Garagoittiko Orakulua

Argazkiak.org | Ardantza 1997 © cc-by-sa: txikillana

Ardantza eta Aldatze arteko kale-basarri txiki haren izena jakin nahixan, mikrohistoria apur bat agertu da Eibartarrak Zerrendan. Badakigu hori jakin edo ez jakin mundua ez dala aldatuko, baiña... batzuk halako gauzen zaliak gara.

Hau galderihau bota neban zerrendara:

Ba ete daki iñok zein zan kale-basarri honen izena? (Aldatze barrenian):
http://www.argazkiak.org/photo/aldatze-1997/
Nunbaitten irakorri dotela esango neuke, baiña liburuak ez dakadaz eskura eta...

 Lehelengo erantzuna, Asier Sarasuana (jakiña!):

Ez juat izenik gogoratzen.

XXI. mende hasieran bota zeben. Azkenengo urtietan itxitta egon zan, baina XX. mende amaieran Euxebio eta Inazio (oker ez banago) anaiak bizi ziran bertan. Konejuak eta ahuntzak eukitzen zittuen; tarteka ardiren bat be bai, oker ez banago. Ortu eta zelai txiki bat zeken basarri albuan, trenbide kontra.

Lehenago, gitxienez XX. mende hasieran (eta seguru asko lehenago), Ariatzako Indianokua jauregiko lorazain eta zerbitzarixen etxia izandakua.

Izan be, Indianokua jauregixan lurrak ardantzaraino heltzen ziran, Ego errekian iparraldeko erriberan zihar. Hori guztiori ortuak eta frutarbolak ziran (http://egoibarra.com/eu/argazkiak/historia/hist16.jpg/image_large); zerbitzari eta lorazainak Aldatzeko/Ardantzako kale-basarri txiki honetan bizi ei ziran.

XX. mendian zihar, trenbidiak eta Sanjuan kaliak lurrak jan zetsazen Indianokuari; eta jauregixa be desagertu zan gero, 1955 inguruan.

Ardantzako etxe txiki horren albuan beste 2 kale-basarri be egon ziran, itxuria. Gure sasoirako, Triplexen tailarrak janda bixak.

Euretako bata, haundixena, Pantaleonenekua zan (jatorriz Ardantza basarrixa); Aldatze hasierako beste kale-basarri txiki horren izenik, ostera, ez dot gogoratzen.

Berez Aldatze kale hasieran zeguan, baina esango neuke Ardantza 18 zala (edo); Ardantza bai, behintzat.

 Serafin be datu garrantzitsuak emoten hasi zan, kontrastautakuak gaiñera:

Ezin izan juat basarri izenan aztarren garbirik jaso. Iñaki Alberdi Etakittoko presidente ohia eta Eskola Armerixako maixu izandakuakin egon nitzuan atzo illuntzian. Bertan jaixotakua dok bera. Indianokuan administradoria bizi izan zala hor eta izenan barri "Panaderokua" edo "Labaderokua" edo halako zeozer esaten zetsela kale-basarrixari. Azkenian aztarren garbirik ez. Heraclio Echeverria zala jabia eta haren ondorengo Iraolagoitia medikua, bera mutikotan Iraolagoitia medikuagana juaten zala aldiro errentia pagatzera.

Gero Juanjo Araolaza sartu zan, gremixokua izatiak dakan jaikixakin (Iraolagoitia medikuari buruz, oker ez banago):

Lekuona zuan ginekologo-tokologo Heraklio Etxeberriaren otorrino (Milloitxuaren) suhiña oker ez ba nago.

 Sokia ezin geldittuta, Asier Sarasua barriro Serafiñek bildutako etxe izenena osatzen:

Basarrixen liburuan diño "Labakua" izeneko kale-basarriren bat egon zala Ardantzan. Azalpenengaittik, ez dirudi Oierrek diñuana danik, alboko beste bat baizik.

