Garagoittiko Orakulua

EGUNERAKETA 2017-VI-21: "bizanacerretia" hori "bizarrac erretia" da. Bistan da transkribatzailliak "n" minuskula "rr"-ekin nahastau zittuala.

********************

Oso dokumentu interesgarrixa herriko historixan interesa dakan edozeiñendako. 41 pajinatako PDF hau Estudios Vizcainos aldizkariko artikulu baten testua da (ez dakitt transkribapen dijitala zeiñek egindakua dan). Bertan, Angel Rodriguez Herrero historialarixak Lekeittiori buruzko eskuizkribu bat aurkezten desku, hitzaurre eta oharrekin lagunduta. Itxura danez, eskuizkribu hau Juan Eustaquio Delmas historialarixan esku egon zan; gero Rodriguez Herrerok Juan Ramon Urkijon bibliotekan topau zeban.

Dokumentu hau Iñaki Madariaga ikerlarixan bittartez ezagutu dot nik (honek be material ederrak dittu argitaratuta bere blogian).

Testu orijinalan idazlia zehaztu ezin bada be, ze familia ingurukua zan dakigu: Kortazar, Loibe, Asterrika... (p.1).

Eskuizkribua 1737 eta 1740 artian idatzittako artikulo soltez osatuta dago. Idea bat egin deizuen hau da indizia:

1. Su breve y sumaria descripción
2. Plaza, Casa Consistorial, Armas
3. Patronos (P. Bernardo y figura de San Antolin)
4. Puerto
5. Puentes y fuentes
6. Molinos y manutención del pueblo
7. Fondos
8. Obligaciones
9. Pesas y medidas, Regimiento y mudanzas
10. Forma en que se entrega la vara
11. Elección de mayordomos y fiestas de San Pedro
12. Lebas de marinería
13. Lebas de soldados
14. Iglesia Parroquial
15. Plata
16. Renta de la fábrica
17. Beneficiados
18. Convento de Señoras Religiosas
19. Colegio de la Compañia
20. Ermitas, Obras pías
21. Prebostada
22. Confirmaciones del Privilegio de la Villa
23. Año 1718, llamado de la Machinada
24. Decreto
25. Función el día de la anunciación
26. Presa inglesa (apresamiento)
27. Asientos en la sacristía
28. Iglesia de las Señoras Religiosas
29. La muralla seca para enderezar la canal del rió a la parte de Carraspio
30. Presa de un navío de 70 toneladas hecha el año 1739
31. Relación de diferentes casos que han sucedido, así en la Villa de Bilbao, como en otras partes el Señorío de Vizcaya, sacada del archivo de la Villa de Lequeitio

Bistan da informaziño interesgarri asko dagola hamen. Horregaittik, ez naiz laburbiltzen hasiko; horren ordez osorik irakortzia gomendatzen detsuet, patxadaz. Gaixak asko dira gaiñera, eta bakotxari batzuk edo bestiak gehixago interesauko jakoz bere zaletasunen arabera. Adibide moduan, hamen dagoz nik hartutako notak:

• XVIII gizaldi hasieran galdutako dantzia deskribatzen da, Bizanacerretia izenekua (="Bizarra ez erretia"? izen honi eta beste guztiei buruz, kontuan hartu daigun eskribauak, askotan, ahoz jasotako izenak txarto transkribatzen zittuezela; eta gero, testuak kopixatzerakuan be, akatsak gehitzen zirala): “desde la vispera del Santo hasta el dos de Julio todos los dias hacia el anochecer se hacia hasta ahora muy pocos años la celebre, danza crineterada llamada Bizanacerretia; tenia diferentes mudanzas de volatines pelea puestos unos sobre otros encima de brazos y hombros y se remataba andando todos sobre un pie, y del otro iba agarrado el que subseguia; el que guiaba traia en la boca un tironcillo ardiendo y con esto en la postura sobre dicha iba quemando á cada uno las barbas, y para esto la porfia y resistencia andando todos sobre un pie y agarrados del otro, era para la gente que miraba de grande risa y complacencia” (p.12).

