Garagoittiko Orakulua

Enbidixiak janda bizi izan dan pertsona baten radiografia bikaiña. Muturreko kasua da, jakiña: halan be, gutako edozeiñek igarri izan dogu halako griña perbertsorik iñoiz. Sentimentu innoble honek, eguneroko bizitzan, uste baiño kurpil ezkutu gehixago mobitzen dittuala esango neuke. Eguneroko bizitza sordido horretan murgiltzen da Unamuno, zirrada polittak eraginda.

 Bigarren ediziñuari Hendaian 1928xan idatzittako prologuan, Unamunon berba batzuk deigarrixak egin jataz: “(...) aquí, en el destierro fronterizo, a la vista, pero fuera de mi dolorosa España (...) Porque aquí, en esta mi nativa tierra vasca –francesa o española, es igual- a la que he vuelto de largo asiento después de treinta y cuatro años que salí de ella, estoy reviviendo mi niñez. (...) termino este prólogo, escrito en el destierro, en la parte francesa de la tierra de mi niñez, pero a la vista de mi España”. Beste ñabarduretan sartu barik, badirudi lurraldetasuna, behintzat, argi zekala Don Miguelek.

Gizon honekin besterik etxakixat, baiña geografixia ikasi... hori bai, asko. Oinguan, egongelako esploratzaille modura Alemaniatik urten eta Danimarkatik zihar Islandiaraiñok allegau nok, Tagzaniako mapekin lagunduta. Horrengaittik bakarrik merezi jok liburuak. Hortaz gain, pertsonaiak estereotipiko xamarrak dittuk, etxuek joko askorik emoten; bistan da idazliak indar gehixago jarri dabela Lurran egitturiari buruzko sasoiko teorixak azaltzen. Bigarren mailla baten, trabesia espeleologiko / vulcanologiko xelebria egitten juek Snaeffels mendittik sartu eta Strombolittik urtenda; artian lurpeko mundua zihero ezezaguna zan, jakiña (Martel umia zan ondiok, etara kontuak) eta normala danez kontakizunan zati horrek gehixago daka konjeturatik, errealidadetik baiño.

Ondarruko eliziari legez, kasu askotan harrixa bistan ipintzeko moda horrek ez detsa bape mesederik egitten eraikiñari.

Argazkiak.org | Harrixa bistan © cc-by-sa: txikillana

 Kasu bakan batzu kenduta, mamposteria izenekua ez zan bistan gelditzeko teknikia. Kaso batzu negargarrixak dira: mortero guztia pikau eta bistan geldittutako txaplatak modu zihero absurduan tapatzen saiatzen dira... atzera dana morteroz hartu biharrian, etxian jatorrizko diseñuakin.

Arritokieta. Irudixa: Kulturweb.

Referentzia zinematografikuak ba nittuan, nahi dan beste, baiña irakorri-irakorri irakorri barik nekan Wellsen ezer. Asko gustau jata bere idazkeria, batez be kontakizunei darixon umore fiña (batzutan baitta zazkarra be). Vernen ostekua izanda, honen eragiña begibistakua da; halan be, Verne “teknikuagua” da, eta hau, ostera, gehixago sartzen da gauzen muiñian. Amesen mundutik, esate baterako, gehixago daka Wellsek. Usain oniriko indartsu hori daken kontakizunak gustau jataz batez be: gehixen, agertu eta desagertu egitten dan jostaillu denda misteriotsuana. Beste mailla baten, Winchelsea andereñuana be maisulana begittandu jata, gauza bat esanda beste bat pentsatzen daben jentian radiografixa gaiztua.

Martirio, emakume deigarrixa. Umetan ezagutu neban, oker ez banago mahai azpittik Gabonzaharretako TB programaren baten (Sabrinan titibururen bat ikusi nahixan-edo). Hipnotizau egin ninduan. Horrekin, eta La Trinca taldiakin zaletu nintzan sevillanekin.

Halan be, oin dala oso gitxi izan dot nik emakume honen ibilbidian barri: nik ezagutu aurretik “Libertad sin ira” famosua kantatzen ibilli zan Jarcha taldiakin, eta ostian be ez da geldirik ibilli, flamenko munduan kalidade haundiko ekoizpenekin; azkena, seme gitarristiakin.