Baiña ez pentsau zalantzarik ez dagonik. Memorixan aztarrenen atzetik egindako bide guztietan lez, erroriari be marjena emon bihar jako, Serafiñek Juanjori emondako azken erantzunian igartzen dan legez:

Bai errezoia dakak. Baiña neri aittatu zestana "Iraolagoitia medikua" dok eta gaiñera errentia pagatzera Estaziño kalera juaten zala. Lekuona Bidebarrieta kalian bizi zuan. Heraklio eta Iraolagoitia medikuan artian zer soka zeguan ez jakixat. Dana dala, nik gaizki ulertzia be izan leikek.

Etxetxo txiki hartan bizi izandako gizon isillen omenez. Itzio, Alfa eta Aldatzeko eskoletara giñoiazen umiok egunero pasatzen giñan háren ondotik!

Nazixena ez da izango munduan egin izan dan sarraskirik krudelena: Historixia luzia da, eta gizakixan doillorkerixiak (batez be odolez mozkortu ostekuak) mugarik ez dakala esango neuke. Halan be, nazixen sarraskixau bai izango da kroniketan onduen jasota geratu dana. Batez be judixuei esker –antxiñako tradiziño intelektualeko herrixa-, 1930-40 hamarkadetan hitlertarrak egindakuak ondo baiño hobeto ezagutzen dira gaur egunian. Lekukotasunak ugarixak dira, eta zaindarixak presuekin egindako gauzetako batzu irakortzian barrua zimur-zimurra eta hotz-hotza geratzen jatsu.

Hortik hasten da liburu hau, fokua Rigako konzentraziño eremuan jardundako Eduard Roschmannen jarritta. Flashback lazgarrixan ostian, kazetari batek SS-etako kide honen atzetik egindako bidia da liburuan bizkarrezurra. Tentsiñua oso ondo mantentzen da liburu osuan zihar, eta bide batez “erakundeko” kide pillo batek (asko be asko!) II Mundu Gerra osteko errepresalietatik iges egitteko modua azaltzen da, asko izen barrixekin Alemanian bertan geratuta. Tartian, 1960 hamarkadako Alemanian bat egitten zeben hainbeste faktore be azaltzen dira, neretako ezezagun xamarrak: Altzairuzko Teloian gauzak... belaunaldi barrixen informaziño faltia eta sortzetiko erruduntasuna... belaunaldi zaharren “ahaztutzeko gogua”, eta gerra krimenak inbestigatzeko gogo faltia... Israel gaztian papela... SS-etako beteranuen botere faktikua Egipto Israelen kontra xaxatzian...

Liburuan alde ahulena, biharbada, protagonistia bera da. Kazetarixori, pertsonai modura, lauso xamarra geratziaz gain, “profesionalen” artian modu oso torpian mobitzen da, eta ez da oso sinisgarrixa hainbesteko suertia izatia... Halan be, horrek ez detsa balixorik kentzen tramiari, eta bide batez azaltzen diran gauza guztiei. Liburu ona.

Azkenaldixan denporapasa politta topau dot: pelikulak azpititulatzia. Zinia ikusteko modu desbardin horretaz gozatziaz gain, gauzak ikasi be egitten dittut. Aurreko baten, Sunset Boulevard 1950ko pelikulan, hara zer jakin neban: “Judas priest!” esakerian esanahixa.

Gutako askori, hori entzutzian, musika talde bat etortzen jaku gogora. Izan be, esango neuke izen hori ezagutzen daben euskaldun gehixenak heavy rockzaliak dirazela, eta testuinguru horretatik kanpo ez dogula sekula santan be entzun edo irakorri. Normala da, antxiñako hizkera informaleko esakeria dalako, inglesez.

Hamen inguruan horren pareko asko dagoz, “Judas priest”-en modura, jente nagusixan ahotan entzun geinkiazenak batez be: “La ostra!”, “Mecachis diez!”, “Gilipuertas!”, “Jopé!”... danak sasoi baten pekatutzat hartzen ziran esakeren ordezko. Jakiña: hónek formok atzeraka doiaz eta jente nagusixak baiño ez dittu erabiltzen, gaztiok ez dakagulako ezelako erreparorik “La hostia!”, “Me cago en Dios!”, “Gilipollas!” eta “Joder” moduko esakera gordiñak erabiltzeko.

