Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Markos Zapiain

Gizonaren eta andrearen arteko desberdintasuna, zehazki

Markos Zapiain 2008/07/11 16:53

Hainbat haritik tiraka saiatu izan gara gizonaren eta emakumearen arteko desberdintasun psikologikoa adierazten: gizona erasokorra ei da, harroa, adimena erabiltzen du, proiektua; andrea berriz emozioen munduan dabil gehiago, pasiboa da eta intuitiboa. Gizona eguzkia eta andrea ilargia, lurra edo leizezuloa. Gizonak urrutira begiratzen du baina ez da gai aurrean duena ikusteko ere; aldiz, emakumeari dendako erakusleihoa eta oro har hurbila irresistiblea zaio, gizonak ez bezala jendea nola doan jantzita garbi ikusten du, hautemateko gaitasun handiagoa baitu oro har.

Zaila da hori guztia onartzea. Inor gutxi dago bereizketa horrekin erabat ados. Agian izaeran eta goi mailako ezaugarrietan bilatu beharrean egunerokotasunera jaitsi eta jarduera eta ohitura zehatzak hartu beharko genituzke aintzat.

Eta hor garbi nabaritzen da edozeinek onartzeko moduko desberdintasun bat, gizonaren eta emakumearen arteko aldearen esentziatzat har genezakeena: gizona, tabernan eta nonahi, komuneko txirristan kaka-pusketa bat itsatsita ikusten duelarik, pixa bertara zuzendu eta gogor ahalegintzen da desitsasten. Ostera, emakumeak eseri eta oso bestelako kontuei buruz hausnartzen du. Azpian ukan lezakeen kaka itsatsiaz ez da arduratzen, beste norabide batera zuzentzen baitu soa.

Sarritan, komunera lagundu duen adiskidearekin hitz egiten du. Beti galdetzen diogu gizonok gure buruari zergatik ote doazen binaka neskak komunera. Berriki jakin dut andreak mundu mailako konfabulazio bat antolatzen ari direla gizonak suntsitu eta desagerrarazteko. Hain zuzen, komunean egitasmo esterminatzaile horren xehetasunak eztabaidatzen eta erabakitzen omen dituzte.

Bakarrik esnatu naiz

Markos Zapiain 2008/07/08 12:15

Amy Winehousek bere burua ez du batere gustuko eta horregatik sentitzen dugu hainbatek eta hainbatek oso hurbila. Bere burua ahazteko bideetako bat du kantugintza eta kantatzea bera. Nazka uholdetik ihesi, ez du bake apur bat aurkitzen abestian baizik. Gizaki garen heinean, Amy Winehouseren bizitza, hondamendi hutsa denez gero, biziki zaigu interesgarri. Edonola ere, miraria, betiereko arte handian bezala, anabasazko oinaze itsu hori kantuan eta erritmoan transfiguraturik berrerosi ahal izatea da.

Hain gutxi gustatzen zaizkio Amy Winehouseri bere aurpegia eta bere gorputza ez baititu batere zaintzen, ezta arropa ere, eta horrela daraman motots ikusgarria atontzeari eskainiko dio ardura osoa. Gure arreta mototsean jartzea nahi du, gainerako gorputz atalak ikus ez ditzagun. Depresioan maila bat hondora egin duela sentitzen duelarik, koxka bat goititzen du mototsa. Argandan hiru errotuluk apaintzen zuten Amyren tutulua: hiruretan zekarren “Blake”, “Blake”, “Blake”, bere senarra, gaur egun espetxean.

"Back to Black"eko letrak Blakerekiko maitasun harremanetan izaniko krisialdi batek beharturik idatzi zituen.

Ken Zazpikoak maiz mintzo dira galduriko neska errealaz (joan da, bereizi gara, utzi nau, hil da), irudimenaren bidez berreskuratua: Laboaren kantu zaharretan, Lapatzako olatu bortitzetan, beti eta nonahi berragertzen baita. Edo “Noizbait”en, galdutako neska aurkitu eta gertu sentitzeko modu bakarra “begiak itxiz” da. Edozein gisaz, utzi ez gaituen maite erreala ere denborak darama; baina gelditu denbora eta maiteak eternitatearekin bat egingo du eta beti laztandu ahalko dugu altzoan goxo-goxo maite jainkotua, alegia, irudimenezkoa, "inoiz amestu bako lurretan".