Entretenidua, oso; hori asko da. Nobela historikua izanda be, hasierako gidan eta epiloguan ondo bereizten dira benetako datuak eta asmautakuak.

Hortik aurrera, ba... aurreko nobelan lez, hizkera anakronikua (telebista serixiak etorri jataz gogora, behin eta barriro); ez dakitt azken urtietako idazlanetan hau zeozelan egokitzen saiatu dan, huts haundixa begittantzen jata. Bestalde, liburuan zihar sei-zazpi protagonisten istorixa paraleluak ondo harilkatzen badira be, azkenian ¡braust! amaitzen da dana, eta gehixenen barririk ez dakagu... bukaera “zabalegixa” nere gustorako, eta ez dirudi nahitta danik –gehixago emoten dau idazlia aspertu egin zala, edo epia amaittu jakola edo...-.

Kontatzen danez, idazle honen azken epokia illuna da, gizakixan suntsipen-ahalmenakin erreta edo. Liburu hau ordukua izango dok kontizu. Ameriketako kolonizaziñuan azken bultzakadan (indigenei azken eremu libriak kentziakin batera) brand new hirixak sortzeko aukeria egon zan, bai Iraultza Industrialan osteko planifikaziñuakin eta higiene neurrixekin sortu be. Hala eregitzen France-Ville eta Stahlstadt EEBB-etako far westian. Lehelengua  gizaterixian aldeko zientzixiana eta latindar izaeriana; bigarrena gerrara aplikautako zientzixiana, eta izaera germanikuana.

 PD: ba ez ba. Vernen “helduarokua” kontsideratzen da liburu hau, epoka illunan aurrekua. Badirudi, halan be, modu atipikuan idatzittakua dala (aurreko idazle baten eskuizkribua berridatzitta).

Euskaldun familia gehienek dute senideak Ameriketan; joan den 500 urtean, baserrietako maiorazkoa eskuratzen ez zutenen ohizko destinua izan da, armada eta abadetza-seminarioarekin batera. Horretara, gaur egunean Ameriketan euskal jatorrizko jende gehiago bizi da Euskal Herrian bertan baino.

 Europarrak hara estraineko heldu zirenetik, joandako jendearen fluxua etengabea izan da: hala ere, XIX eta XX gizaldietako gerren eraginez biderkatu egin zen joaleen jarioa. Euskalduna langile estimatua izan da Ameriketan, zintzoa eta protesta gutxikoa. Den-denak ez ziren hala izango, jakina; baina oso adierazgarria da Argentinan palabra de vasco esamoldea ohizkoa izatea oraindik, emandako hitza betetzearen sinonimo legez.

Testu hau, itxura denez, Buenos Aireseko Laurak-Bat Euskal Etxearen inguruan idatzia da. Funtsean, XIX gizaldi amaierako Argentinako euskaldun tipikoari egindako gorazarrea da.

Kontuan har dezagun artean Hegoaldeko etorkin berri asko zeudela han, 20 urte lehenago Gerra Karlistei ihes egindakoak. Testuan aipatzen denez, ihes egiteko motiboak ez ziren izan bakarrik soldadutza ekiditea edo gosea; hortaz gain, herritarrek gerrarako zerga bereziak ordaindu behar izan zituzten (“gerra kontribuzioak”), bai gerrak iraun zuen bitartean, baita ostean ere (batez ere galtzaileek, zigor modura); horrek berez pobreak ziren familia asko ito zituen (1).

Gainera, sasoi horretan Argentina modernoa eratzen ari zen. Ordurarte mapetan agertu arren, herrialde osoa ez baitzegoen kriolloen (=europar jatorriko argentinarren) menpe; indigenek gizon zuririk gabeko eremu handiak mantentzen zituzten oraindik. XIX gizaldi amaieran bultzatu zen azken konkista kanpaina handia. Armada argentinarra eta jatorrizko biztanleen arteko borroka gogorra izan zen; wild west pelikula bortitzenen parekoa bai, behintzat. Garaipen militarraren ostean, indioei kendutako pampa okupatu behar izaten zen; euskaldun asko aritu zen kolono paper honetan, eremuak alanbratzen lur portzentai baten truke (2).

