Garagoittiko Orakulua

Estima berezixan izan haut, topin tripahaundi formiangaittik edo, marmittako eta burduntzaliakin hartzeko gixauak egitteko. Bizi osuan ezagutu dittudazen lapikuetako bat izan haiz: metalezko animia, gaiñetik esmaltauta; kolpiekin maillatzeko erreza. Hain zuzen be, holako orbanetik etorri dok hire amaieria: harañegun, zopia egitteko urez bete hinttudanian, azpixan potzua egin zan eta segiduan konturatu nintzuan. Zulo txiki-txikixa, orratzan puntia baiño txikixagua. Antxiñan, kaldereruak halako makiñatxo bat konponduko jittuezen, baiña gaur...

Sustatu.eus | Tupina 1 © cc-by-sa: txikillana

Halan be, dana de echar y tirar (nere lagun bermiotar harek ziñuan lez) dan sasoi honetan, marka ederra egin dok. Nere 43 urtietan, barrena, martxan ibilli haiz; eta esango neuke gurasuak Lekeittioko etxia erosi zebenekua izango haizela. Ezin dot zihetz esan, baiña 50 urte pasau izango dittuk, seguru. Ez dok gitxi! Ondo egin dok hire biharra. Etxeko guztiak hire tripan egindako jateko gozuak jan jittuagu. Agur eta eskerrikasko.

Sustatu.eus | Tupina 2 © cc-by-sa: txikillana

Izan be, batzutan ez gara konsziente “noblezia” kontzeptuan azpixan dagonakin. Aberastasuna da, jakiña: ondaria, dirua. EH inguruan nagusi izan diran oiñordekotza sistemekin, familiako ondaria konzentratzia billau da –egokiro, nere ustez- eta honek jabetza gehixenak seme-alabetako baten esku gelditzia ekarri dau (maiorazkua), beste senidiari dirusari batekin (“etxeko partia”), kanpora juatia erreztuz. Hau hala izan da familia “normaletan”, eta lehen etxietan izaten ziran seme-alaba kopuru altua kontuan hartuta, errez ondorioztatu leike artikulu hau irakortzen gabizen gehixenak halako segundoien ondorenguak garala.

Denporan atzerutz eginda, gerrak topatzen doguz. Familien alde sozioekonomikuetan eragin haundixa izan zeben gerrak: gudarixak bizirik ez bueltatzeko aukera haundixak zittuezen, duda barik; baiña baitta aberasteko bebai: Jaunari zerbitzatzian truke lortutako faboriak, noblezia tituluak, dirua, lurrak, jabetzak izan dira, historikoki, familia askoren aberastasunen jatorrixa.

Genealogia aldetik topau izan dittudazen espezimenen artian, bi nabarmenduko neukez.

Batetik, arbaso aberatsen billa dabillen jente normala. Ez dakat ezer euren kontra, baiña ahalegin horrek badaka patetikotik asko. Lehen esan doten modura, onartu biharra dakagu: gehixenak etxetik kanpora urten bihar izandako senide pobrien ondorenguak gara. Nik neuk, adibidez, ez dot arbaso aberats bat bera be ezagutzen (eta 3000tik gora dakadaz arbol genealogikuan, XVI gizaldirarte).

Bestetik, familia aberatsen ondorenguak izanda, euren armarri, noblezia titulu eta zerak goresten dittuan jentia dago. Hónek, be, kasu gehixenetan, jente normala izaten dira (“venido a menos” esaten jakenak; gatxa da familia baten ondare haundixa mantentzia, batez be jantxakur asko egonda...). Ezin dot ukatu hónekin pizkat gaiztua izateko gogua etortzen jatala (enbidixiangaittik seguraski: zeiñek ez leuke nahi aberatsa izan?); halan, harro datozenei, titulu eta eskuduak beti iñok asmautakuak dirazela gogoraraztia gustatzen jata; gaur egunian be, diru truke erosi leikezela; ez dagolako zanetan odol urdiñik dakan pertsonarik... Honen kontura etsai batzuk be irabazi izan dittudaz ;-)

