Blog komunidadian 10 urteurrenana
Hortxe ba gaur goizeko ekittaldiko nere argazkitxuak (flickren sartuta, “eibarorg” tagakin).
Eter larregi
Argazkixa: Mikel Fraile.
Idazle konsagrau honi irakortzen detsaten lehelengo liburua dok, oker ez banago: eta esan deixadan etxatala oso erosua egin. Arazo bat hizkeriakin izan juat: loratsuegixa, nere usadixorako; biharbada gaixak be ez destek asko lagundu –gitxi interesatzen jatazenak, berez: metafisika, kristauen pajeuak sufrimendu eta barkamenakin...-.Txilibito eta txirulen artian, liburu erdixa ondo pasau bihar izan juat irakortzen jarraitzeko kilikilixori igarri arte.
Gustau jatan gauzia zera izan dok, historixia Espainiako lurralde indefinido horretan kokatu izana. Bernardo Atxagak “Villamediana” herrixan kokatutako historixa haren modura: euskal “zeretik” ezin apartiagora juatiak, bai geografikoki bai soziopolitikoki, historixan alde humanuan hobeto sartzeko aukeria emoten dabela begittantzen jatak, ez dakitt zelan esan.
Liburuan bertan gordeta topautako izperringiko iruzkin baten zera irakorri juat: liburu honetan, idazlia zein dan jakin ezian, Irigoien ezagutzen daben batek laster asmauko leukiala berak idatzittakua dala. Horretxegaittik, hain zuzen be, etxata bere beste libururik hartzeko gogo haundirik geratu.
Santiago Badiola Arrizabalaga, Ondarroako talaiaria.
Santiago Badiola Arrizabalaga talaiariaren erretratua.
Itsasoko lan baldintza gogorrengatik, marinelek ongi merezita dute haien beharrari egindako aitortzak; historian zehar haiek baitira ogiaren truke prezio altuena ordaindu izan dutenak.
Hori hala izanagatik, portu baten behargin gehiago ere badirela jakin behar dugu. Lehen gehiago: izan ere, aurrerakuntza teknologikoak direla eta hainbat ofizio galduta daude, talaiariarena esate baterako. Artikulu honek haren lanaren ezaugarrien erretratu bizia egiten digu, talaiariaren lanegun arrunt bat irudikatuz. Espezializazio maila altuko ofizioa, inondik ere; marinelen ezinbesteko osagarria zen lanbide hau betetzeko, berezko ikusmen onari, kalkulatzeko trebezia eta meteorologia seinaleak ulertzeko ahalmena gehitu behar zitzaion.
Artikuluan azaldutako zereginak edozein talaiarirenak izan badaitezke ere, idazleak Santiago Badiola Arrizabalaga ondarrutarraren gainean jartzen du begirada. Santa Klarako bere postutik. katalejoarekin ikus ditzakeen gauza harrigarriak kontatuz hasten da. Gero kearekin egindako kodeekin jarraitzen du, arrain sarden, gerra untzien zein ekaitzen berri marinelei emateko moduak azalduz. Artikulua bere lanaren alderik gaitzenarekin amaitzen da: ekaitz egunetan porturatu nahi duten enbarkazioei sartzen laguntzea, itsasoaren kolpeekin koordinazioan.
Kontuan har dezagun 1902ko Ondarroako portua ez zela gaurkoa. Izan ere, 1931an Egidazu Kai berria egiten hasi arte, itsasuntzien babesleku nagusia Artibai ibaiaren azken meandroa zen, elizaren kantoipetik aurrera. Horretara, pentsatzekoa da artikuluan aipatzen den itsasertzeko haitza (talaiaria bertara lotzen zena) eliza inguruan kokatuko zela.
Lanbideaz gain, Badiolari buruz ematen zaizkigun zenbait datu pertsonal daude artikuluan: 62 urte zituela (nagusia, sasoi hartarako); Kofradiako arrantzaleek ez ziotela erretiratzen uzten; gaztetan itsasoan ibilitakoa zela; eta karlista sutsua. Bizkaiko elizbarrutiko errejistroan (1) datu gehiago aurkitu ditugu:
• Bere gurasoak Jose Antonio Badiola Elordi eta Maria Concepcion Arrizabalaga, Urrestieta izan ziren.
• 1839an jaio zen, Santiago Manuel izena jarri ziotelarik.
