Garagoittiko Orakulua

Zaharrak-eta ez ei dabe gogoratzen halakorik sekulan ikusitta (baiña hau askotan entzun dot nik egualdi asuntuetan, eta oroimena ez da pluviometrixia besain fidagarrixa...).

 Gaur arratsaldez, 18.30etan edo tokatzen da maria-gora. Ez nekan asmorik, baiña ikustera juan biharko gaittuk-ba. Hasieran pentsau dot erretratu edo bideo batzu etaratzia, gauza haundixa izango dalakuan. Baiña gero, iritziz aldatu juat: izan be, itxura guztien arabera halakuak eta gehixagokuak be ikusiko doguz datozen urtietan...

 Gaur goizian Karraspixora juan gara pasiuan, zipaiuak bidia moztuta zeken eta ez dogu triskantzia bertatik bertara ikusi. Bai ostera, Kurlutxutik, Lekeittioko talan zeguazen jentia olatuekin bustitzen. Eta maria-behera zeguan! Gaur arratsaldez ez naiz ni itsasertzera 20 metro baiño gehixago hurreratuko... Eta Talan gitxiago, jakinda XVIII(¿) gizaldixan bertako mendi zati bat itsasora jauzi zala, San Juan ermitta eta guzti.

 Hori ba. Etxuat arratsaldian kamararik hartuko. Gaiñera, seguro ez dala faltako jentia Ekaitzeko eraikiña behera datorrenian edo Amandarriko mollia apurtzian bateronbatek bideoz jasotzeko.

XIX gizaldi erdikaldetik aurrera aldaketa sakonak gertatu ziren Euskal Herriko egitura ekonomikoan. Ordurarte nagusi zen Erdi Aroko ofizioen sistema industria ekoizpen berriak ordezkatu zuen. Aldaketa progresiboa izanagatik traumatikoa ere izan zen: ordurarte beharginak gremioetan antolautako artisauak ziren, ikasle eta maisuen arteko harremanarekin-eta; tailarrak handitzearekin batera, ostera, lan egiteko era aldatu eta esplotazioa ere agertu zen. Proletariatu berria ugaltzearekin batera “egunsenti soziala” ere ezagutu genuen Euskal Herrian, Toribio Etxebarriak ezin hobeto azaldu zuena (1).

Gaur ekarri dugun artikulu hau testuinguru horretan argitaratutakoa da, hain zuzen ere. Labairu historialari famatuak aktualitate biziko gaiari heldu nahi izan zion nonbait, eta bere erara egin zuen: orduko greba eta gatazken aurrekari bat gogora ekarrita, noizkoa eta 1499koa (testuaren hasierako esaldi mehatxugarriari erreparatzen badiogu, ez dirudi bere sasoiko egoerarekin oso konforme zegoenik -karlista zela kontuan hartu behar da-).

Labairu, Erronkari eta Bilboko gurasoen semea, Filipina uharteetan jaioa zen (2). Halere gazte-gazterik etorri zen Bilbora, eta abade ikasketak egin ostean kazetaritzan aritu zen, historiarekin lotutako idazgaietan nabarmendu zelarik. Bere ibilbidean zehar artxibategi publiko zein pribatu asko arakatzeko aukera izan zuen eta horrela atera zituen argitara hainbat eta hainbat dokumentu ezezagun.

“Sobre huelgas” izenburuko idazki honetan (jatorriz “El Basco” aldizkarian argitaratu zena), Labairuk Simancaseko Erret Artxiboan aurkitutako gutun baten berri ematen digu. Fernando eta Isabel Espainiako errege katolikoek sinatzen dute, eta Bizkaiko bere funtzionario nagusiari (Korregidoreari) eta Markinako Alkateari zuzenduta dago, armagin eta olagizonen artean sortutako desadostasunean bitartekari lana egin dezaten.

Antza denez, Juan Pedro Milan eta beste maisu armaginek Errege Katolikoen kontinoak (3) arnesez hornitzeko esleipena hartua dute, arnes bakoitza 16 dukatetan egiteko konpromezuarekin. Ez du detaile askorik ematen, baina badirudi burdinoletan aritzen diren olagizonekin (ofizial eta peoi) prezioetan adostasunik ezin lortuta dabiltzala, eta honen ondorioz arnesen ekoizpena geldirik dagoela. Milan eta beste armaginek erret funtzionarioen laguntza eskatzen dute arazoa konpontzeko.

