Garagoittiko Orakulua

Ez da egongo sare sozialetan dabilen euskaldunik, duela egun batzuk izandako ikamikaren berririk izan ez duenik. Martinez izeneko futbolari bat Athletiketik Errealera joan da, edo horrelako zerbait, eta horren kontura komunikatu bat atera du elebitan: gazteleraz eta... ondarrutarrez. Euskarazko bertsioa batuaz egin ez izanak hautsak harrotu ditu, asko harrotu ere: aldeko eta kontrakoen iritzien artean irain larriak irakurri ditut, eta honek erakutsi du euskalkia/batua eztabaida gainditu gabe dagoela jende askoren baitan. Animoak baretu arte itxarotea nahiago izan dut, ondorioak bildu aurretik; esan beharra dago ondorio hauetatik asko ez ditudala neuk atera; txiolandiako egile ugariri ohostutakoak dira. Denak aipatzea ezinezkoa denez, denei eskerrak blokean eman beharko.

Hasteko, esan behar dut nik, Martinezen lekuan, komunikatua batuaz idatzi izango nukeela, nire hizkera menperatzen ez dutenak gogoan. Nik argi dut batua eta euskalkia ez direla kontrajarriak, baizik eta osagarriak, eta bakoitzak bere erabilera eremua duela. Are: ausartuko nintzateke esatera euskaldunon %90ak bat egiten dugula iritzi honekin. Esango nuke gainontzeko %10a izan dela eztabaida gaiztotu duena, euskalkia vs. batua terminoetan planteatuz eta “kontrarioak” gutxietsiz eta irainduz.

Esan da, adibidez, hizkuntza bizia (zorioneko “gatz eta piperra”) euskalkietan bakarrik aurki daitekeela, batuaren artifizialtasunean barik. Hau, kirtenkeria handia izateaz gain, gezurra da. Ezin da ukatu pertsona asko erosoago sentitzen direla euskalkian, batuan baino; baina gaur egunean badira batua hizkera naturala dutenik ere. Horrela hazi direlako, edo gerora ikasi dutelako, berdin da: batuan aritzen direnean, euskalkidunen espresibitate maila bera dute, edo handiagoa.

Bai: errejistro batean, bestean edo bietan eroso edo deseroso ibiltzearena ez da hizkeraren berezko arazoa; hiztunarena baino. Horregatik, batuaz moldatzen ez den jendea aurkitzeak ez luke horrelako kataklismorik sortu behar. Izan ere, kritika batzuk irakurrita kontrakoa badirudi ere, inork ez du zalantzan jarri errejistro estandarraren papera, euskararen beraren biziraupenarendako gako nagusietakoa dena.

Euskalkian idazten dugunok analfabetoak garela ere irakurri behar izan dugu. Hau iraintzeko asmo argiarekin izan da, noski; izan ere, euskaraz alfabetatu ez garenok ere badakigu irakurtzen eta idazten. Hau horrela izanda, egia da euskaraz alfabetatu gabea izatea (ni neu bezala) desabantaila dela; nik, atzean zuzentzailerik ez badut, kristoren hankasartzeak egiten ditut (hori idatziz, eze, ahoz ez naiz gai euskara batuz berba egiteko). Egoera hau ez da nire gustukoa, bistan da; ez naiz ezjakintasunaren apologia egiteko zale. Halere, errespetu pixka bat eskatuko nuke nire kasuan dauden milaka euskaldunondako; gu analfabetotzat hartzea ez da, ez, elkar ulermenerako abiapunturik onena.

Kontuan hartu behar da, gainera, euskalkia modu normalizatuan idatzi nahi duenak autohezkuntza esfortzu gehigarria egin behar izaten duela, ikasteko dauden baliabide urriak direla eta. Zentzu horretan, ezin da parekatu, sare sozialetan ultrabatuzaleek egin bezala, euskalkian idaztea, eta erdaraz akats ortografikoekin idaztea.

Dena dela, badakizue txarrena zer den? Gipuzkeradun asko ez direla konsziente izaten, batueraz beharko lukeen lekuan, “ai gea”, “ingo deu” eta horrelakoak sartzen dituztenean. Hor ditugu umorea lantzen duten telebista saioak, edo “Handia” pelikula famatua. Hauek euskaldun guztiei zuzendutako ekoizpenak izan arren, ez dut inolako protestarik entzun haietan erabiltzen den euskalkiari buruz. Erdarakadak ere aipatu ditzakegu: Martinezek “pertsonalmente” hitza erabili duelako makina bat txantxa irakurri ditut; ez dut horrelakorik entzuten, ostera, labeldun euskaldunek “portzierto” jasangaitza txitean-pitean erabiltzen dutenean. Alegia: “pekatu” berberak errazago barkatzen zaizkio erdiguneko euskalkidunari, periferiakoari baino. Baina ez nahastu: ni ez nago horrelako guztiak jazartzearen alde! Kontrara: nahiago nuke erdiguneko euskalkiaren aurrean dagoen malgutasun hori berori, denondako hedatuko balitz.