Sunset Boulevard pelikula honetan, esakeriori 00:46:05 segunduan entzun geinke, Joe Gillis protagonistia bere lagun Artieren festara allegatzen danian. Joek berokixa eransten dau, eta Artie harri eta zur geratzen da bere arropa elegantiak ikusitta: “Judas H. Priest!” diño zehazki; nik azpitituluan “Alajaina!” moduan itzuli dotena.

Antza danez, “Jesus Christ!” ez esatiarren sortu zan esakeria. Kristauendako jangoikuan izena esatia pekatua da kontizu, eta beraz oso antzera ahoskatzen dan esaldi hori asmau zeban jentiak: Jesus Christ = “yisus kraist” esaten bada, Judas priest = “yidus praist” moduko zeozer izango litzake-eta.

II Mundu Gerrako batalliten artian, zalantza barik faszinaziño gehixen eragitten dabenetako bat nazixak dira. Hala igartzen da literaturan eta zinian be: arpegi biko jente inkietante hori, alde batetik guapo, elegante eta fiñak, eta era berian aingeru exterminatzaillak, jente asko lilluratu izan dau (eta egitten dau), nahiz eta azkenaldixan ez dan oso politiko zuzena halakorik aitortzia.

Ez dot horren ikerketarik egiñ –gaixak ez nau hainbeste interesatzen-, baiña esango neuke ikonografia nazi guztian barruan, obersturmbannführrerran irudixa dala arrakastatsuenetakua. Ez berez esan gura dabenangaittik –kargo militar korriente xamarra zan, ez altuenetakua gaiñera-, ez bada eze izenan sonoridadiangaittik. Nik behintzat askotan entzun izan dot pelikuletan eta.

Liburu honetan, protagonista bixetako bat be obersturmbannführerra dogu, ehiztarixa; bestekaldian, modu paralekuan, “ehizian” historixia kontatzen jaku, Georg Elserrena, Hitler garbitzetik oso-oso hurre geratutako benetako relojero batena. Historixia bera interesgarrixa da, baiña tira: gerrako pasarte bat izan leikian besain interesgarrixa. Georg Elserren pertsonajia plano xamarra begittandu jata: ez da ondo ulertzen bere saltua, politikia ardura ez detsan tipo grisa izatetik, %100 antinazi izaterako hori; halan be, berari buruzko informaziñua billau eta gero, bere historixian erretratu fidel xamarra dirudi. Paradoxikoki, fikziñokua izan arren, sinisgarrixagua egin jata bere neskalagunan perfilla: neska politt sinplia, nazixekin modu natural eta akritikuan bat datorrena, korrientiari jarraittuta. Izan be, nobelatik gehixen gustau jatana horixe da: 1938 inguruko Alemania barruko giruan barri izatia, mozkorraldi abertzale-sozialistan delirium tremenseraiñok allegau zan gizarte “normal” baten erretratua...

“Femeninotzat” hartzen dan literatura klase horretan badira ezaugarri batzu –ez dittudaz zerrendatuko, ez dot hankia sartu nahi- eta esango neuke nobelionek hórrek topikuetan igari egitten dabela crawl, bizkarrez zein braza estiluan. Andrazko batek idatzitta, andrazko protagonistiakin eta andra baten billa nobela osuan zihar. Eta, ez dot esango inkomodo egon naizela –iñundik iñora, oso errez sartu naiz eta jarraittu dot dana-, baiña bistan da idazlian kezkak ez dirazela neriak. Berebiziko eta funtsezko dan muiña, detektibe protagonistia eta bere ehizia mobitzen daben “zer bital” hori ez dala neri mobitzen naben bera. Hori dala eta, pixkat “hotz” laga naben liburua izan da hau. Baiña txarra ez da! Beste barik, neu naiz arima sinplia, planteamiento-nudo-desenlace horretatik etaratzen nabenian lekuz kanpo egoten naizela.