• 1859an ezkondu zen Dionisia Azpillaga Urrosolorekin.
• 10 seme-alaba izan zituen: Candida Rosalia (1860an jaioa), Domingo Maria 1862, Urbano José Antonio 1864, Salbador Marcelino 1866, Agapito 1868, Teodoro Ramon 1871, Eulogio Matias 1873, Carlos Martin 1875, Antonia Maria 1878 eta José 1880.
Besterik gabe, jarraian irakur dezakezue Santiago Badiola talaiariaren omenezko artikulu hau.
PDFa hemen deskarga dezakezu.
#etxekoandros bi masma artian
Ref: Patxin liburu baten harira, “Mi papá me mima”.
http://www.edicionesb.com/catalogo/categoria/libros-practicos/11/libro/mi-papa-me-mima_2806.html
XX gizaldiko gauzak
Holakotxia zan gure kotxia, koloria bebai! CC-BY-SA: Jim Drebert
Gu Eibartik etortzen giñan (beraniantiiiak) Sanjuan partian, eta Sanantoliñetararte hamen egoten giñan; aitta be hamendik juaten zan tallarrera. Gauza bi aittatzen zittuezen herriko berezittasun modura: ez zeguala semafororik (oin bez, ezta?) eta jentia kamiño erdittik ibiltzen zala.
Goguan dakat, bai, Seat 131an atzetik ikusten nebala, asientuen bittartetik (artian umiak zintturoi barik juaten giñan) Eskolapetik Antiguako Amarutz, esate baterako, eta andra zahar bi igual, bide erdittik oiñaz –ez bidia zeharkatzen, bidian oiñez baiño-. Aittak eta amak hasperen/barre bat egitten zeben eta hantxe juaten giñan, 1km/orduko edo, andren atzetik harik eta nunbaittera sartu arte. Izan be, klaxona jotia pentsaueziñezkua zan! Andra bixak bakarrik ez: inguruko jente guztiak bildurtzeko moduko begirada asesinua botako zetsuan bestela.
Igeslari batena
Hamen be errelebuzko zaldi-garraiuak garrantzi demasa daka. Irudixa: http://www.ozebook.com
Best sellerren formula engantxadoria ez badaka be, liburu honen gatz eta pipar nagusiña bere benetakotasunetik jatork. Errusiar Iraultza osteko gerra zibillian, bolshevikengandik iges doian poloniar baten ibilbidia dok, Errusiatik Mongoliara urten, eta Tibetetik zihar Pazifikora urtetzeko asmotan. Tarte horretan, herri desbardiñetatik ziharko bidai basatixan, errusiar igeslari eta kolonuak nahastauta agertzen dittuk, bide batez Txinak eta Errusiak tarteko herrixetan egitten jiharduen injerentzien barri emonaz. Ossendowskin idazkeria tenplaua eta garbixa dok: azaltzen dabena ondo azaltzen saiatzen dok, modu kronistikuan baiña kazetarixan apasionamendu barik, baitta bere pentsakera pertsonalari buruz be (menshevika).
Jarkera hori mesederako dok hango relijiñuei buruz idazterakuan. Bistan da idazliari ez detsala asko ardura “beste mundua”, baiña era berian errespetua erakusten jetsek espirituzaliei. Halan, artian indartsuen zan budismuari buruz jiharduk, modu deskriptibuan beti, eta basarri giruan dagozen antxiñako relijiñuan arrastuak be interesatzen jakoz (“El Rey del Mundo”-eta, budistak ezin ikusi dittuezen siniskerak).
Buruan geratu jatazen gauzak: Siberiako basomutillak sua ixotzeko modu berezixa (naida izeneko prozedimentua: enbor bi eskuadran ebagi, anguluan txingar txikixak egin, egitturia txabola probisional bat egitteko aprobetxauaz... halan be ez dot lortu interneten halako ezerri buruz informaziñorik!); Ungern von Sternberg iluminau karismatikua; Urianhai eskualde bukoliko galdua, jauntxo guztiengandik urrin...
Miguel Strogoffen asmakizunan eta honen errealidadian artian, iñoiz Siberia-Mongolia aldia ezagutzera hurreratu biharko gaittuk ba!
Cake in the frakes'
Irudixa: http://www.risasinmas.com
Hanburgesa gozuak! Osasunerako onenak ez dirazela jakinda be, gustora irunsten jittuadaz nik. Halako liburu-kleenexak be bardin.