Eta euskararen etorkizunari buruz, gogoratu aniztasuna ez dela batasunaren kalterako; eta etsaia ez dagoela “prezisamente” euskalkian edo batuan aritzen direnen artean.

2018ko kataillan 23a, Talaiatik saiorako (Info7 irratia).

Lehen momentutik, gure semeekin konexio ona izan zuen: adin beretsukoak ziren, basati xamarrak... Herri txiki batean geunden, eta 7 bat umerek saldoa osatu zuten; hor ibiltzen ziren denak elkarrekin, mendian zehar-eta, dena esploratzen eta bazterrak endredatzen. Gu pozik, autonomia garatzen ari diren haur guztien gurasoak bezala.

Kontua da, haiei begira, emaztea eta biok ez ginela gai izan Izar mutikoa edo neskatoa zen bereizteko. Arropak, aurpegikera, ilea, keinuak... berdin izan zitekeen genero batekoak zein bestekoak, gaur egunean nagusi den kanonaren arabera. Egoera xelebrea iruditu zitzaidan, oso. Guri ez zigun inporta, eta otorduetan gure haurrak ikusten genituenean, gaia ateratzen bazen (ez baikenuen horretan interes edo morbo berezirik), konturatu ginen... haiek ere ez zekitela! Zoragarria zen. Izar atsegina zen, alaia, jostaria; hori zen umeei inporta zitzaien gauza bakarra.

Xarmak pare bat egun iraun zuen bakarrik; udako bero galdatan, nola ez, haurrei ur txorroen azpian ibiltzeko gogoa etorri zitzaien eta han, inolako dramatismo barik, jakin genuen bere sexua –ez bere generoa-. Izan ere, bere gurasoek gaia naturaltasun osoz aipatu zigutenean jakin genuen Izarri, oraindik txikiegia denez, gai horrek sinpleki ez diola ardura. Malkoak begietara etorri zitzaizkidan, eta guraso haientzat txalo bero bat eskatzekotan izan nintzen.

Ez, ez dio ardura, eta are gehiago, oraintsu arte nagusi izan diren txantiloi zurrunak hautsi behar ditugu, ahal denik eta puska txikienetan hautsi ere. Klasikoki bereiztu izan diren gizon eta emakume homo eta heterosexualak, 4 izaerak alegia, motz gelditu dira. Niretako, pertsonalki, deskubrimentu itzela izan da ni bezain “raritoa” (irakur bedi kakotx artean) edo desberdina den jendea uste nuena baino askoz ere ugariagoa dela ikustea. Lotsa edo bakardadea uxatzeko txerto bikaina baita bakoitzak bere joera onartzea, ez epaitzea eta kideak aurkitzea. Are gehiago: osasun mental publikoa sustatzeko beharrezko neurria dela esango nuke.

Bizitza bikoitza duten erreprimituak, puteroak, haien frustrazioa eta heldutasun falta umeekin asetu nahi izaten duten pederastak, bortxatzaileak, zahartzarora arte bere burua ukatzen biziko den jende hori... zati handi baten, esango nuke sexu/generoaren molde mugiezinek erraztu dituzten jarrerak direla, konplexuz betetako jende galduarenak. Bizitzan norabide egokia hartzeko lehenengo pausua, norbere izaera ulertzea izan behar da; konplexuz betetako jende triste horrek egin ez duena.

Zorionez, LGBTQI... edo dena delako kolektiboaren izena gero eta luzeagoa da, nik jada siglen kontua galdua dut. Eta zenbat eta luzeagoa izan hobe; aurrera goazen seinale.

"Talaiatik" saiorako (Info7 Irratia), 2018 ilbeltzan 17xa.