Txarto gogoratzen ez badot, gizon honen idazlan bi jaukadaz irakorritta (“Cien años de soledad” eta “El amor en los tiempos del cólera”), eta bixak gustau jataazen. Etxakixat, ba, ze pasau jatan liburu honekin. Ipoin guztiak biribildu bakuak begittandu jataaz. Historia batzuk ez jestek ezer esan; beste batzuen planteamendua, barriz, interesgarrixa irudittu jatak (zoroetxian errorez amaitzen daben andriana; bere enterrua prestatzen diharduan prostitutiana; tramontana haiziana; institutriz alemanana...), baiña amaitzerako orduan... fallo. Ezin konektau. Neure arazua izango dok kontizu, baiña amaierak “zabalegixak”zittuan, edo ez behintzat neuk ulertzeko morokuak. Idazlia eta ni frekuentzia desbardiñetan ibiltzian sentsaziñua izan juat. Salbuespen bakarra azken ipoiña izan dok, horri ezin jetsat atxekirik ipiñi: gustau jatak planteamendua, gustau jatak Billy Sanchezen historixia (Nena Daconte aberats exotikuan senar makarria Parisen, noraezian), eta gustau jatak amaiera lazgarrixa.

Esango neuke, halan be, hitzaldira juateko premiña gehixen dakan jentiak (erasotzaillien gurasuak) ez dirala juango. Badakizue: "Zetako? Nere umiak ez dake ezelako arazorik barren!".

Nagusittan errezegi ahaztutzen dogu, gero, nerabiak zelako krudelak izan leikiazen.

"Senide agurgarria:

Oraingo honetan, irakasle eta begiraleok, eta suposatzen dugu senideok ere, LARRITZEN gaituen IKASLEEN ELKARBIZITZA HOBETZEKO proposamena luzatu nahi dizuegu.

Aspalditik kargutu gara ikasleen harremanak ez direla guk nahi bezain zuzenak, eta azkenaldian irainak, hitz itsusiak, burlak eta bazterketak normaltasunezko egoerak bihurtzen hasi dira. Horren arrazoiak hainbat izan daitezke, kaleko giro soziala, telebistaren eragina, teknologia berriak...

Arrazoiak arrazoi, eskola ezin da isildu eta gutxiago ezer egin gabe gelditu. Horregatik, eta aurrez aurre daukagun egoera honi berme handienarekin ekiteko, eskolako langileok eta senideok bat egin behar dugu.

Horretarako, lehen pausu modura, gaur egun Euskal Herrian ospe handikoa den Maite Garaigordobil EHUko katedradunak emango duen hitzaldira gonbidatu nahi zaituztegu. Bertan aukera izango dugu ikasleen arteko harreman eta tratu txarrei buruzko zenbait datu, jarrera eta irtenbide ezagutzeko.

Beraz ba, gure seme-alaben nortasun, afektibitate, autoestimu eta bizi kalitatea landuko den hitzaldian elkar ikusiko dugulakoan, adeitasunez agurtzen zaituztegu.

Hitzaldia: "VIOLENCIA ENTRE IGUALES: ANÁLISIS, IDENTIFICACIÓN, PREVENCIÓN E INTERVENCIÓN DESDE LA ESCUELA Y LA FAMILIA"

Eguna: Azaroak 19, eguaztena;. arratsaldeko 18,00 etan

Lekua: IKUSGARRI ZINE ARETOA

Lekeition 2014ko azaroaren 1Oean.

(sinatua) Irakasle Klaustroa; Jantokiko Zaintzaileak; Eskolaz Kanpoko Begiraleak; Guraso Elkartea.

Maite Garaigordobil Landazabal es Doctora en Psicología, Psicóloga Especialista en Psicología Clínica, y Catedrática de Evaluación y Diagnóstico Psicológicos en la Facultad de Psicología de la Universidad del País Vasco. Es autora de 27 libros, 50 capítulos y más de 100 artículos de investigación publicados en revistas de reconocido prestigio nacional e internacional. Ha sido galardonada con el Primer Premio Nacional de Investigación Educativa en 1994 y en 2003 concedidos por el Ministerio de Educación y Ciencia. En 2012 ha recibido el Premio Nicolás Seisdedos al mejor trabajo de Investigación en Evaluación Psicológica.”