• Auriatoponimua birrittan agertzen da. Erromatar trazia hartzen detsat (Arropain be hala ei da), eta bertan deskribatzen dan itturrixa Mandaska izan leikianez... ¿ez ete da gaur eguneko Audijo izango? Hona aipuak:

1. Batetik, bertan zeguan galtzada baten erreferentzixia dago (p.7): “en fin el año mil setecientos ventitres habiendo una gran sequia se abrió una zanja desde el agua de Yturrioz (que en lo antiguo fue tanteada pero desgraciada por poco) hasta las calzadas de Auria en distancia de menos de un cuarto de legua; traida por ella se reconoció era suficiente con que el año siguiente mil setecientos veinticuatro se emprendio encañarla: la dicha agua de Iturrioz se reduce a dos fuentecitas, la una llamada Insusaran, que esta debajo de la Cofradia de Gardata y de esta se sirve dicha Cofradia, la otra debajo de los caserios de Urquiza; se hizo una presa mas abajo de donde se junta dichas dos fuentecitas, y de la presa se encaño hasta el portal, vino en cañeria de barro, muy bien barnizada por dentro y se hizo plazuela en dicho portal viejo y en medio de ella se fabricó en pilon ó taza circular de piedra muy bien labrada con piramide en medio y su remate de talla, y se pusieron cuatro chorros en boca de mascairones que vierten el agua al pilón”.
2. Bestetik, intxausti bat aittatzen da, San Pedroko ospakizunetarako lekua (p.12): “al ponerse el sol iban á los nogales de Auria el cabildo eclesiastico y los dos regimientos se empezaba alli la danza y detras marchaban el dicho cabildo, con manteos y bonetes, y los dos regimientos en forma hasta dicha Naza y de aqui á la plaza”.

• Kuriosidadiak be badagoz, adibidez: 1737ko urrixan 4an (San Francisco egunez) Pasaiko bokalian Terranovatik zetorren bakillau-ontzi bat galdu zan. Eskifai osua itto zan, tartian 22 lekittar. Ontzixan izena San Francisco zan, kapittanak Francisco izena zekan eta pilotuak be Francisco (p.9).

• Lekeittioko lurrazpiko uren datu bat: 1737xan, 100 urte baiño gehixago pasauta zeguazen Trakamalleko ura (el agua de Tracamaris) ekarri zanetik, berun hodixekin (p.7).

• Malekoiari buruz (p.7,35,37):

1. Gaurko malekoia ez zan lehelengua izan: XVIII hasieran beste bat eregi zan, Kurlutxutik Isla Mauro aldera; baiña dana hondatu zan, diru asko galduta.
2. Errekian ibilbidia ez zan beti bardiña izaten, eta hau oztopo haundixa izaten zan portuan erabillerarako. 1738 urtian errekiak Garraspio aldetik urten zeban, eta portua askoz be hobeto mantendu zan. Hori ikusitta, beste malekoi bat saiatzia erabagi zan: harrixa Esunza aldetik etara zan, eta mollia Lazunarrietan oiñarrittu zan. Eskuizkribu honen fetxan ondiok amaittu barik zeguan, eta urak Belenchio izeneko lekutik urtetzen zeben.