Duda barik, merittu haundixa daka nobelionek: idazteko teknikia eta gaixa ikusitta, ulergarrixa da bere sasoian arrakasta itzala euki izana. Neri be interesgarrixa egin jata, irakortzeko erreza –trukulentziak asko laguntzen dau- baiña esango neuke “apurtutako pitxarran” egittura kaotikuak nobeliari berari ez detsala mesederik egitten. Efekto inpresionistia itzala da, ados; baiña historixian muiña, kontatu nahi dana (edo), asko illuntzen dau. Nik neuk esango neuke ez dotena dana ulertu: emakumezko pertsonaje nagusi batzuk nahastau jataz; ospittaleko deposittuan dagozen zeladoria eta hildakua umetan zeintzuk izan ziran be nekez ulertzen da; makixen eta umien historixei loturaren bat falta jako (edo nik ez dot ikusten jakin); dialogo batzuetan ez dago argi berbak ze pertsonajek esandakuak dirazen, edo noiztik aurrera aldatzen dan hiztuna, edo 1949xan dan, edo 1970ian dan... Dana dala gustau jata nobelia, batez be Bartzelona aldeko gerraosteko panoramian erretratu ezin sordiduaguangaittik.

Lekukotasun asko hunkigarriak dira (egokiago litzateke iraingarriak esatea); halere, inpresio handiena Maite Bidarte irratikidearenak egin dit. Maitek artikulu batean kontatu du bere esperientzia (“Nik ere sufritu dut indarkeria matxista” du izenburua) Inpresioa, bistan da, handiagoa izan da biktima ezaguna dudalako; baina baita nire bizitzan behin eta berriz bizi izandako zenbait egoera bere gordinean erakutsi dizkidalako.

Besteek egindakoak –lagunak, ezezagunak, parranda giroan batez ere- ezin konta ahalakoak dira; arruntak izatearengatik, gehienak oharkabean pasatu izan zaizkit eta gaur egunean ez nintzateke gogoratzeko gai izango. Ostera, ez zait berdin gertatzen nik neuk zuzenean parte hartutakoekin: nire oroimenaren zoko batean gorde izan ditut, ez harro baina ezta lotsatuta ere (esandako moduan, hemen guztiz arrunta izan delako hori oraintsu arte). Argi berri honetan, berriz, bere siniestrotasun osoan ageri zaizkit, eta dagokien lekuan klasifika ditzaket: sexu indarkeria, nik neuk egina.

Lehena udako jai giroan izan zen: Lekeitiotik Ispasterrera gindoazen kotxez, 17 bat urteko 4-5 mutil, eta bide bazterretik oinez neskak. Gorputz erdia leihatilatik atera nuen, eta haien paretik pasatzean... zapla! Haietako bati ipurdian txalo demasa eman nion. Arrisku kontuak alde batera lagata -30 kilometro orduko joanda ere aberia majoa egin daiteke-, balorazioa zuen esku utziko dut.

Bigarrena sasoi beretsuan izango zen (1988 inguruaz ari naiz) Eibarren, aratusteetan. Taberna ilun batean, nire gelako neska bat ikusi nuen tabernako beste puntan, niri bizkarra ematen. Ez nuen bereziki gustuko, baina (agian horrexegatik) harengana atzetik hurreratu, eta ipurdi masail batean “mok-mok” egin nion, gomazko bozina bati nola; irri artean lagun artera itzuli nintzen, nire balentriaz harro.

Seguru aski entzuten ari diren gizonezko askori ez zaie gauza bereziki larria egingo: “Zer kalte du, bada, ipurdia ukitzeak?” esango dute. Agian ni bezalakoak izango baitziren: gaztetxo lotsatiak, neska bati gustuko dutela argi esatera ausartu ez eta modu basati xamar honetan hurreratzen zirenak. Baina, hain zuzen ere, horixe da gauza siniestroena: ohizkotasuna, horrelakoei garrantzirik ez ematea.

Aitorpen honekin ez nabil absoluzio eske, bistan da; aspaldi nabil jaungoikozaleengandik aparte, eta gero eta balio gutxiago ematen diot barkamen kontzeptuari. Erantzukizun kontua da: gauzak izan diren bezala azaltzea, onartzea, eta aldaraztea. Aintzinan emakumea bahitzea eta bortxatzea ohizkoa zen; gizonen jabegoa ziren, nahieran erosi, saldu, trukatu eta hiltzeko moduko abereak (“la poseí”, “la maté porque era mía”)... Gure gizarteak aspaldian hoberantzko bidea hartu duen arren, edozein albistegi entzunda ikus dezakegu jokaera basati hauek ez direla oraindik desagertu; begi bistara ekartzeak haiekin behingoz amaitzeko balio dezala!