Testuan immigrazio bidean dauden euskaldun gehienen jokaera azaltzen zaigu: lehenengo hiri handietako biltegi maioristetan... gero tamboetan esnekiak ekoizten eta banatzen... batzu pampan sartzera ausartzen dira ere, jaioterriarekin zerikusi gutxi duen bizimodua ikastera... Hau irakurrita beraz, Ameriketara heldu berri ziren geure arbasoen nondik norakoak irudika ditzakegu; liburuetan azaltzen dez den mikrohistoria...

Jatorrizko dokumentua:

• ANONIMOA. 1892. Los bascos en la Argentina. Euskal-Erria Revista Bascongada XXVI:313-316. Donostia.

Dijitalizazioa:

• Sancho el Sabio Fundazioa 2011. http://hdl.handle.net/10357/2813

Aipuak:

(1)   Martínez Caspe, MªSoledad. 1993. La II Guerra Carlista en Navarra (1872-1876): represión y exacciones. La cuestión foral y la guerra. Gerónimo de Uztariz 8:91-110. http://amarauna.org/uztariz/pdf/artikuluak/aldizkaria0805.pdf

(2)   Gorosabel, Oier. 2009. Un puente dinamitado y reconstruido. Antzina: revista de genealogía vasca e historia local 7:12-20. http://www.antzinako.org/Revistas/Antzinako_7.pdf

Azken urtietan ez dot kirola egittera juan biharrik izan; lehendik pizkat aspertzen ninduan makiñetan zirri-zarra ibiltziak, eta kobazuluetako jardunakin nahikua eta sobra izaten nebanez... kiroldegira agertu bez. Azkenaldixan, baiña, hainbat arrazoingaittik nahi baiño gehixagotan egin detsat huts lurpeko deixari, eta dakaten biharra eukitta, “zeozer” egitteko premiñia etorri jata, lepoko miñekin ez hasteko. Halan, askotan pasatzen jatan lez, El Abuelo Congelado moduan sentidu naiz aspaldittik zapaldu bako eremuan.

Lehelengo inpresiñua, deigarrixena, kristo guztia online ikustia izan da. Nik segapotua kendu barri badot be, ba dakitt gaur eguneko joeria kontrakua dala. Orduan: lehen be ikusten ziran mobillak gimnasiuan, bai, baiña berba egittekuak. Oiñ, ostera, ixa danak iPhone itxurako oholtxuekin dabiz: batzu musikia entzutzen, bestiak pantallia pallakatzen... (etxata txarto begittantzen ¿eh? Atentziñua deittu bakarrik).

Bestalde, makiña guztiak barriztuta dagozela irudittu jata. Ez da hala. Ba dagoz bai makiña barrixak; baiña, hobeto begiratuta, gehixenak azala aldatuta dakela konturatu naiz. Azkenaldixan eraikiñetan erabiltzen dirazen fatxada itsasgarrixen estiluan...

Sorpresa txarra: saunan... ¡dutxa hotza hartzeko aukeria kendu dabe! (!!???!!!). Terapeutikoki, lokatzezko baiñu bati lokatza kentzian pareko astokerixia.

Musikia: lehen “dance” estiloko gauzak gero eta gehixago entzutzen baziran be, oin... besterik ez dago. Gaur, gaiñera, 1980 hamarkadako “greatest ittuak” chunda-chunda galbahetik pasautako monografikua zeguan (Bon Hobby “It’s my life”, Flashdance...). Bistan da, lehengo aldian, LSD lineak publikuan neurriko musikia ipintzeko aukeria ekarri dabela... (domeka goizian, kuarentoi tripahaundixa ugari).