• XVIII hasierako agor haundixetan, erreketako errotak garauak eixo ezinda zeguazela, Algortako marea errotia eta Ispasterko haizerrotia jarri ziran martxan. Haizerrotia orduan eregittakua zala ba nekixan, baiña ez ostera marea errotia aurretikua zala. Eta bai: testuan aittatzen danez (p.8), lehendik apurtuta zeguan marea errota bat berregin zan.
• Eskolape aldian potzu bat ei zeguan antxiñan, mareekin gorabeherak izaten ei zittuana. Kontu hori behiñ bakarrik entzunda nekan (Txabi Ajuria irratikidiari) baiña ez nekan beste erreferentziarik. Testu honetan topau dot lehelengua, izen eta guzti (Zingi-zango). Bertan irakorrittakuekin eta nik dakittenakin, baiña, ezin dot potzua ondo kokatu:
  1. “CALLES. Para mayor y mejor inteligencia se empezará desde el Sto. Cristo llamado Portalezarra (...) hasta las primeras casas hay como ciento cincuenta pasos de ellas, que es el arrabal de Atea, medianamente poblado hasta la muralla y portal de Ntra. Sra. de la Esperanza ciento sesenta; la calle de Atea; que empieza desde dicho portal y llega hasta un pozo llamado Zinguizango, poblada por ambas partes; tiene ciento noventa y dos pasos: Gamarreco calle, desde dicho pozo hasta la plazuela de Gururmendia...” (p.4).
  2. “Junto al dicho pozo Zinguizango remate de la calle de Atea á la derecha hay un recuesto para el varrio llamado en lo antiguo Uriarte y ahora de Monjas” (p.5).
  • Entzunda nekan beste kontaera bati buruzko zehaztapenak datoz hamen: Amorizeko (=Antzoriz) Santa Catalina ermittatik zetorrela akabau zeben abadiana, Elenetarutz (=Eluntzeta) doian bide baztarreko harrizko kurutziana. Itxuria, eskualdeko elizako agintarixen arteko liskar bat izan zan, 1503an (p.19).
  • San Juan Talako ermitta zaharra itsasora jauzi zaneko erreferentzixia be hamen dator. 1715ian gertatu zan, eta 1722xan eregi zan oingua (p. 21).
  • Badirudi Lekeittiok eta Donostiak, historikoki, harreman ona dakela aspaldittik (horregaittik ete, herri bixen arteko autobus linea arraro hori?). Harreman estu honen erakusgarri da frantsesak ipiñittako lehelengo setiuan (1719) Lekeittioko herrixak Donostiari emondako laguntza deigarrixa (p.29-35). Deigarrixa diñot, laguntziau sutsua baiño sutsuagua izan zalako, pasarte batzutan ikusten danez: “Por parte de tierra los Franceses se habian apoderado de la falda del Zeldo (= Igeldo?) y asi sucedia algunas veces, que precisadas las chalupas á arrimarse hacia esta eran acosadas de fusilazos, por los Franceses, corriendo este mismo riesgo si un poco se alejaban por las barcazas de quienes á veces á fuerza de remo se escapaban y como ya habian perdido la verguenza, tenian por algun genero de pendegeria hacer arribada a Guetaria y al mismo paso del riesgo se les aumentaba el valor; les parecian tardios los viajes pues continuamente deseaban hallarse en estos y con grandisima frescura introducian los socorros, hasta que la misma ciudad escribió no los necesitaba mas por hallarse en visperas de entregarse, aun con todo esto pretendieron y pidieron bastimentos para llevarlos y fué preciso casi mandarlos estuviesen quietos en sus casas, pues habia orden para que no se enviasen” (p.34).
  • Abantarria toponimua aittatzen da (p.35), baiña kasu honetan ez dirudi akatsa, ez bada eze, Amandarriko molla azpiko atxan jatorrizko izena.

 Hónek izan dira nere irakorketan ikasi dittudazen gauza barri batzu. Zuek be irakorri, eta seguro beste hainbeste edo gehixago etarako dozuezela...

Artikuluan erreferentzia zehatza:

• RODRIGUEZ HERRERO, A. 1970. Descripción sumaria de la villa de Lequeitio. 1740. Transcripción, prólogo y notas, por Angel Rodríguez Herrero. Estudios Vizcaínos 2:259-332. RSVAP, Bilbo.

Eta hamen dator azken atala. Esandako moduan, hau handik eta hamendik topau dittudazen kuadruen bildumia baiño ez da. Gehixago dagoz, eta ez gitxi: salduta, erregalauta edo beste barik despistez lokalizau barik. Geratu deilla ba argitarapen hau amu modura, iñoiz ale barrixak lokalizatzeko esperantzan (argazkixekin konformauko nintzake).

Argazkiak.org | Maeztu © cc-by-sa: txikillana

Kuadro hau, amari entzunda detsatenez, Maeztu da (Araba); 1960ko fetxia daka. Mekolako éntradan genkan, eta bai markua bai bastidoria zitzak janda zeguazelako, ojala ebagi eta rollo batian bilduta genkan, armarixuan. Hona etorri nintzanian, oholian pegau eta marko barrixakin ederto geratu da.

Argazkiak.org | Bidia © cc-by-sa: txikillana

Beste hau, txakurrakin batera, pasilloko txoko illun baten egon da beti. Firmiangaittik 1960 ingurukua emoten dau bebai; asmautako paisajia dala esango neuke, edo atzerriko argazki batetik egindakua.

Argazkiak.org | Kumiak © cc-by-sa: txikillana

Hau zaharragua da, firmiangaittik; amama Isabelenian zeguanez, nobixotan-edo andrian gurasuei erregaluan emondakua izan leike. Dibujo eskoletako lamina batetik kopixautakua dirudi.

Armando Gorosabelen marrazki guztiak hamen biltzen nabil.