Ostera, Amy Winehouserentzat bikote harremana erremediorik gabeko suntsitze prozesua da eta alferrikakoa dugu irudimenezko babesa.

Wake up alone

abestian, Amy abandonatua gaixorik dago hainbeste negar egiteagatik, baina egunez etxea garbitzen du, okupatuta dagoenean gauzak ondo doaz, edozein zereginetan murgiltzen da bere buruari Blake non ote den galdetu behar ez izateko, atzera eta aurrera dabil pentsatzeari buruz pentsatu behar ez izateko…

Baina zentzunari eusteko ahalmen isil hori ilunabarrarekin batera arrakalatuko zaio, eguzkia gorde bezain laster oinazea bularrean, odola hotz dabilkio, arnasestuka eta antsika hasi da, ilunak estali du, ezin dagoeneko ihes egin, badoa ohera, Blake basati ageri zaio ametsetan, Amyren erraiez jabetzen da, beldurrezko uholdeak sentiarazten dizkio, Blakerentzat busti egiten da Amy, elkarrekin bainatzen dira ohean argi urdinpean, Blakek igeri egiten du Amyren begietan, Amy Blakeren gainean isuri da, ilargia ere logelan isuri da, baina…

BAKARRIK ESNATU NAIZ.

Rilkek zioen amodiorik egiazkoena abandonaturiko emakumeak sentitzen duela, abandonatua baina oraindik maitemindurik, zinezko maitasun bakarra dela maitale baztertuak erantzuten ez duen maitearengana sentitzen duena, Saforena, Magdalako Mariarena, Eloisarena, Gaspara Stamparena, Alfonsina Stornirena…

Zerrenda honetan dugu “Wake up alone” idatzi duen Amy Winehouse ere.

Makrokontzertu batean

Markos Zapiain 2008/07/07 19:26

Amy Winehouseren kontzertuan, Argandan, joan den ostiralean, bazetorren “Wake up alone”, ñabarduraz beteriko abesti delikatu bat, arreta osoa eskatzen dizuna, hasi da kantua eta tipo batek “aizu, barkatu, bultzatu zaitut” (“oye, perdona, que te he empujado”).

Ni ohartu ere ez nintzen egin balizko bultzakadaz, atseginak zaizkit kontzertuetako bultzadak, autobusetako igurtziak adina, eta abesti baten barruan zaudenean bost axola gorabehera horiek.

“Baina azaldu nahi nizuke ez zaitudala bultzatzeagatik bultzatu, baizik ni ere bultzatu nautelako, eta gainera ez letorkidake txarto apur bat aurreraxeago kokatzea” (“pero quiero explicarte que no te he empujado por empujarte, sino porque a mi vez he sido empujado y además no me vendría mal situarme un poco más adelante”).

“Lasai, ondo da, eskertuko nizuke ñabarduraz beteriko abesti delikatu hau entzuten uztea, adiskide” erantzun nion.

“Ba zure itxuragatik ziurtatuko nuke Shakirazaleagoa zarela Amyzalea baino” (“pues dado tu aspecto juraría que te va más la Shakira que la Amy”).

Bermeotik Madrileraino minutu horien bila joan eta tipo komunikatibo horren erruz alferrik galdu. Handik pixka batera, nigandik oso hurbil, kuadrilla bat oihuka: “¡yo soy españool, yo soy españool!”. Ezin “You know I’m no good” aditu.

Abestia bukatutakoan, tentsioa askatzeko eta bide batez laguntza eske edo, “Amyyyy!!!” garrasi egin nuen. Iruditu zitzaidan so egin zidala, esanez bezala “pazientzia, lagun euskaldun hori, niri ere bidegabeki espetxeratu didate senarra, nire Blake, nire Arnaldo”.

Gero morroi batzuk tirolina izeneko txikota batzuetara lotu eta atzera eta aurrera labandu ziren Rock and Rioko zerutik. Amyk harri eta belarri begiratzen zien.

