Garagoittiko Orakulua

Argazkiak.org | Nun dago Tomax? © cc-by-sa: txikillana

Ume guztiak be hala egingo juek, pentsatzen dot nik, amak lagatzen daben neurrixan. Eta bizitza osuan zihar, bentanetan kristala ipintzeko aiñako dirua izan daben familixetan behintzat (leixo, tela entzerau edo tronerekin, kurtiñekin jolastia gatx).

Nere helburua kotxia gero eta gitxiago erabiltzia dok; banajoiak pizkaka pizkaka, baiña ondiok larregittan hartu bihar izaten juat bolantia nere gustorako. Halan be, esango neuke egunen baten lortuko dotela hori kentzia, eta iñora mobidu bihar naizenian, transporte publikuak erabiltzia, antxiñako legez. Ia jubilatzeko ordua baiño lehenago dan, ejem...

Izan be, oin nere gadget guztiekin nabillela, asko gogoratzen nok oin dala 20 urteko autobus biajiekin. Eta batez be geltokixekin, bakotxa bere pertsonalidadiakin.

Goguan jaukat Pontevedrako geltokixa: itxura sobietikozko piso bixak; taberna kutria; “hildako” txakurrak lurrian part botata; enpanada gozuak saltzen zeben dendia; “anbientedun” komuna (joder zelako tabarria emon jestan bigotedun harek, azkenian barrezka amaittu genduan bixok).

Eta lehenago, Valenciako geltoki erraldoi ha, ixa kanpofoballa lakotxia, dana porlana, eskultura haundixan morokua. Hori autobusekua: eze, Valencian ezagutu neban lehelengua trenana izan zuan. Belle epoque, art decó edo ez dakitt zer estilokua: hain politta, eta hain enpanadilla gozuekin (boniatozkuak atunezkuak baiño hobe, hónekin beti bihotzerria).

Bakardade haundiko denpora legez gogoratzen juat hori guztihori, telefono kabinen denporia (mobillez berbetan zoianari kaletik begira geratzen giñanekua). Halan be, desolaziño horrek erakarri be egitten najinduan, eta erakartzen nok ondiok. Geltoki zikiñetan, jente ezezagunen artian, kotxe elegante eta abioietan mobitzen dan jentiangandik hain urriñ... Eta etxakat esplikaziñorik horretarako (Agur ta banoa / ni ez bait naiz hemengoa....).

Tabakuan denporia zuan bebai.Artian autobus barruetan erre zeikian, eta orduantxe jarri juen debekua. Jentiak, halan be, etxuan kasorik egitten. Goguan dakat Eibar-Pontevedra biajian zelakua montau neban, bost lagunek batera zigarrua ixotu zebenian... Eta orduan ez zestan hainbeste molestatzen; oiñ botaguria etortzen jatak asientuen tapizerixia eta tabako usaiñan arteko nahastia gogoratzian.

Ederra aldia gaur egunakin, bai. Segapotuak etxakek segapoto formarik any more: edonun tuiteatzen, edo albistiak ikusten, edo idazten... Asko aldatu dok geltokixetan orduak pasatzeko formia.

Halan be, baakixat hau ez dala unibertsala: sasiaberatsen arteko gauzia bakarrik dok (eta sasiaberastasun hori beheraka joiak, gogoratu). Gaur egunian, hautsa eta lokatza nagusi dirazen errepidietan lehenagoko geltokixak, nere errekuerduetako ordu geldixak, barriro bizitzeko aukera asko egongo dala uste juat. Eta jentiak ondiok kalera urtengo dau lagunen billa (“perdidarik” egin barik). Eta  auzoko umiak lagunen pegorako txirriña joko juek, ia jolastera jaitsiko dan galdetzeko...