Argazkiak.org | Txakurra © cc-by-sa: txikillana

Harkatzez egindako txakurra. Idearik bez noizkua dan; nik beti ezagutu izan dot Antiguako Amako pasilloko paretan. Gehixago esango dot: erdi ezkutuko lekuan egonda, gaztetan erreparau be ez netsan egitten, argazkixa zalakuan. Berandu xamar konturatu naiz ni marrazkixa zala (eta gaur egunian, zuri-baltzezko marrazkixak dira nere gustokuenak).

Argazkiak.org | Deskargan © cc-by-sa: txikillana

Gran Montserrat baporrekuak deskargan. Perogrulladia esateko, mobimendu haundiko kuadrua. Urdin illunezko tono asko bertan, sasoi baten Lekeittioko kolore ezaugarrixa.

Asko gustatzen jata XX hamarkada hasierako hirixetako giro hori, zuribaltzezko negozio gizonen pelikuletan-eta agertzen dana. Jakiña: EEBB-etako erreferentziak baiño ez dakaguz, baiña mundu guztiko hirixetan topau geinkez halako anbientian girotutako kontakizunak. Hamen bat.

Burtsa inguruan eta espekulaziñuan bizi diran tiburoien mundua da hamen erretratatzen dana, Santiago de Chilen. Idazkera zorrotza eta aho bikua, bistan da idazliak ondo ezagutu zebala bizimodu hori. Hasieran deigarrixena Chileko ezaugarrixak izan dira: zirraria emoten dau Carranza militarran pertsonajia, “gorila” bat goittik behera, 50 urte geruago gertatuko zanan aurrekari lojikua...

Gero, ostera, argumentuak berak harrapau nau. Pardo espekulatzailliak poliki-poliki bere burua zelan ittotzen daben ikustia, aproposko soziuak gero eta pisu gehixago hartziakin batera... oso modu sinisgarrixan kontatzen dau Prietok. Horrekin, eta bigarren maillako istorixekin, edonun gertatu leikian kontakizuna harilkatzen dau. Kapituluak bata bestian atzetik irakortzeko gogua eten barik mantentzen dabena.

Gaiñera, ez dakitt idazlian estiluangaittik, edo autosugestiñuangaittik, baiña liburu honek pelikula inpresionisten irudixak ekarri destaz gogora eten barik.

Argazkiak.org | Basarri eta bordak © cc-by-sa: txikillana

 Oso ondo gogoratzen dot kuadro hau noiz pinttau zeban aittak, eta argazkixa bera etara genduan momentua (oker ez banago, argazkixa nik neuk etaratakua da). Baiña hara: ez dakat goguan ze leku dan. Esango neuke Madarixa aldeko basarriren bat dala, sasoi hartan sarri ibiltzen giñalako handik zihar, Peña Santiagon idazkixei jarraittuta; baiña ez nago seguro.

Argazkiak.org | Isasixa © cc-by-sa: txikillana

 Kuadro hau 1950 hamarkada hasierakua dala esango neuke, gurasueneko balkoittiko bistia dalako. Isasi 11-3ºtik, Untzagarutz begiratuta. Akuarelia dala uste dot.

Argazkiak.org | Zubixa © cc-by-sa: txikillana

 Hau be nere denporan egindakua dala uste dot, hau da, 80 hamarkada amaiera partian. Ziurtasunik ezin emon, baiña Etxebarria partia dala esango neuke, Urrosolo aldia zihetzago esanda.

Kantu hau institutuan nenguala entzun neban estraiñekotz, 1988 aldian beraz. Txomin Artolan bertsiñua zan, radixotik grabautako zintta-potpourri baten. Hasiera-hasieratik gustau jatan: Artolak modu arraro baten pronuntziatzen zebala konturatuta nenguan (solaskide bixen abotsak desbardin kantatzen dittu, abots normal/grabez eta ahoskera gipuzkoar/xiberotarrak txandakatuta); eta, letrian zati haundi bat ulertzen ez neban arren, gitxi gora behera argumentua aitzen neban. Artian, neretako, Zuberoa Benito Lertxundin diskoren baten aittatzen zan toki indefinidua baiño ez zan.