(Bob Dylanek atzo berdin. Nacho Gay El Mundoko blogariak kontatu duenez, "ante sus narices pasa un tipo volando sobre una tirolina. Le mira y con el gesto dice: 'Gilipollas'".)

Amy Winehousek ia beti oparitzen ditu Bis bi. Espainiatik berriz ziztuan ospa egin zuen.

Biharamunean Madrilgo egunkarietan Winehouseri hoztasuna leporatu zioten ez zuelako Bisik eskaini, ez zelako kontzertu ostean Madrilen parrandan geratu (ordea, artikulu berean zioten poliziak etxean atxilotua duela, etxetik soilik irten daiteke kontzertua ematera, ondoren berehala buelta) eta ez zituelako futbolean Europako Txapeldun izateagatik zoriondu.

Susmoa dut bultzakadaren azalpenak eman zizkidana izan zela horrelakoak idatzi zituen kazetarietako bat. Baina baliteke, eta okerragoa litzaiguke, tankera horretako komunikatibo piloa ibiltzea, beste barik, Espainia aldean.

Makrokontzertuetan entzule askok emanaldi osoan behin ere ez diote artistari begiratzen, beren ahotik kanporatzen dituzten zozokeriekin liluratuta. Beren kalaka artistaren perlen pare jartzen dute, ez dira miresteko gai, berdinkeria inposatzen dizute.

Aitzitik, Plateruenan Gu ta gutarraken despedidan edota Bermeoko Kafe Antzokian Ueken kontzertuan ez zebilen berritsukeria harroputz itogarri hori.

Makrokontzertuan baino harreman intimo sakonagoak izan nituen Amy Winehouserekin Alsa autobusean, etxera itzultzean, bere abestiak MP3an entzunda.

Titiaren lilura

Markos Zapiain 2008/07/01 11:58

Munduko gauza on guztiak dira titien antzekoak: aldi berean praktikoak eta politak. Emakumeak titizorroa pixkanaka kentzen duenean, “paradisuko sagar jaioberriaren pare” ageri dela titia dio Juan Kruz Igerabidek ("Hauts bihurtu zineten", 76 or.)

Gure auzoko poeta batek ere modu hunkigarrian laudatu du titia: “Oi titi, oi titi/ zein ederra zaren/ bazeneki/ orduan ez zinateke/ hain eder/ hain titi”.

Poemaren amaieran errimaren indarra galtzen den arren, ederki adierazten du titiaren oharkabetasun apala eta harrokeria eza, titiaren betiko arrakastaren ezinbesteko osagai. Bularra bere edertasunaz ohartuko balitz, fini bere xarma. Zorionez, pentsamendua ez dago titian kokatua, nahiz eta ziurrenik irakurle askorentzat pentsatzea eta titiaren gainean pentsatzea jarduera berbera izan, esaterako Aimar Pinorentzat.

Hain dira bularrak politak, ez baita harrigarria jende sentsiblea itsutu eta putzura amilaraztea. Floridako Coconut Creek herriko gizaseme batek, William Winikoff jaunak, 76 urte, bere burua medikutzat aurkeztu eta bular arakatzeak doan eta musutruk egiteko gertu zegoela ziurtatu die zenbait emakumeri. Horietako bik sinetsi eta titiak auskultatzen utzi diote. Halako batean ordea ohartu dira ukitzeek gehiago zutela zirri berotik azterketa zientifikotik baino. Winikoffen irribarre pikaroak susmoa areagotu die. Azkenik andreek poliziari deitu eta atxilotu egin dute. Epaiketaren zain dago, jokaera lizunagatik salatua.

Diotenez, gustagarri edo gorrotagarri zaizunaren antza hartzen duzu bizitzak aurrera egin ahala, eta niri, hogeita hamabi urte besterik ez baditut ere, titixkak handitzen ari zaizkit, eskailerak jaistean nabaritzen dut batez ere balantza. Ez da atsegina, eta pentsatzen ari naiz faxaren bat jartzea bular aldean. Ez dakit Manu Etxezortuk eta Koldo Goitiak halako trantzerik pairatu ote duten, kate motzean lotua ote duten bularraren puztea ala gainezka egiten dien noizean behin.