Harrittu egin nau liburuak; herri grisen, edo hobeto esan lur kolorekuen, muiña destilau dau Zuloagan Bohemiako lagunak (ez nekixan, pinttoria izatiaz gain Cau Ferrat famatuko sortzaillia idazlia be izan zanik). Betidanik erakarri nabe “ezer ez daken herrixak” (ez historiarik, ez jauregirik, ez monumenturik...), Atxagan Villamedianan estilokuak, eta liburu honetan autoriak alderik alde, detallez detalle, xehetzen dittu. Artistian begiradian ezaugarrixa da hori: “ezer” ez dagon lekuan edertasuna billatzia. Baiña, kasu honetan, edertasunetik gitxi daka Rusiñolen begirada zorrotz eta umoretsuak.

Dato gehigarri batzuk:

• 1950 inguruko espeleologo eibartarrak Aranzadi Z.E.ko kidiak ziran berez; Club Deportivoko Espeleologia Sailla 1965 aldian sortu zan, Jose Mari Tellerian gidaritzapian. Baiña argazkixotako jentia zaharragua da, gaur egunian 90-100 urte artian izango leukie, biziko balitzaz.
• Kide ezagunena Juanito San Martin da, eta hori identifikauta dago jakiña; elkarrizketetan bestien izen batzuk be jaso dittudaz: Miguel Etxeberria (Julian Etxeberria, Eskola Armerixako zuzendarixan semia; itxuraz Deporren zine proiekzionista ibilli zan gero), Jose Luis Vitoria, Eibar apellidoko bat (“Maltza” edo “Maiza”), Arrieta abizeneko beste bat, Larrea abizeneko beste bat... Ixa ziur nago argazkixotako batzuk eurak dirazela, baiña ez dakitt zein dan zein!!
• Argazkixetako bat Madarixan etarata dago, eta beste hirurak Gesaltzako Lizunian (Arantzazu, Oñati), 1951an. Aranzadi ZE-k “I Cursillo de Iniciación a las Ciencias Naturales” egin zan, eta paraleloki Espeleologia Sailak Gesaltzako esploraziño jardunaldi batzuk egin zittuan. Bertan Errenteriko, Tolosako, Oñatiko eta Eibarko espeleologuak ibilli ziran, eta Gesaltza-Arrikrutz-Jaturabe sisteman egindako lehelengo esploraziño “serixua” izan zan.

Ia eibartar hórrek identifikatzeko gai garan! Gauzak errezte aldera, argazkixak flickerren kargau dittudaz, fitxa identifikatibo baten barruan, eta jentia numerau dot.

Eskerrikasko aldez aurretik.

Ikusi al duzue zelan jolasten duten txakurkumeek? Elkarri haginka, benetako borrokak irudikatzen dituzte; horixe dute gustukoena. Gizakumeek ere berdin: haurrak dituen edonork badaki, erdi brometan erdi benetan, batak bestea mendean hartzea dela guk nahi baino gehiagotan egiten duten jolasa, gure onetik ateratzeraino. Normala da. Geneetan txertatua dugu: gure espezieek garatu behar izan duten trebezia da hori, borrokatzearena. Gure kasuan, ikuspegi pixka bat hartzeko, eman dezagun datu bat: Homo sapiensak 195.000 bat urte baditu, duela 100 bat urte arte horixe zen gure arazoak konpontzeko modu nagusia: bestearekin borrokatzea, eta hura akabatuz norbera gailentzea. Normala oraindik horretarako joera erakustea.

Zorionez, gauzak aldatu dira eta jada instintu horiek moldatzen hasiak gaude: gaur egunean denok ulertzen dugu gizonek emakumezko bat gustuko dutenean ezin dutela bahitu eta bortxatu; edo norbaitekin arazoak direnean, ezin dela kalean ostiaka hasi. Halere, tamalez, oraindik ezagutzen ditugu antzinako pultsu horiek kontrolatzeko gai ez diren pertsonak.

Halere, azal gainean dugun “zibilizazio geruza” uste baino meheagoa da. Adibidez: arma bat eskutan izateak pertsonalitatea aldatzen du. Oso ezagunak dira istiluen aurka erotzen diren polizien kasuak, baina efektu hori indarra baliatzen duten beste kolektiboetan ere begi-bistakoa da: lintxamenduetan parte hartzen duen jendea erabat transformatzen da; eta nik ez dut ahazteko behin, “gehiengo sindikalaren” pikete batean, ikusi nituen matoi jarrerak. Irain edo bidegabekeriek, gainera, piztia askatzeko argi berdea eman diezagukete; eta batzuetan, basakeria larrienak ideia txit errespetagarrien alde egiten dira.