Honekin guztiakin zer esan nahi doten? Genealogian ibiltzeko modu osasuntsuena, nere ustez, arbasuak bere horretan onartzia dala. Ehun pertsonatik larogetahemeretzik, ez dabe bere genealogian haundikirik topauko; ez dau merezi indarrak alperrik horretan gastatzia, zer eta etenbako frustraziñuan ibiltzeko. Gehixenak herrittar normalen (=pobrien) ondorenguak gara; arbaso guztiak begirunia eta maittasuna merezi dabe, izan maiorazgo, izan morroi, izan kajako. Hori da benetako noblezia, eta ez ordainketa lez jasotako papela edo azpireliebia.

Irudixa hamendik hartuta dago: https://elambigudelyoga.wordpress.com/2014/05/11/los-marqueses-de-chorrapelada/

Ez dakitt zein izango dan Roberto Mezquita, Joxe Mari Carrere, Pello Añorga eta beste kontalarixen iritzixa, baiña guri behintzat, kontalarixana eta antzezliana oso bihar artistiko desbardiña begittantzen jaku. Orokorrian, ipoiñak kontatzen dittuan aktoriak erritmo eta gain-interpretaziño arazuak izaten dittuez. Patxada faltia, beste era batera esanda.

Ondo dakitt nik, eta ez bakarrik ikusle modura. Antzezle saiatua nintzanian be, bardintsu zala iritzitta, ipoiñak kontatzera sartu nintzan behiñ. Behiñ, eta ez gehixago (kontalari teknikia garatu ezian, behintzat). Errez esan neike nere farandulero bizitzako momenturik estuena orduantxe pasau nebala.

Kale antzerki saiuekin harrotuta (aurrekuan esan neban: nere ustez, publikuari bildurra kentzeko onena), nere burua edozertarako prest ikusten neban. Halan, Kili Kolo antzerki taldera proposamena etorri zanian, ez neban larregi pentsau: ipoin kontaketa saiua egin nahi zeben Eibarko Liburutegixan, umiei zuzenduta.

Etxatan gauza gatxa begittandu: ¿ipoiñak? banekixazen (Las Mil y Una Noches irakorri barri), ¿kontaketia? antzezlia izanda, arazorik ez (gerora ezagutu dittudaz teknika desbardiñen ñabardurak) ¿umiak? publiko errezena (craso error).

Bigarren erroria: indarra ipoiñak ikasten gastau neban. Mil y Una Nochietako batzu aukeratu nittuan, nere gustokuenak (hirugarren erroria). Ondiok zeozer erdi-gogoratzen dot: koloretako arraiñak dittuan lakua, jauregixan parian... mendi puntako kasetatxuan dagon zaldunan estatua baltza... grifo mitologikuan gaiñian hegan... Kontakizun ederrak, baiña antxiñakuak (gaur egungo literaturan ohizko diran gag-ik bakuak) eta mezu lauso xamarrekuak.

Halako orientaltasun pizkat irabazte aldera, moro jaztia pentsau neban. Horretarako eredua, sultan itxuria barik, kaleko saltzailliena izan zan: nere alkondara bakarra (erreixaduna) goraiñoko botoiakin lotuta, panazko frakak eta halakuak. Buruan ez dot gogoratzen zer, seguraski Kili Koloko lokaleko txapelen bat. Eta, orijinaltasun toke “majistrala” emotiarren, arpegiko eta eskuetako azala baltzitzia pentsau jatan, zerekin eta... kafe hondarrekin. Zelako alternatibua, naturala, birziklatuta eta merkia. Hauxe izan zan laugarren erroria, eta larrapastadarik haundiña.

Izan be, ez da fisiologia asko jakin bihar azalan iragazkortasunan barri izateko. Hau da: azalian emondako edozer (pomadía, esate baterako) azpiko ehunetara pasauko dala, odoleraiñok allegauta. Nere ikasketekin behintzat, ez dago atxekirik hori ez jakitzeko. Tira, ba azalian zihar igurtzittako kafe hondarrekin (Portaleko tabernan eskatu neban, txarto gogoratzen ez badot) ezdakitt zenbat kafeina pasauko jatan odolera, baiña efektuak ikusitta... ¿bost taza? ¿sei taza? holakoren bat izango zala kalkulau neike. Idea bat egin deizuen, egunian zihar bi kafe hartzen dittudazenian, gabaz lo egitteko arazuak izaten dittudaz nik.