Nere ustez erreza izango litzakek (eginda ez badago behintzat) bestseller iparramerikarren erretratu-robota egittia: umetako drama familiarren aurrekarixak (tratu txarrak eta alkoholismua, barrena) + ume xaloen ahalmen mugagabea terrore bildurgarrixenei aurre egitteko + ahalmen paranormal pizkatxo bat (ez larregi) + zoramenian ertzeko aluzinaziñuak (aurrekuakin lotuta eta ezin-oso-ondo-bereiztuta) + Vietnam + komentario umoretsuak egoerarik larrixenetan + baltz kanpetxanuak = 3 pisuko hanburgesa gozo gozua, ketchupa darixola. Oso ondo pasau dot, egixa esan, eta 4 egunian “garbittu” dittudaz 652 pajinak.
Hori bai, liburu osua pasau juat biki siniestruak noiz agertuko (bildur gehixen emoten zestan irudixa –nahiz eta pelikulia ikusi ez doten, eta nahi bez-). Hara nun amaittu eta gero jakitzen doten liburuan ez dirazela agertzen: 1980ko pelikularako Kubrickek gauza pillo bat aldatu ei jittuan. Gaiñera, esango najeukek liburuak ez dabela hainbeste “susto” emoten; 217 gelako hildako andria, esate baterako, ez dok liburu erdiraiñok agertzen, eta geroko momorruak be ez dittuk hain-hain-hain bildurgarrixak. Bueno, pizkat bai :-) Nik, badaezpada, egunotan 20:00etatik aurrera beste liburu batzu hartzen egon nok, gabian ez kikiltzeko!
EGUNERAKETA: nik ikusiko ez badot be, hamen dakazue The Shining (1980) ikusteko aukeria, bertsiño orijinalian eta euskerazko azpitituluekin.
Gipuzkoako ijitoak 1899an
Kautera familia bat Euskal Herrian.
Aurreko baten Galarrako kobazuloa esploratzen agertu zitzaigun Soraluze. (6) Oraingoan, berriz, Gipuzkoa inguruko ijitoei buruz dihardu, nahiz eta testuan datu fidagarriak biltzea zaila dela aitortu. Kontuan hartu dezagun XIX gizaldi amaierako gizartea gaur egungoa baino arrazistago eta klasistagoa zela (idazleak berak ijitoei buruzko hainbat aurreiritzi erakusten ditu, natural-natural gainera). Horretara, ulergarria da ijitoak mesfidati agertzea Soraluze bezalakoen peskisa antropologikoen aurrean.
Aurreiritziak aurreiritzi, idazlan honetan erromintxelei buruzko datu hauek ditugu:
• Ijitua berbaren parekotzat ematen du asiaganbaria hitza.
• Haien jantzi arruntak zeintzuk ziren diosku: panazko prakak eta brusa urdina, gizonek; emakumeek, berriz, painelu horia eta mantoia.
• Euskaldunak direla dio, euskalki bereziarekin (nafar-lapurtarra seguraski)
• Nomadak izan arren, tarteka bilerak adosten dituzte herri desberdinetan.
• Gipuzkoa eta Bizkaiko ijitoen artean foruei (¿?) buruzko desadostasuna omen dago.
• Gipuzkoako ijitoen burua Bonifacio izeneko bat izan zen aintzinan; gero, Matias; eta azkenaldian Benigno deritzona, bere portaerarekin ijitoentzat fama txarragoa ekarri omen duena.
Ijitoak baskoekin nahasteko joera naturala da; eta gaur egunean nekez igar daiteke haien ondorengoen jatorri etnikoa. Hau, zalantzarik gabe, mesedegarria da bazterkeria ekiditen duen neurrian, baina tamalez galera kulturala ere ekarri du. Zorionez, bada geratzen den apurra jagoteko lan egiten duen jenderik. (7)
(1) Auñamendi Entziklopedia. Ramón Soraluce. http://www.euskomedia.org/aunamendi/109457
(2) Hemeroteka. Donostia Kultura. http://liburutegidigitala.donostiakultura.com/Liburutegiak/?LANG=eu
(3) BiblioETeca. http://www.biblioeteca.com/biblioeteca.web/escritor/ramon-soraluce-y-bolla
(4) Revista General de Enseñanza y Bellas Artes. 1915-XI-1. http://tinyurl.com/ojjs62o
(5) San Telmo Museoko aktak. 1918-IX-30. http://tinyurl.com/kmtwpga
(6) SORALUCE, Ramón. 1899. La Cueva de San Valerio. Euskal-Erria. Revista Bascongada XL:15-20. Donostia. Eta gure iruzkinekin, hemen: http://saguzarrak.blogspot.com.es/2014/09/galarrako-koba-1899ko-kronika.html
(7) Wikipedia. Erromintxel. http://eu.wikipedia.org/wiki/Erromintxel
PDF dokumentua hemen.