Jentiari buruz, ba danak ezezagunak dirazela. Oin dala 8 urteko habitualei be (“Tiki-tiki” & Cia) bizimodua aldatu jakela imajinatzen dot, umiak-eta... eta gaur egunian dabizenak, zein diranik bez. Bueno: salbuespen bat dago. Oin dala 8 urteko moduan hor dogu Andoni Badiola Osoro jauna, gimnasixoko “kefia” ;-)

Arropekin be, “zer erantzi”? Hau ez da gauza barrixa: sasoi baten, ziklismoko erropetan bapateko aldaketia egon zan moduan, beste kiroletako “modan” igual ez da hain era radikalian igarri; baiña aldaketia egon, egon da. Nik kaleko erropa normalakin egin izan dot kirola, algodoizko kamiseta nasaixakin-eta, taparroiekin-eta... Eta lehen ba, tira, “euskal traje rejional barrixa” sartuta bazeguan be, nere moduko elemento batzu ikusten ziran ondiok. Oiñ... gitxi, gitxi! Dana lycra eta dana markatzen.

Gaiñera zapatillak erosi bihar izan dittudaz (lehenguak oin dala 4 urte-edo bota nittuan) eta, joder...! Normal itxurako zapatillarik ez! Dendako merkenak erositta be, dana brillua, kolore bizixa... Beraz hor nabil ni, nere erropa ziztriñekin eta briztadaz betetako zapatillekin. Whore of the Worlds pelikulako bigoteduna sentitzen naiz (pizkatxo bat).

Modu serixo eta profesionalian amaitzeko, hamen lagakotsuet kiroldegixan egitteko moduko ariketatxo batekin. Iskiotibialak luzatzeko sorki-lana, via Aritz Agirre

Argazkixa: Alberto Unamuno Urkitza.

Goguan dakadaz, adibidez: sorgiñen kontrako prozesu bat (hau azkena izan zan, antzezle barik laguntzaille ibilli nintzan), itsas naufragio bat, arrain erraldoiak... eta, batez be, vudu zeremonixia. Goiko argazkixa ez da urte horretakua, baiña kontakizun honen protagonista batzu dagoz bertan (ezkerrekua da Ainara).

Denpora asko da eta gehixena ahaztuta dakat, baiña kristona montau genduan Untzagan. Onduen gogoratzen dotena, jakiña, nere partia da. Lagunak plaza erdixan, Ainara zeremonia-ofiziatzaille nagusixari begira. Ni publikuakin nahastauta, kaleko jantzitta. Gabia, egualdi ona, sua... Kalejirian ostian, Txantxazelaiko kioskopian amaitzen genduan gauzia. Isilttasunan erdixan, suan argi dardartittan, Ainarak plaza bete vuduzaleri berba egin bihar zetsan:

(arazua: vudu zeremonia baten, Haitin, frantsesez berba egin bihar; baiña frantsesik jakin ez; bat-bateko alardia egiñaz, halako parrastada bat botatzen zeban)

"La confiture, l'entrecot;
mais ce n'est pas posible!
Je t'aime, moi non plus.
Le soleil, le croissant...!
Entrez moi!
Allons enfants de la patrie!
Nous sommes, vous être, il sont...

Soufflé! Café au lait!”

;-)

Horren ostian, Ainarak biktima bat seiñalau dau aginte-makillakin (neu). Orduan, akolitto-zonbixak publiko artera sartu dira, biktima-ehizian. Panikua edo (ezagun da La Fura dels Baus ikusi barri genkala). Harrapau nabe, sekulako alarau artian Ainaran parera eruanda. Sazerdotisiak oillasko-hanka batekin aittiaren ta semiaren eginda, tak! Hipnotizau nau. Adurra darittela, eskuak sabelera eruan, eta... rrrraaaas! Tripan dakaten poltsia urratu desta, barruko tomate, heste eta asadurilla aidian jasota (tanborrak, orruak, txilixuak, publikoko umiak negarrez...) hortik aurrera ez dot gogoratzen, sardiñia hartu, erre eta Dantza Eskolako ikasliak suan inguruko dantza bat egingo zeben kontizu.

Laiñuen arteko irudi honen berreskuratzia @ainhoaeus @beatxo eta @ororostorm eri zor detset, twitterren frantsesa ikastiari buruz barriketan genbixala.

@Txikillana @beatxo @ororostorm ze istorio bitxia! Konta, konta blogean! Polita!

— ainhoa (@ainhoaeus) February 20, 2014