Neu ere, horrelako egoeretan beldurtu naiz gehien nire buruarekin: gure txakurraren kontra oldartu zen beste txakur hura ostikoka hartu nuenean... Nafarroako herri okupa hartan gidatu nuen lapur-ehiza... haurrak beldurtu zizkidaten nerabe putaseme haien atzetik irten nintzenean...

Hau guzti hau burura etorri zait, nire herrian gauza kezkagarri bat gertatu delako berriki: zapatu gau batean, herrian bizi diren gazte atzerritar batzuek, neska koadrila baten atzetik aritu ziren modu baboso xamarrean; herriko mutil koadrila bat sartu zen, neskak babesteko; atzerritarrek muturra hautsi zieten, literalki. Poliziakoen koartelera joan ziren salaketa jartzera eta, hauek, konfiantza giroan esan zieten: “hurrengoan portura bota itzazue lehenengo; eta gero etorri hona”.

Kulturen talka larria: “oihanaren legearen” pean bizi izandako pertsona bat gurera etortzean, nola azaldu hemen emakumeak ez direla gizonen jostailuak? Ez dut erantzunik, salbu eta erantzuna ezin dela izan kaleak patruilatuko dituzten herritar-brigada naziak. Bestela odolaren usainak gure onetik aterako gaitu.

"Talaiatik", Info7 irratirako, 2017ko zemendixan 15a.

Oin dala egun batzuk nere aurtengo hirugarren opor astia izan dot: Normandiara juateko aprobetxau dot, euskal espeleologiako beterano bat elkarrizketatzera eta, batez be, bere lagun min baten artxibua miatzera: Felix Ruiz de Arkaute, jatorri tolosarreko belgiarra, 1971an Lonne Peyret lezan hilda eta 50-60-70 hamarkadetako euskal espeleologia ulertzeko gako nagusixa. Hiru egun eta erdi egin nittuan Marollesen, etxetik urten barik baiña oso pozik, nere helburuak goittik behera beteta. Jardun marathoniarrak izan ziran, oso nekatuta amaittu neban, eta beraz azken egun bixak “oporretatik oporrak” hartzeko aprobetxau nittuan, Parisen bueltatxo batzuk emonda. Hona bueltako trenian idatzittako ohar bizkor batzuk.

Eta zer moduz Parisen? Ez naiz denpora askuan egon, egun bat eta erdi. Zapatu goiz osua BNF-an pasau neban; nere helburua lortziaz gain, bertako dimentsiñuekin harrittuta (ikerlarixen gelia, bakarrik, Ipuruako kanpofoballan neurrikua da), eta bertako bihargiñen adeittasunakin. Nere moduko millaka dabiz egunero, eta halan be, nere hizkuntza torpetasunakin, danak laguntza eta erreztasun guztiak (faboriak barne) emon zestezen: harreran, errejistruan, gordailluan, liburuzaiñak, kopistegixakuak... esker ona baiño ez dakat eurendako.

Bardin esan neike The Loft Hostel-eko jentiakin. Ez dakat kejarik (batzuei ahaztu egitten jake hostela horixe dala, hostela: ez hotela...) eta bertako bihargiñen aldetik ez dot arpegi txarrik edo nekerik ikusi momentu baten bez (ez bihar gitxi zekelako, orraittiokan!). Parisera barriro juatian errepikatzeko moduko lekua; eta merkia; eta Belleville auzua –baltzak, moruak, txinuak, jente gaztia eta kulturalki aktibua- neretako modukua.