Argazkiak.org | Ràdio Klara © cc-by-sa: txikillana

Honi baiña, allegau jakok jubilaziñorako ordua, eta egun gitxi barru kontainerrian egongo dok. Zalantza barik, nere kamiseta gustukuena. Izan be, hantxe Valencian hasi nintzan irrati asuntuari afiziñua hartzen, Radio Klara sukaldeko radiokasetian entzutzen. Ondo goguan jaukat RIP-en kantuak bertan entzun nittuala estraiñekotz (¡Valencian, bai!), baitta oso deigarrixa egin jataan talde barri baten kantua be: Def Con Dos, “Sigo siendo heterosexual”. Etara kontuak: Ekintza Zuzena aldizkarixa be han ezagutu najuan, Carmen auzoko denda alternatibo moroko baten...

Irratsaiuak erdi ahaztuta jaukadaz onezkero (hogei urte pasau dittuk, eta hórretatik hamabost bat irratigintzan) baiña ondiok gogoratzen jittuadaz “La pinteta rebel” (Panotxa aurkezlia, “La Terminator Rosa” eta beste kolaboratzailliak...), hango kuña kreatibuak – irrati libriak beti diru billa-, edo asteko programaziñua aurkezteko saiua (nik gero erreproduzitzen saiatu nintzana).

Pasau juagu ba, beste pajiña bat.

Kuello akartonaueko jente saldua agertu dok kalietan. Udia...

Neguan txamarria aldrebes darabixan jente bera izango dok, kontizu.

Zeesangoppa. Zumitz onakin egindako liburu txar bat. Edo hori asko esatia bada, neri etxatala gustau. Ondo idatzitta jagok, zelan esan... baiña kostau jata amaitzia.

Lehelengo kontakizuna (Mariaren mendea) ariketa estilistiko eder bat dok, idazlian ahalmenen alarde haundixa. Izan be, ez dok erreza gazte euskaldunberri batek 90 urteko andra goizuetar baten papelian sartu, eta bere barriketaldixa lehelengo pertsonan kontatzia. 90 urteko jentian estiluan dok baiña: eten bako matrakia, gai batetik bestera saltoka, familiako txutxumutxuak noiznahi tartekauta, momentu batzutan harixa galduta, sobreentendido pillua (beraz, ez da ondo ulertzen zer gertatzen dan) eta puntuaziño signo (eta punto y aparte) barik, Luistxori gustatzen etxakon itxura monolitikoko testuan. Idazlian aukeria estilo astuna izan da, eta oso ondo lortu jok: benetan astuna egitten da irakortzeko-ta.

Bigarren kontakizuna (Negua hautsi da) estiloz zihero desbardiña dok. Honi be ariketa trazia hartzen jetsat (begiratizue zelako aldaketak egin neikiazen). Graziak askoz be irakorterrezagua dala, nahiz eta deskribapen paisajistiko-klimatologiko lartxo euki. 60-70 hamarkadan Hegoaldetik Iparraldera iges doian morroi bat, oiñezko biajian zihar izandako bizipenekin (bizipen nahikua korrientiak, bestalde) “barruan” burrukatzen segitzia erabagitzen dabena, eta azkenian bueltau. Planteamiento-nudo-desenlace zaliak garanondako, zeozer falta.

Autobusian ETB-ra. Aymara-kitxua arpegidun mutikua, gidarixari euskeraz: “Ondarrurako autobusa hartzeko...”. Gidarixa hamengua da baiña ez daki euskeraz; azalpenak gazteleraz emon detsaz, baiña modu onian.

Halan be, ba da ondiok jentia “bertoko” eta “kanpoko” biztanlien arteko erreixia argi-argi markatzeko  zalia dana. Gero ta bihar konplikauagua dake, koittauak.

Eta bidian, ez naiz kapaza gogoratzeko noiz, sustua: ¿ez dot ba ikusten Desireless’eko kantantian itxurako neska bat? Erredios, badakitt 80ko hamarkadia dagola oin modan, baiña... Orduan be etxatan gustatzen “geranixo tiesto” estiloko orrazkeria, oin gitxiago (eta gaiñera barreguria eragitten desta).