Gorputzeko beste atalen aldean handia eta berezia du bularrak grazia. Titiarekin alderatuta, ez du zereginik sudurrak. Gizajale edo kanibalek duda larririk ez dute izaten gutixia gisa zer nahiago, titia ala prostata. Kanibalismoa zerabilen tribu bateko buruzagiari antropologoak “gainditu al duzue ohitura itsusi hori?” galdetu eta erantzuna “bai, ezabatu dugu, atzo bertan afaldu genuen azkeneko kanibala, titi eta guzti, nire lehengusina”.

“New England Journal of Medicine” aldizkarian argitaraturiko alemaniar ikerketa batek ziurtatzen du egunean hamar minutuz bular pare bati so emateak gizakiaren bizialdia bost urtez luza lezakeela. Dirudienez, ariketa horri esker bihotzak odol gehiago ponpatzen du, zirkulazioa bizkortzen da. Betiko eszeptikoek dena den hoztasunez hartu dute albiste pozgarri hori eta diote bost urte barik bost zentimetro luzatzen dela, eta ez bizia, baizik organo ospetsu bat.

Edonola ere, baten batek egunean hamar minutuz begiratu nahi badizkit, lizunkeriarik gabe, soilik bizialdia bost urtez luzatzeko, ez diot kobratuko berrehun euro baizik, saio bakoitzeko.

Bigarren pertsonan idatziriko eresien aurka

Markos Zapiain 2008/06/24 17:52

Desosegua eragiten didate norbait hil ondoren bigarren pertsonan idazten zaizkion in memoriam eta laudorio ikaragarri horiek:

“Oroitzen zara, Aitziber, nolako lanak hartu genituen aberriaren alde, arazoari gehienek ezikusia egiten zioten bitartean?”

Edota:

“Munduko hamalau gailurrak igo hituen, Harkaitz, eta aingeruzko goialde haietan gelditu duk hire arima elur argiaren eta Yeti misteriotsu eta ilunaren lagun sekula betikoz”.

Halako hilkexek sorturiko ezinegona, batzuek hilikoaren arimaren patuari lotzen diote: diotenez, inbokazio horiek, zuka zein hika, arima lurrean kateaturik atxikitzen dute, goi esferetarako bere ibilbide askatzailea eragotziz. Nire arbuioa ordea ez da mistikoa, baizik soilik psikologikoa eta estetikoa.

Psikologikoa: biziki hunkiturik omen dagoen idazleak hila goraipatzen duelarik bide batez bere burua zenduriko heroi maitagarriarekin elkartuta pintatzen du, eta heriozko sentimenduen anabasa dela-eta jendea despistatuta dabilela profitatuz hildakoaren merituak bere izenean ere jartzen ditu lotsa gutxiz, bere baitara ditu erakartzen eta bere dohainen artean zerrendatzen.

Estetikoa: hil berriari oroiminezko doluz mintzatzeak melodramatismo merkez eta sentimentalkeriaz kutsatzen du giroa. Bizirik gelditu denak hildakoari zuzenduz oraindik gogoan duela adierazi nahi luke beharbada, baina egitez lortzen duena da irakurlearen baitan “hildakoa bizirik balitz” desira sortzea, “halakorik irakurri behar ez izateko…”; desira berez onuragarria.

Aldi berean haatik beste desira hau ere pizten du, aski itsusi eta kezkagarria: “lastima hil dena beharrean horrelako kursikeriak idaztera ausartu dena hil ez izana”.

Wittgensteinen pentsamendua

Markos Zapiain 2008/06/04 19:47
Selektibitateko Testu Iruzkinaren 2.1. puntuari erantzuteko egokitua

Hauxe da Wittgensteinen gogoeta abian jarri zuen harridura: hitz egin, hitz egiten dugu, noski, baina zer da zehazki egiten duguna mintzo garelarik? Nola funtzionatzen du zentzuak esaldian, zer da perpausa? Kanten galdera ezagut dezakedanaren mugen gainekoa bazen, Wittgensteinek itaunduko du zer ote den era onargarriz esan dezakedana. Eta zentzuz esan dezakedanaren mugak tautologia eta kontraesana dira: tautologia beti da egia, baina ez digu ezer esaten munduaz; kontraesana beti da gezurra, eta ez digu ezer esaten munduaz.