Arratsaldez, turisma: nere 10 metro txarteletatik gehixenak zapatu arratsaldez gastau nittuan, eta nahiz eta gitxi ibiltzeko asmua izan, kilometruak egin nittuan (metruan be oiñez ibilli bihar izaten da!). Lehelengo Donejakue dorre ondotik pasau nintzan; bertatik pasatzia nahikua izan zan bertako egittura eta gargola gotikuekin hipnotizauta geratzeko (ez Salvo Jauregixakin beste, halan be). Handik Sena ibaiko isla famatuetara juan nintzan (La Cité eta Saint Louis), Pariseko Aman elixa famosúa kanpotik ikusteko; urriñetik polittagua hurretik baiño. “Barriegixa” begittandu jatan, ez dakitt zelan esan. Eta tira, horra eta “torre infielan” barrura sartzeko pentsamenturik ez nekan, jente illara luziak eta nik denpora gitxi. Halan be, batez be gure umiak horren ilusiñua zekelako, Eiffelen torre barrenera be juan nintzan, handik etxekuei telefonoz deitzeko; Trocaderuan bajatu nintzan, Arkitekturian Hiritiko panoramikia ikusteko; erabagi ona. Handitxik juan nintzan oiñaz, eta dorriak inpresiñua egin bazestan be, hori ez zan izan inpresionantiena, Louvre museua baiño (museuan eraikiñan bera). Ez nekan ikusteko astirik, eta batez be Kanpo Eliseuen dimentsiñuekin jabetzeko juan nintzan (Garaipenan Arkotik lehelengo, eta gero Tullerietatik); jardin hau itxitta zeguan, baiña, beraz Pont des Artsetik pasatzeko aprobetxau neban (Brassensen kantu horrek grazixia egitten destalako). Baiña hara juateko Louvre erdi-erdittik pàsau bihar: eta hortxe sorpresia. 21:00ak ingurua zan (Parisen illun xamar, EH-an aldian) eta ixten-edo zegualako, jente gitxi zebillen museo inguruan; batetik dana ixilik –atzeko enparantza kuadrauan sarreran biolinjole bat bakarrik, eta bestetik eraikiñan haundittasunak eta adornuak  ikusitta (Frantziako erregien jauregixa-edo izan zan), benetan berba barik geratu nintzan. Lilluria hausteko, espeleologo modura, ezin izan neban ekidin pentsamendua: zenbat kueba apurtuko ete zittuezen XVII gizaldixan hori kareharri guztia etaratzeko??

Domeka goizian hostelian armozuan, anbiente onian –bakarrik biajatziak jentia ezagutzen laguntzen dau- eta Montparnasse inguruan, trenan zain; bertako kanposantuan sartu naiz. Ez naiz nekroturismua egitteko zalia (Bellevillen bertan Pere Lachaise, Jim Morrison eta Edouard Martel bera bertan dagozela!) eta juan bez; baiña Montparnassen pare bat ordu libre nekanez... kanposantura sartu naiz. Hamen be famosilluak dagoz (Julio Kortazar, esate baterako); sarreran jente ospetsu guztiak markauta dagoz, gitxi gora behera, baiña nik ez nekan hillobi artian arakatzen ibiltzeko gogorik. Trankil egoteko leku politta da, udazkeneko koloretan. Izan be, hosteleko bihargin mexikarrak atzo esan zestan Paris ointxe hasi dala “Parisen usaiña hartzen”, udazkeneko zera hori alegixa; halan be nik melankoliatik gitxi ikusi dot: oso hiri dinamiko, bizixa eta (bere neurrixan) adeitsua begittandu jata.

Auzuan sobra militarren denda bat lokalizauta nekan (“piojo”ren bat erosteko), baiña domekan itxitta zeken; beraz aste honetako nere asperraldi bakarra izan dot, pare bat ordu estaziñuan bertan “hazinatua”. Supermerkauan barazki batzuk erosi dittudaz –hau da hau jateko garbixa jateko premiñia, Normandiako oturuntzen ostian!-, eta lurrian jarritta, Frantziako geltokixetako berezittasun bat eskertu dot: píanúak! Hor dagoz, edozeiñek jotzeko moduan –dirurik eskatu barik-, eta ni jarritta egon naizen tartian gitxienez bost pertsona jarri dira bere ekittalditxua egitteko: Chopinen tipuan, edo ragtime, edo ikasle bat eskalak praktikatzen... Pake pixkat, berez estresante xamarra dan eremuan; metruan be meditatzeko “app” baten iragarkixak ikusten dira nunnahi; ez dator txarto, terrorista relijiosuen asunto horrekin garraio publikuan usaintzen dan girua tenso xamarra ikusten da eta.

Argentina, Euskal Herrixa, gure aittitta Bautista eta amama Serapian sasoiak, jentiak agur esatian betirako esaten zebanekua, hirixen girua eta tabakua piano/perkusiño doiñuan, pampa eremuak eta hortzmuga amaigabeak, eta itsasontzixak, itsasontzi asko. Komiki ederra, gidoi bakarra (Sasturain) eta 6 historia, marrazkilari banak egindakua: XIX amaierako joaliak EH-ko familixiakin lotzen daben hari meheiak mantenduta, mundu barriko hasieren biziraupenetik 70 hamarkadan handik hona hanka egin bihar izan zebenen unera arte. Geure historixia, inpresionistia, bikaiña.