Gutun hau eskari horri emandako erantzuna da: Isabel eta Fernandok bitartekari lanak betetzeko ardura ematen die Korregidoreari eta Alkateari, produkzioari lehen bait lehen ekiteko aginduz. Auzia nola amaitu ote zen? Hori ez dakigu.

Hemen duzue artikulua eta dokumentuaren testua.

Jatorrizko dokumentua:

• LABAYRU, Estanislao Jaime. 1891. Sobre huelgas. Euskal-Erria Revista Bascongada XXIV:520-522. Donostia.

Dijitalizazioa:

• Sancho el Sabio Fundazioa 2011.      http://hdl.handle.net/10357/2813

Aipuak:

(1)   ECHEVARRÍA, Toribio. 1949. Viaje por el país de los recuerdos. Eibarko Udala, 2005.

(2)   Auñamendi Eusko Entziklopedia. http://www.euskomedia.org/aunamendi/ee83883

(3)   Guardia Real. Al servicio de la corona. http://www.guardiareal.org/historia/resena/ 

 Bulimiaz iruntsi dot liburua egun bixan: mahaixan, kalian, minutu soltietan... Idazkera klabian bete-betian asmatzen jok idazliak, gaur eguneko irakorle zinematografikuendako behintzat. Misterixua, bildurra, umoria, metafisika pixkat... klinex literatura ederra. Jan eta bota –nere kasuan, bookcrossing-.

Inkoherentziak be ba dittu: amaieran dana azaldu ahala, pentsau leike liburuan zihar solte geratutako klabe guztiak lotuko dirazela. Ez da halan. Baiña bueno, txurrerixako txurruari be ez detsagu perfekziñua eskatzen eta gozua da.

Gustau jatan beste gauza bat, heriotzan inguruko esperientziak kontatzian (liburu honetan askotxo), jangoikorik bape ez dabela aittatzen.

Tira.

 Oinguan tsarren inperixo erraldoian zihar biajatzeko aukeria izan dot. Ez naiz harritzen hau Vernen libururik ezagunenetakua izatiaz, zelan esango neuke, best sellerran ezaugarri asko dittu: heroismua, tragedia, ritmua, maittasuna... normala belaunaldi askotako gaztiak entretenidu izana.

“El archipielago en llamas” irakorritta konturatu nintzan hizki latindarrez idazten eginda gagozenondako, grekoz idatzittako eremuak ezezagutza plus bat dakela. Zirilikodunekin be bardintsu gertatzen dala esango neuke: nik neuk leku izen gehixenak ez nittuan ezagutzen, ezta hiri garrantzitsuenenak be. Pentsau bez mapa baten kokatzerik (gero EEBB-tarrei barre egitten detsegu, Espainia seiñalatzen ez dakixenian). Liburu honekin ikasi dot Errusian heren bat bakarrik dagola Europan, eta beste bixak Asian (Siberia). Eskolatik, Obi eta Yenisei munduko ibai haundixenetako bi zirala ba nekixan, baiña Strogoffen ibilkerei jarraittu arte ez nekixan nundik nora zoiazen. Ederra sorpresia hartu dot euren urak Artikora isurtzen dirala jakinda (hango ibar gehixenenak lez), hau da, “behetik gora”! Perogrulladia da, jakiña, baiña nik oiñ arte konturatu bez!

Circulo de Lectoresen bilduma hau eder-ederra da, itxuraz eta mamiñez, ondorenguendako gordetzeko modukua. Halan be, ez dakitt, igual eguneratutako ohartxoren bat be gehittu leikixo: ez hartzeko kontuan komentario arrazistak (liburu honetan, ijittuak eta tartaruak beriak eta bi hartzen dittuez), abertzaletasunan eta balore militarren goreste superlatibua...

GoogleEarth eta halako erreminttekin, gaiñera, gozadia izaten da Vernen liburuetako lekuen gaiñeko hegaldixak egittia (oin momentuan Baikal aintzira inguruetan ibilli naiz).

Argazkiak.org | Bodegoia 1 © cc-by-sa: txikillana

Argazkiak.org | Bodegoia 2 © cc-by-sa: txikillana

Hamen bodegoi pare bat, hónek be arrebian etxia dekoratzeko egindakuak. Buztiñezko ontzi baterixa hau amanian dago, ezelako dekoraziño barik baiña (biharbada horregaittik) asko gustatzen jata. Ez dakitt noiz erosittakua dan, ni umia nintzala uste dot, baiña erabilli erabilli gitxittan egin izan dogu; kafe katilluak zeozer igual. Erabilpen nagusixa, beraz, piktorikua izan da.