Liburutegira, beraz, egoerarik onenian allegau nintzan: errekurtso dramatiko barik, publikuakin konektauko ez zeben ipoiñekin, eta urtenbide bat topatzeko bihar izaten dan lasaittasuna galduta. Bost minutuan edo mantendu ahal izan neban momorro txikixen atentziñua: hortik aurrera, zoramena. Hain txarto pasau neban, eze, nere ustez hórrek errekuerduak burutik borrauta dakadazen, lotsian lotsaz. Bertan zeguazen gurasuak be gogoratuko dirazela uste dot, hain izan zan ipoin kontaketa saio txarra. Eskerrak sarrerarik ez zebela ordaindu, gitxienez...

Tira: biharbada saiua ez zan nik gogoratzen doten besain txarto urten. Baiña eskarmentu ederrakin urten neban handik: aktore biharra eta ipoin kontalarixana, ez dira bardiñak. Intrusismorik ez! ;-)

Dezimononikuak gaur eguneko begixakin aztertzeko n-garren ariketa gaiztua ;-) Liburuan estilua pizkat gatxa egitten da; radixorik bako urte háretan jentian entretenimenduak oso desbardiñak ziran, erreloju haundixen tiki-taka astunan pian, liburu irakurketa kolektibuak, bizitzako gauzei buruzko hizketaldixak... Hórrek guztiok kontatzen dira testuan; gaur eguneko gizarte hiperkomunikauan pentsaueziñezkuak dirazen etxe isilletako ordu luziak gatxak dira siñisteko; nik neuk, txiki-txikittan, aittitta-amamen etxietako girua ezagutu nebalako, zeozer usaindu neike...

Bestalde, irribarre gaiztuakin irakortzen da protagonistian egoneziña: andriari adarrak milla bidar jartzen detsazen aristokratia; aldi berian emaztia aldarian dakana, sufrimendua jasateko dakan gaittasunakin harrittuta; baiña berari modu berian ordaintzen detsanian (behiñ bakarrik) zerua buru gaiñera jausten jakona. Hortik aurrera, bere psikosis hori ume sortu barrixari enfokatzen detsa protagonistiak, harik eta modu xelebre xamarrian akabau arte (haize korriente batekin; irribarrerako motibo gehigarrixa, kondaira mediebal horren beste adibidia ikustian). Amaieria, neri gustatzen etxatazen tipokua: idazlia nobeliakin bapatian aspertu eta di-da mozteko erabagixa hartu izango baleu lez.

Interneteko begirada epilogikuan, jakin dot D’Annunzio hau “dekadentismuan” ikurtzat hartzen dala (bai, benetako giro dekadentia daka nobeliak, moralki dekadentia batez be); gizon inpultsibo xamarra izan zala (harrigarrixa, Fiumeko independentziako pasartia); eta, eurekin bat egin ez bazeban be, D’Annunziok faszistetan eragin haundixa izan zebala.

PS: deigarrixena ixa ahaztu jata! Nobela honetan, XIX gizaldi amaierako fantasia erotikuen barri emoten desku D’Annunziok, Italiar pichalatigo protagonistian eskutik. Languidez, zurittasuna, mirame-y-no-me-toques estilua ei zan orduko gizonen libidua sutan jartzen zebena; eta exzitaziñuan exzitaziñoz emakumiak lortu zeikien gradu gorena... konortia galduta lurrera jaustia zan. Zorionez, modaz pasau dan kanona (guztiz ez: ezkontzetan, adibidez, mutillak neskia besuetan eruaten dabenian). Ut, ut! (neri etxata fiambre baten onduan etzintzia gustatzen).