20 bat urte geruago, zeozer gehixago nekixan. Orduan etorri zan nere eskura "Ipar Euskal Herria Kantuz” diskua (Gara, 2002). Bertan, “Boneta eta txapela” bertsuen bartsiño barriztua topau neban, "5 gazteak" taldian bertsiñuan. Bizi-bizixa, gaurkotua, Negu Gorrien bertso-hop erara, zuzenian akats eta guzti grabauta (kantuan erdi partian kantarixak koplekin nahastatzen dira, baiña kikildu barik aurrera egitten dabe). Gaur arte ez nekixan “5 gazte” horren izenik. Interneten topau dittudaz: Laurentx Oihenart, Celine Oihenart, Thierry Oihenart, Beñat Laran eta Johañe Etxebest.

Louis Ligueix honi buruz, barriz, gauza gitxi dakitt, justu-justu armiarma webgunian topautakua: zuberotarra zala, 1901 eta 1935 artian bizi izan zala, eta bertsuotan Parisera juandako emigrantien satira zorrotza, gordiña eta ankerra egitten dabela.

Montaje txiki honetan “5 Gazteen” audixua azpitituluekin ipiñi dot, harixa hobeto jarraittu ahal izateko eta argazki batzukin lagunduta (herrimusika.org, Javier Garaialde, eltranvia48.blogspot.com.es, artbible.net, bobaparis.free.fr, eke.org, xirula-mirula-duny-petre.over-blog.fr, sarakoondarea.com, mairie.urcuit.free.fr, Indalecio Ojanguren, justacote.com, etnoleon.blogspot.com.es, Oier Gorosabel).

140222BonetaEtaTxapela from Oier Gorosabel Larrañaga on Vimeo.

Igaran egün batez egin dügü erri;

Hortaz nahi deiziet eman zerbait berri:

Parisetik jin zaikü bidajez Pettiri,

Urthe bakhotx fortüna eginik üdüri.

-Agur, eta zertan hiz, Pettiri gaizua?

Ene haur-denborako khantüko aizua!

Igaran dük ordünko denbora goxua,

Eta hi aberastü, ezpehiz zozua!

-Parisetik horra nük zien ikhustera,

Han untsa bizi gütük, adixkide Pierra

Hiaurrek ikhusten dük egin diat afera,

Txapela ezarri diat bürütik behera.

-Txapela badük bena arhin barnekua:

Nun ützi dük buneta Üskal-Herrikua?

Txapel horrek eztereik edertzen kaskua:

Basta ederra gatik, asto dük astua.

-Ez diat ez axolik laiduen batere!

Han ezagützen diat hanixko andere!

Itxürari so-ginez aberats bai ere

Ezkuntüren ahal nük, ez erran deüs ere.

-Arren, badük ideia hola ezkuntzeko?

Lagün franko bat banink Parisen sartzeko, (Lagun frango badukek hortan segitzeko, )

Aberats izan gabe, auher bizitzeko! (Ofizio bat balitz Parisen hartzeko)

Aberats izan gabe, auher bizitzeko!

-Ez nük ez hi bezala lanian akhitzen;

Lan anplexagorik dük hirian agitzen.

Ene alde hasi nük Parisen bizitzen:

Arrüaren xokhuan oskien argitzen…

-Ofizio ederra oski-argizale:

Har ezak emaztia ziraje-saltzale.

Haurrak jinen zaitzie gose-bazkazale:

Utziren dük Parise ahal bezain zalhe.

Ni ja nahi nük egon buneta kaskuan,

Ene sor-lekhü maite Üskal-Herrikuan.

Ihurk e jakin-gabe zer düdan goguan,

Kobla zunbaiten huntzen süthondo-xokuan.

(Prosa txatala irakorri dot bakarrik, liburuak ba zekan olerkixen beste heren bat, tartian begizko dakaten Jose Luis Padronen ale batekin... baiña nere aguanterako larregi zan hori).

Izan be, katxondeo nahikua izan dogu etxian liburu honen kontura. Ia: idazlan batzu ondo dagoz, interesgarri edo/eta ederrak dira, baiña beste batzu... tira, nerabe usaiña poro guztietatik. Barriari ezin eutsitta egon naiz askotan, nere burua idazkixotan ezagutzian: orijinal-usteko bladerunnerkerixak... istorixia progresau ezinda dabillenian ¡zart! bapateko amaiera absurduak... Poen estiloko kontakizun kriptiko tropikalen bat... psikoanalistendako bazka izango litzakezen auto-eraso fantasiak... Esandako moduan, batzuk nahikua gustau jataz, baiña ezin esan kalidade literarixuangaittik dan (ni ez naiz gai hori ganoraz baloratzeko) edo beste predisposiziño horrengaittik. Edozelan be, goiko idazlietako batzu seguro-seguro lotsagorritzen dirala liburu honetan agertzen dirazenak gogoratze hutsakin; ¡baiña ezin esan hori txarra danik! Lege naturala baiño ez. ;-)