Argazkiak.org | Basahuntzak © cc-by-sa: txikillana

Basahuntzen kuadruhau Ariane loibian gelarako egin zeban aittak apropos, “umien pintturen” kanonei jarraittuta: zurittasuna, kolore argixak... markua be halakua ipiñi gentsan. Lamina batetik kopixauta dago, oker ez banago aittak berak gaztetan Armerixa Eskolan edo Jazinto Olabenian egindako harkatz-marrazki batetik.

Argazkiak.org | Brankia © cc-by-sa: txikillana

Etapa prolifikokua; artian Lekeittioko baporak ugarixak ziran, eta motibo horretako kuadruak be halaxe. Kuriosidade moduan, “profanuei” aittan kuadruetako itsasontzi guztiak bardintsuak begittantzen jakuz. Baiña lekittar batek ikusten dittuanian, segiduan ezagutzen dittu: hau Amandarri, hori Torrontero, hori Playa de Ondarzabal... bapor bakotxak bere perfilla eta elementu berezixak zittuan kontizu, eta entrenamendu pizkatekin urriñetik ezagutu zeikiazen.

Navarro Villosladaren artikuluan (1) aipatutako Arretxinagako harriek irakurleen interesa piztu zutelako edo, aldizkarien arduradunek Antonio Trueba idazle eta historialariari 1871an idatzitako testu bat berrargitaratzea proposatu zioten. Zuzendu eta eguneratu ostean, hau izan zen emaitza.

Artikuluaren lehenengo zatian, Truebak Artibai ibarraren deskribapen orokorra egiten du: Bolibar, Etxebarria, Markina, Xemein, Berriatua, Ondarroa... bai herriguneei bai baserri inguruko zenbait lekuri buruz gauza interesgarriak kontatuz. Batzu ezagunak, baina beste batzu seguraski gaur egungo irakurle askok sekula entzun ez dituztenak: Bidarte, Sagastiguren, Oronzua, Urkamendi/Lapurzulo, Alzaa, Akoda, Ubilla, Urrijate, Olabarriaga...

Horren ostean, Arretxinagari buruz sakontzen du. Lehenengo, harrien inguruan eraikitako elizaren gainean aritzen da –iturri dokumental ugari kontsultatuz- ; toponimoari buruz be baditu berba batzu; baita Markinara pasatzeko zubiari buruz ere; artean elizak zuen ezaugarriak ere azaltzen ditu; eta azkenik, harrien pilaketaren jatorriari buruz iritzi pertsonala ematen du.

Jatorrizko dokumentua:

• TRUEBA, Antonio. 1889. El santuario de Arrechinaga. Euskal-Erria Revista Bascongada XXI:225-231,257-267. Donostia.

Dijitalizazioa:

• Sancho el Sabio Fundazioa 2011.      http://hdl.handle.net/10357/2813

Aipuak:

(1)   NAVARRO VILLOSLADA, Francisco. 1888. De lo prehistórico en la Provincias Bascongadas. Euskal-Erria Revista Bascongada XIX:5-11,33-39,65-69,97-101. Donostia.

Zientzilarixak aspaldi dabiz (urte askuan gero!) klima aldaketiari buruzko abisuak emoten, gizakixak atmosferia berotziari laga biharko letsakela-eta... Halan be, guk guriakin segi. Gure bizitza kalidadia kosta ahala kosta mantendu nahi dogu (gure ondorenguena izorratu arren).

Biharbada itsasaldeko kaliak urpian geratutakuan hasiko gara ikerketok serixuan hartzen. Orduan negarrak! Beranduegi izango da-eta...

2.0 sasoi honetan anakronismo edo ukronia jolasak modan daude. Sarean makinatxo bat bider ikus ditzakegu, esate baterako, etorkizuna irudikatzen zuten aintzinako irudiak.

Jolas beretsua egin daiteke aintzinakoek aintzinatea ikusten zuten modua ezagutuz. Adibide ona Arditurriko meatzeak berraurkitu zireneko kronika dugu (1), obra erraldoi hura zibilizazio misteriotsuei egotziz, artean ezezaguna baitzen erromatarrak euskal kostaldean ibili zirenik.

Gaur ekarri dugun artikulo sortan ere, Francisco Navarro Villoslada idazle vianatarrak arkeologia modernoaren garapenaren aurretik zeuden usteak erakusten dizkigu, besteak beste trikuharrien eta harrespilen ustezko jatorri zeltiarra edo geografo klasikoek aipatutako tribuei buruz uste zena. Markina-Xemeingo irakurleendako bereziki interesgarria izango da seguru, Arretxinagako harri erraldoiei harreta berezia eskeintzen baitio (jatorri naturala egotziz).