“Lehen eta orain” iragarkixak tipikuak dira edergintza arluan, eta bereziki udara begira andrak argaltzeko: bikinixa jartzeko ez-dakit-zelako-gorputza bihar izaten dala eta... Potxuen graffitixak pentsatzekuak izaten dira eta oker egon neike, baiña nere ustez hortik doia hau pintadihau: kasu honetan, “lehen eta orain” aldatu dana ez da emakumian gorputza, pentsakeria baiño: oiñ ez detsa inporta jentiak pentsatzen dabena. Ondo eginda!

Poliki eta ondo dastatuz irakorri biharreko nobelia, aittitta Akilinon epokia eta giro soziala irudikatzeko. Ondo biribilduta, “jarroi hautsi” egitturia erabillitta poliki-poliki kuadruan panoramikia osatuz doiana. Halan be, dan-dana be ez dok azaltzen (nahiz eta amaieran enredoko literaturako trama-azalpen tipikua izan, mesa-kamilla baten inguruan) eta hori be, gustau jatak. Bizitzan beti geratzen dirazen alde illunengaittik.

Irakorri dotenangaittik, badirudi bere sasoian nobela honek garrantzi haundixa izan zebala: ensayo eta esperimentu askoko urtiak ei zittuan, eta honek atzera egitura klasikora bueltia hasi juan, itxuria.

Liburu honek kontatzen daben historixia besain entretenigarrixa dok, XIX gizaldiko abentura-liburu-kanonak eta topikuak identifikatzen juatia. Ezinbestekua dok, beraz, buruakin 130 urte atzera egittia, ez badogu idazliakin hasarre amaittu nahi (feministak eta antirazistak, gitxienez). Halan, gure aittitta-amamen lekuan ipiñiko gaittuk, hónek nobelok irakorritta hazi ziran sasoian. Honutzago etorritta be, gurasuen zuri-baltzeko pelikula askoren gidoiak Rider Haggarden kintakuen idazlanetan oiñarrittuta jagozak.

Topikuen artian, gizarte klasistian isladia topau geinke. Ez dogu ahaztu bihar hónek gauzok aberats batek idatzittakuak dirazela, mailla erdi-altuko publikuari zuzenduta: beraz pertsonajien ezaugarrixak “berezkuak” dittuk euren klasian arabera. Halan, aberatsak guapuak, ausartak dittuk; eta hala ez badira, nobliak eta bihotz onekuak gitxienez. Pobriak barriz koldarrak eta zatarrak dittuk (istripuz hiltzen dirazenak beti eurak dira), eta protagonistei kontrapunto kanpetxanua emoteko balixo juek. Izaeraz, azukre koxkorrakin pozik bizi dirazen txakur fidelak dittuk.

Emakumiei buruz barriz, nobela honetan topiko dezimononikuak puntuz puntu betetzen dittuk: Ayesha munduko emakuke boteretsuena bada be, bere ezaugarri nagusixa –bere indarran itturri nagusiña- edertasuna dok, gizonen borondate senduena hausteko aiñakua. Gaiñera, maittasuna tartian sartzen danian, bere jaikixa eta duinttasun osua galtzen jok, desoreka histeriko deigarrixekin (berak aitortuta gaiñera, “bere punto ahula emakumia izatia dala”).

Bardintsu esan geinke Zambeze ibar inguruko indigenei buruz: antxiñako zibilizaziño zuri “zibilizatu” baten arrastuen artian bizi diran baltzak, tximiñuen pare jartzen jittuk idazliak. Edo txarrago: izan be, irribarrerik egitten ez dakixan jentia dok, Ayesha erregiña zurixan aginduengaittik ez balitza inglesak laban erreta jango leukiezenak (Gerra Hotzeko zinian sobietikuen eredu deshumanizauan estiluan).