Zabaletak Errolanen kontaeriari oratzen detsa ariketa interesgarrixa egitteko. Behi-kaketan labantzen dan erraldoi harrikalarixan istorixia sinplia da, baiña azterketa sakona egitteko aukeria emoten detsa, Campionek Gartxoten istorixiakin egindako lez, jasotakua, interpretautakua eta asmautakua ondo bereiztuta.

Idazle honi irakortzen detsaten bigarren liburua da hau. Bere idazkeria, zelan esango neuke, pizkat gatxa egitten jata, baiña erakargarrixa era berian. Uste eze burua beste moduan amueblauta dakagula berak eta nik; horren azpixan, kaletar/basarrittar arteko aldia dagola esango neuke.

Nere genealogia asuntuetan, adar nagusixenetako bat Gorosabel abizena da, jakiña; horren barruan, Otola Erdikua basarrittik datorren ezpala da hurrenengua. Gordetzen doten bertako biztanle zaharrenan argazkixa hauxe da, “Hilario Tuertuan” rekordatorixo honetan agertzen dana. Pedro Mari Gorosabel Lasarte, gure bisabuelua, Hilario honen anaia zan baiña ez dogu bere argazkirik ezagutzen.

Argazkiko dokumentu hori 2010an jaso neban, Maria Luisa Maître-Jean Gorosabel senidiakin egon nintzanian. Hor nittuan artxibauta, bestiak beste hari egindako audio grabaketiakin batera. Azken hau transkribau barik nekan; orduan berba egindako gauza garrantzitsuenekin gogoratzen nintzan, jakiña, baiña detalle asko ahaztuta nittuan edo, beste barik, momentuan ez nittuan ondo ulertu. Oiñ, baiña, Ondarruko senidiak lokalizau dittudazen honetan (Lasarte abizenekuak, “Toxu”, “Koxu” eta “Hankamotz” familiakuak) grabaziñuori transkribatzen hasi naiz, bertan eurei interesatzen jaken gauzak esaten dittualako Maria Luisak. Eta hara nun topatzen doten komentarixo hau.

(Juan Jose Hilarion argazkirik dakazu?) Nik ba dakat rekordatorio bat, etarakotsut. (…) Kuadro haundi bat genkan, Olabek egindakua, etxian eguan; baiña handik (Otolatik?) etara genduanian dana zitzak janda eguan… Baiña handik etaratakua da be rekordatorixorako egindako erretratua, dibujua (gero zuen aittittan anaiena-eta ez dozue eukiko?) Ez. Julianena ba genkan bat, pontxoz jantzitta-eta, zaldi eder bat oratuta.. baiña Otolatik hona etorri giñanian gauza asko hondatu eta galdu ziran eta... ez dakagu. Nik dana ekartzeko ahalegiña egin neban, baiña... galdu egin jakun. Eta bestienik ez dakat.

Flipau egin dot. ¿¿¿Argazkixa barik, dibujua dala??? Ba... ba da, bai. Jacinto Olabek, gure aittan dibujo-maisuak, harkatzez egindakua. Anpliaziño bat eginda bere firmia erdi-ikusten da.

Berba barik geratu naiz. Lau urte izan dot erretratuau begi bistan, argazkixa zalakuan. ¡Maisulana! Firmia kontrastatzeko Olaben beste kuadro batzuen billa ibilli naiz, eta badirudi pertsonen erretratuan bereziki abilla zala gizon hau.

Erreferentziazko klasiko bat. Nere etxera etorri dan jente askok ba daki: altxorra legez gordetzen doten alia erakusten detsetenian... horror vacui. Liburu sinplia, baiña (biharbada horrengaittik) ezin sakonagua. Minimalismuan gorengo puntua. Aspaldi irakorri baneban be, ixa seguru nago bere 96 pajinatako testua buruz errezitau ahal izango neukiala, etara kontuak zenbat markau ninduan. Antimilitarista baten liburutegixan falta ezin dan alia (hainbat eta hainbat hizkuntzatara itzulitta dago).