Maddalen Iriartek, Asier Odriozolak eta Jon Artanok txandaka gidatutakua da, Lehelengo Itxaso Martin eta Nagore Ferreira agertzen dira -Frantzian hildako ekologistia, “Malditas. Una estirpe transfeminista” liburua (Itziar Ziga), txakurkrossa-; gero, Peru Aranburu eta Igone Lamarain –Errigora kanpaina-; Franck Dolosorren sarrera probokatzaillian ostian, Oier Araolaza, Joseba Osa, Mikel Pagadizabal eta neu –Domusantua, Karmele Esnalen testigantzia, Artazako akelarria, osasun asuntuak, “Bodologuak” eta “Herri txiki, inpernu handi” ikuskizunak, kale-abordajia famosuei, desmadriari amaiñ emonda; gero, kazetarixak unamorixuan (Asier, Maddalen, Ana Ramos, Urko Aristi eta Jon) foballa, New Yorkeko marathoia, asteburuko egualdixa, Azpeitiko Antzerki Topaketak, Itziarko Ferixia aittatzen; Saioa Martijak albistegia aurreratzen; amaitzeko, seriotasunari barriro oratuta Lourdes Idoiaga, Eider Alkorta eta Ugaitz Crespo -ustelkerixa politikua, Kataluñako galdeketia, Oinarrizko Errenta-.

Hamen dago saiua (esteka honetan bebai).

Luistxon liburuetako bat, Eibar.orgeko afari hartara eruandako kajetatik hartutakua. Ganberrada bat dan neurrixan, esperpentua, etxuat uste oso serixuan hartu biharrekua danik. Katarsis baten moduan, neska koskor ahozikin horren inguruan sortzen dan zurrunbillua, Rayuelako-Pariseko gaba zoro eta erakargarri baten gaiñeko mirilla bat.

Elosegin hitzaurrian irakorri dotenez, badirudi Queneau hau “kaleko frantsesan” erabilpen literarixuan defendatzaillia izan zala, eta zentzu horretan frantsesez irakortzia gustauko litxakitt (ondiok ez dakat maillarik). Itzulpen hau irakortzeko atsegiña dok; momentu batzutan korapillotsu xamarra suertatzen bada be, ez dok hainbeste itzulpenangaittik (nahikua naturala jirudik), ez bada eze testua bera –darabixazen kontzeptu zoruak- dalako korapillotsua.

Normala begittantzen jatak bai argitaratu zanian nobelionek izandako arrakastia, baitta “euskaldun fededunen” artian eragindako eskandalua (hitzaurreko Lapurdiko “Herria” astekariko kritikia irribarre gaiztoz irakorri juat).

Askotan gogoratzen naiz “City” izeneko antro harekin. Berez ez zan taberna bat, pentsatzen dot ez zekalako horretarako baldintzarik (aireztapena, esate baterako): beste taberna normal baten sotanua zan, jaixetan baiño zabaltzen ez zana. Orduan: bertara beti alkoholemia tasa altu xamarrakin sartu izan nintzan, modu fiñian esateko, eta horregaittik nere memorixan halako kutsu etereo edo onirikua daka. Nere Avalon.

Gaur egunian, oker ez banago, “Ez dok” tabernan sotanua izango litzake nik diñoten zulo hori. Hau da: Ego erreka ondoko gela itsu bat, antxiñako Hamarrenengua etxeko oiñarrixetan, edo Eibarko errota zaharrenan anteparako salto inguruan.

Hau guzti hau noiz gogoratu, eta goizaldian 7:15etan Isuntzako ur baltzetan bañua hartzen nagola, farolera antxitxiketan juan eta gero. Lujo asiatico! edo... lujuria.