Feministia baiña ez tostoia
Hainbat bidar eskutan izanda, beti alboratu izan juat tostoi feministia zalakuan. Baiña ez, eta asko gustau jatak! (feministia bada, baiña ez tostoia). Idea jenerala sinple xamarra dok, hori be hala da: epikiak hala eskatzen jok (etxagok iraultzaille gaiztorik, danak noble-nobliak), eta emakume-gizonen auzixa be nahikua konbentzionala dok gaur egungo ikuspegittik. Plano biko kontakizunanak ez nok asko konbentzidu hasieran (pentsaeria eta sentimentuak nahastatzeko ustez-femeninua-dan-forma-horrekin), baiña liburuan erdikaldetik aurrera iritziz aldatu juat, Yarince/Itza eta Lavinia/Felipen historia paraleluak argittu diranetik. Hori liburuan plano “esoterikuan”; izan be, plano “erreala” hasiera-hasieratik gustau jatak, eta ustez-maskulinua-dan-forma-horretan (biharra, militantzixia, tiruak) oso ondo konpontzen dok Gioconda, ez jaukak alperrik Belli apellidua! ;-)
Mendaroko zubixak
PIRALA, Angel. 1899. Antiguo puente sobre el Deva (Mendaro). Euskal-Erria. Revista Bascongada XLI:322. Donostia.
Ez nabil aldizkarixa zorrotz-zorrotz arakatzen: aurkibidia da irakortzen nabillena, eta hortik noia interesatzen jatazen artikuluetara. Honen arazo nagusiña hauxe da: izenburu inespezifikua daken artikuluak (“Una cuestión interesante”, edo “Nuestra misión” estiloko titulo asko dagoz) bahetik iges egitten destela. Baiña tira, speleo artikulu gehixenak harrapatzen nabillela esango neuke; bestiak, barriz... aldizkarixa oso-osorik sosiguz irakortzeko astixa hartzen dabenak topauko dittu.
Gaur “peskau” doten irudi honek Mendaroko zubi zaharra erakusten desku. Hasieran Sasiola-Astigarrabikua izango zala pentsau dot, baiña gero konturatu naiz ezetz: herri erdikua izango zala. Horri buruzko informaziño billa hasi naizenian konfirmau dot.
Mendaroko zubi hori ezagutu neban nik, 1991an eraitsi zebelako. Gaur jakin dot San Antonion zubixa esaten zetsela. 19 urtetxo izan arren, ordurako harri zaharrak maite nittuan. Badirudi neri bakarrik ez zestala miñ emon.
Sentimentuori biderkatu egin jatan bere ordezkua ikusi nebanian. Gaur egunian be, nekez irudikatu neike zubi hau baiño zatarragorik. Begiratzen doten bakotxian, kartzela bateko korredoria begittantzen jata.
Esan bihar zubi barrixau ez zala egin aurrekuan lekuan. GoogleEarthen airez hartutako irudixotan nahikua ondo ikusten da hori.
Halan be, ez zirudixan 1991an apurtutako zubixori oso zaharra zanik (eta seguraski honek eraisteko erabagixian pisua izan zeban, ufalen asuntuaz gain). XIX gizaldiko hasierako trazia hartzen netsan, eta horren datu billa nenbixala, hara zer topau doten.
Irudixan informaziñuak 1857xan Pedro Perez de Castrok egindako marrazkixa dala diño, 1850ko zubixa irudikatuz. Tarte horretan eregiko zan 1991an apurtutakua? Badirudi, gaiñera, Angel Piralan marrazkixa irudi honen kopixia dala, zubi zaharra ezagutu izan zeben irakorle nagusixenei kiñu bat.
Argazkixa: Antxon Agirre Sorondo 1990.
(Bide batez, zelako poza http://www.albumsiglo19mendea.net webgunian barri izatia! Zoriontzeko moduko ekimena benetan)