Gero makillaje gelan, gauza horripilantiagua (literalki) ondoko asientuan. Imajinau Desireless’eko kantantia, baiña kaskarreko ule luziak goraka kardauta, hatzapar puntak entxufian sartuta lez. ¿Halan ibiltzeko baloria izangok horrek? nik. Baiña ez: orrazteko preparaziñua zan, kontizu, lakia emoteko-edo; gero normal xamar orraztu dabe, “tulipan tiesto” itxuran.

Aittitta Hilarion bizimodua hurreratzeko gogoz, ilusiñoz deskubridu neban “Martin Fierro” garbiguneko liburu háren artian. Hainbestetan goretsittako idazlanori zabaltziakin batera, ostera, purrut: bertsotan zan. Eta nik halako alerjixia detsat poesixiari...

Mikroliburuen kolekziño honekin, baiña, sorpresa onak hartzen dihardut: hona beste bat. Eskua motrolloian sartu eta etara doten liburu honek emon destalako Martin Fierruari eskatzen netsana.

Izan be, XX hamarkada hasierako Argentina rurala da hamen agertzen dana, Cordobako pampa ingurukua. Trama melodramatikua kenduta (orduko literaturian modia hori zan, eta maittasun historia pasionalik bako liburua pentsaueziñezkua zan...) estantzia bateko lagunen bizimodua azaltzen dau, jabe eta pioi, erretrato gogoangarrixekin (Midas negoziante ameslarixa, Difunto kapataz alperra...). Abeltzaiñen bizimodua, fristixak harrapatzeko “campeadak” auzolanian, sutondoko ipoiñak... kriolluen dekadentzixia eta etorkiñekingo pikia be modu interesgarrixan azalduta dagoz. Ez da zehazki aittittan bizimodua (ha karreterua zan) baiña harek bere sei hillabeteko biajietan ikusten zittuan parajiak, eta ze jentekin tratuan ibiltzen zan ikusteko balixo dau. Horregaittik eten barik akordatzen nintzan berakin, eta iseko Carmenekin (18 urte bete arte herrixa zapaldu bez, aziendak “carneatzen”...).

Gaiñera, nun eta hamen topau dot nere “hozkirrixen termodinamika” teorixian aldeko azalpen praktikua, osasun didaktikarako erabilliko dotena.

Alfonso Rodriguez Castelao parafraseatzen.

I ESZENIA

Hanka-usaiñ higungarrixau nundik jatork???

Cabralestik ekarrittako gaztaia dok.

Ah, barkatu: usaiñ ederra dok orduan. Ipiñi pintxo batzuk meserez...

II ESZENIA

Zelako gaztai usaiñ ederra. Etarako dok pizkat probatzeko faborez?

Ez dok gaztaia, nere hanka-usaiña baiño....

YIAAAAARGGGG!!!!!

Trena eraso haundixa izan zan dilijentziendako, hain da eze familixa asko bizimodua aurrera etara ezinda geratu ziran. Artian protesta haundixak egin ei ziran, zamaltzain, itzain eta karreteruak gizartian betetzen zeben papel garrantzitsua aldarrikatuta, eta aldaketiakin etorriko zan lanikeza salatzen. Jentia egokittu egin bihar izan zan, jakiña, beste biharleku bat topau.

Hau behiñ eta barriro etortzen jata burura Euskal Prentsa defendidu bihar dala aldarrikatzen danian. Ados, ni be euskaltzalia naiz, baiña... nekez ulertzen dot zergaittik gastau bihar dan hainbeste diru eta indar komunikatzeko forma obsoletuen alde (papelezko izperringia). Hortan biharra egitten daben jentian lanpostuak garrantzitsuak diraz, zer esanik ez; baiña euskerian etorkizuna garrantzi gehixagokua da, nere ustez. Eta, euskalgintzako bihargiñen zoritxarrerako, ez dake zertan lotuta juan bihar.