Denok dakigunez, Zientziak adabakiz eta txaplataz egiten du aurrera, hau da: hipotesi okerrak ukatuz eta haien gainean berriak sortuz. Jakina: baztertutako hipotesiak ahaztuta geratzen dira, eta horregatik da hain harrigarria (eta interesgarria) Navarro Villoslada bezelako jakitunen orduko usteen defentsa irakurtzea.

Jatorrizko dokumentua:

• NAVARRO VILLOSLADA, Francisco. 1888. De lo prehistórico en la Provincias Bascongadas. Euskal-Erria Revista Bascongada XIX:5-11,33-39,65-69,97-101. Donostia.

Dijitalizazioa:

• Sancho el Sabio Fundazioa 2011.      http://hdl.handle.net/10357/2813

Aipuak:

1. URTEAGA, M. 2004. Las “noticias y descripción de las grandes explotaciones de unas minas antiguas situadas al pie de los Pirineos y en la provincia de Guipúzcoa”, de Juan Guillermo Thalacker (1804). Boletín Arkeolan 12:45-102.

Artikulu honetan, andre batek aintzinako Santo Tomas eguna gogoratzen du, 1887ko ospakizunekin alderatuta.

Dirudienez, idazlea etxe aberatseko alaba da: errenta ordainketa, behinzat, baserri-jabeen ikuspegitik azaltzen du. Beharbada hauxe da interesgarriena: errenteroen bertsioa baita ezagunena (eta dramatikoagoa).

Aintzinako jaki-txoznen azalpenak be ba du bere zera: sukalde ekonomikoak herriko kaleetan zehar...

Badirudi nagusiek errenteroak sukaldean hartzen zituztela bazkaltzera, eta etxekoandrea arduratzen zela haiekin. Nagusiak berak ez dirudi “jente baju” horrekin batera bazkaltzen zuenik. Kontakizun honetan, behintzat, bazkalburuan baino ez da agertzen, maizterren omenaldia jasotzeko...

1887an berriz, Donostiako gazte dirudunen festa giroa Konstituzio Plazatik Gran Casinora pasatua zegoela dirudi (Kursaalera), eta idazleak baserri giro hura faltan botatzen du.

Interpretazio sozialak alde batera lagata, erretratu polita eskeintzen duen artikulua da.

Jatorrizko dokumentua:

• LA CANI, Rosi. 1887. Santo Tomás. Antaño. Ogaño. Euskal-Erria Revista Bascongada XVII:564-567. Donostia.

• Dijitalizazioa: Sancho el Sabio Fundazioa 2011.      http://hdl.handle.net/10357/2813

Nere estreiñaldixa gizon honen idazkixekin. Gustau jata, bai ezagutu biharreko autoridadia dalako, baitta idazkixen euren mamiñangaittik be.

Lehelengua, “El bardo de Izalzu”, resonantzia haundikua. Gehixen gustau jatana, lekukotasunen bilketia azaltzen dabenekua; forma honetan errez bereiztu leikez-eta Erdi Aroko jatorrizko kondairian apurrak, eta gero eurekin Campionek berak egindako sorkuntza literarixua. Ikusten nabillenangaittik, bai Lertxundin musikia baitta Elordi & Cian pelikulia Campionen ipoiñ honetan oiñarrittuta dagoz.

Roedores del mar. Txirla biltzailliena ahozabalik laga nau, gaixangaittik baiño gehixago (neska-mutillen arteko historia erromantiko korrientia) amaiera zazkarrangaittik.

Pedro Marin historixia be, halako amaieria daka (Arturo ez zan happy enden zalia kontizu!) baiña kasu honetan Konbentziño Gerrako gorabehera interesgarrixak kontatzen dittu, alde bixetako euskaldunen arteko paradojen harira.

“Grachina” izenburukuak pizkat harrittu egitten dau, Campionen pentsakeria kontuan hartuta (integristia ei zan). Egixa da historia osua Gratzinan kristautasuna azpimarratzera zuzenduta dagola, baiña bide batez akelarrian deskribapen ezin gordiñagua emoten dau...

“El último tamborilero de Erraondo” hunkigarrixena da. Oso tristia, baiña oso ederra. Ameriketara artzain juandako naparra, 50 urte geruago bueltatzian topatzen daben eremua (gerra bi tarteko) eta jente erdelduna... Lizentzia melodramatiko pare bat be ba dakaz ipoiñak, baiña funtsian ez dot uste asko esajerauko zebanik.