frantziako gainontzeko eskualdetan? Arestian aipatu dudan bezela, Euskal Herrian beste istalazio ez da Frantziako inongo eskualdetan. Iraultzaren  zero-gunetik urruti dira euskaldunak eta leherketaren kutsadura handiagoa beharko luke beste eskualdeetan, seguru EHan baino jarraitzaile eta   arrakasta gehiagorekin. Era berean, euskal kulturari ez zion batere mesede egin iraultzaileen homogeneizaziorako asmoak. Hizkuntza eta kultura exotikoa desagertarazteko saiakerak egin dituzte hexagonoan sasi-errege berriek. Alta, bere txikian, euskalduntasunak iraun egin du, eutsi egin dio erauntsi jakobinoari eta horrek jendeari nortasuna eman dio, identitatea, lurra eta arbasoekiko engaiamendua. Hain zuzen Frantziako beste herrialdetan, agian, hain errotua ez dagoena. Laburtuz, euskerak eta euskal kulturak jendea bere lurrean sustraitu egiten dute, eta ondorioz, tokiko garapen ekonomikorako ere  funtsezko elementu bihurtu dira. 

 Nere ikuspegitik uztarri bikoitzak eragiten dio Iparraldeko goldeari. Hegoaldean, uztargileari berria egitea agindu orduko, badugu zer hausnartu eta nori ikasia zenbat adarretakoa behar dugun jakiteko. 

Aurkezpena

Eibarko Sosola baserria dut bizileku eta bizibide. 1967an jaiotakoa,92an biologia (ekosistemak) ikasketak amaitu ondoren arbasoen ofizioari jarraipena ematea otu zitzaidan. Egun, Aizpea, Uxue eta Manex-ekin batera nekazaritza ekologikoan dihardut ogi eta gaztai   xumeak eskeintzen. Orain arte sare sozialekiko urrun eta uzkur izan arren, mendi-kasko honetatik  komunikaziorako beharra nagusitu da neregan. Izan ere, uste dut XXI.mendean  nekazaritzatik asko dugula esateko eta aportatzeko jendarte hain hiritartu honi. Eta zer arraio, eztabaidarako gogoz nagoelako...

Saioa hasi


Pasahitza ahaztuta?