PD: interneten egindako kukuari esker, jakin juat Sir Henry hau, hain zuzen be, hartzen dala “lost world” azpigeneruan fundatzaille modura. Ez da edozein, beraz! Izan be, bere sasoian hasi zittuan europarrak Afrika ezagutzen, eta hainbat zibilizaziño galduen aztarnak be orduan topau jittuezen (Luxor, Troya, mayen piramidiak...). Beraz, orduko publikua maxixatuta jeguan genero honetako abenturak gustora irunsteko. Halan be, ondiok hutsune asko izango jittuezen europar ezjakiñak, eta imajinaziñuakin bete bihar: horren barruan kokatzen jittuadaz liburu honetako hainbeste “ohittura etniko berezi” (momiak erregai modura erabiltzia, galdara gorixa burutik behera ipintzia iñor hiltzeko...)

Oinguan Aulestiko Ostekue basarrira juan giñan lehelengo, eta Markina-Xemeingo Larruzera gero. Ni neu lehelenguan baiño ez nintzan egon, gero Santa Eufemiako zelaira juan bihar izan nintzan-eta, parrillako sua prestatzera.

Ostekueko etxekojauna Jabi Asenjo irundarra da. Sail haundixak dittu, inbernaderoko ortuarixekin batez be, Aulestiako herri kaskuan bertan, eta berak bakarrik manejatzen dittu, seme-alaba koskorrekin lagunduta. Ekoizpenan zati gehixena etxerik etxe banatzen dau. Geuri be ekartzen zeskuan lehen, Lekittora: ortuarixak urte sasoiakin aldatuta, astero-astero 4-5 gauza desbardin. Gero Oiartzundik barazkixak ekartzen hasi giñan eta desapuntau giñan, baiña oso pozik genguazen. Iñok interesa badaka, Jabikin kontaktau leike; zapatuan esan zeskuanez, 10 bat bezero gehixago lortzia komeni jako.

Egun horretan hartutako argazkixetan oso ondo ikusten da Ostekue.

Luze, luze, luze iraun destan liburua, ardau kopa onen modura. Sekulan etxuat halako bat irakorri: urtebetez Txinan zihar trenez ibilli dan tipo baten kronika luzia dok (595 pajina). Trenan barruko gorabeheria, jente normalakin izandako hartuemona: Txinara allegau arte Iparrameriketako turista taldiakin egitten jok –kristonak eta bi jiñok euren kontura-; gero, Txinako gobernuak “karabiñia” ipintzen jetsak; azkenik, karabiñiari izkin emon eta bere kontura amaitzen jok biajia, Tibeten. Zoragarrixa izan bihar dok holan ibiltzia gero... bizi izandakua idatzi eta liburuak argitaratzeko aukeriakin!

Theroux honen idazkera estilua gustau jatak, detalleren bat kenduta (momentu batzutan beste kulturekin despektibo xamarra agertzen dok; edo leku bat “politta” edo “zatarra” dan berediktua emoterakuan be lijero xamar...). Gehixenetan, halan be, txoke kulturalak umorez kontatzen jittuk eta helburu didaktikuakin; ez dakadaz danak goguan, hain biaje luzian danetik jagok eta... Halan be, neretako interesgarrixena maoismuan asuntua izan dok, orduko Txinan dekadente xamarra zana (urte horretan bertan izan zittuan Tiananmen plazako istilluak) eta txinatarrak ulertzeko klabe garrantzitsuak (9 barre mota desbardiñak azaltzen dabenekua, adibidez). Euskaldunondako inpenetrable xamarra dan jente horrengana hurreratzeko balekua dala, esango najeukek. Bide batez, Txinako Gerra Zibillian gertatutakua ezagutu ahal izan dot, buruan flotian nittuan izen batzu (Chiang Kai-shek...) hobeto kokatzeko, eta Taiwan be... Txina dala deskubriduta!

Bide batez, irakurketa hau baztartutako liburuxka bati heltzeko atxeki aproposa izan dok: Josu Lavinek erregalautako “liburu gorri” famatuan alia. Dana etxuat irakorri, jakiña –gaixa etxatak hainbeste interesatzen- baiña halako eta halako kapituluak aittatzen ziranian, liburua hartu eta ¡ttak! Krutwigen itzulpena kontsultatzeko aukeria oso erabilgarrixa izan dok.