Lehen Wittgensteinentzat, tautologiaren eta kontraesanaren artean dagoen perpausak, zentzuzkoa denean, mundua irudikatu egiten du. Izan ere, hizkuntzak eta errealitateak forma logiko berdina dute, isomorfoak dira: adibidez izenak, hizkuntzaren azken osagai definiezinak, bat datoz gauzekin, errealitatearen azken osagaiekin. Munduaren irudi legez funtzionatzen du perpaus onargarriak. Alabaina, ezin da perpausen bidez munduaren eta hizkuntzaren forma logiko komuna azaldu. Hori norberaren lokartze unea zehazki kronometratu nahi izatea litzateke. Perpausek forma logiko hori “erakutsi” egiten dute, ezin dute “adierazi”.

Tractatus-ean, hortaz, Atomismo Logiko osoan bezala, izenaren zentzua bere erreferente erreala da. Eta perpaus onargarria, era berean, mundua deskribatzen duena da, hots, Natur Zientzietakoa. Ordea, Natur Zientzietako gaiak ez dira garrantzitsuenak gizakiontzat.

Sakonkien dagozkigun gaiak etikoak, mistikoak, estetikoak dira. Baina ezin dira hitzez adierazi. Mistikaz berbetan hasten garenean ez dugu botatzen zentzugabekeriak baino. Esan daitekeena, guztiz argiro esan daiteke; eta ezin esan daitekeenaz, hobe isiltzea. Lehen Wittgensteinentzat, beraz, badago egia, mintzoz adieraz daiteke, egia adierazten hasi eta bukatu egin behar dugu, eta egia adierazi ostean isildu: jolastu, maitatu, bizi. Horrexegatik dio Tractatus-ak zati bi dituela: idatzirik dagoena eta idatzirik ez dagoena. Eta bigarrena ei da garrantzitsuena.

Betiko eta eguneroko hizkera, bestalde, ez da gai mundua artez deskribatzeko, nahasia baita. Horrenbestez, munduaren berri emateko, logikoki perfektu bilakarazi beharko dugu hizkuntza. Lehen Wittgenstein gazte suhar solipsistak hizkuntza aldatu nahi du, halatan mundua ere aldatuko duelakoan, munduaren mugak nire hizkuntzaren mugak baitira.

Heldu ahala, aldiz, baretu egingo da, eta Bigarren Wittgensteinek munduko hizkera ugari aldakorrak bere horretan onartzearen eta uztearen alde egingo du.

Ikerketa Filosofikoak liburua da Bigarren Wittgensteinen filosofiaren adierazpen nagusia.

Honen arabera, zentzuak ez du erreferentearekin zertan bat etorri: “Platon” zentzua ez zen Platon pertsonarekin batera zendu. Ez da egia munduaren eta hizkuntzaren forma logiko komunak perpausak zentzudun bilakatzen dituenik. Ostera, erabilerak erabakiko du hitzaren edo perpausaren esanahia. Hizkuntzaren adierazpenek anitz erabilera eta helburu dute eta jarduera desberdinei lotuta daude: erregutzea, eskertzea, madarikatzea, agintzea, gertaera bat kontatzea, eta abar.

Perpaus mota bakoitza hizkuntza-joko jakin baten adierazpena da. Hainbat arlotan erabiltzen dugu hizkuntza, eta erabilera horietako bakoitza hizkuntza-joko bati dagokio. Beraz, perpaus baten esanahia ezagutzeko, dagozkion hizkuntza-jokoa eta jarduera ezagutu beharko ditugu.

Beste jokoek bezala, hizkuntza-jokoek ere, funtzionatuko badute, arauak behar dituzte. Eta, argi eta zuzen jokatzekotan, arauak ezagutu behar. Desberdinak baitira zientziaren hizkuntza-jokoaren arauak, erosketan erabili beharrekoak, elizan, eta abar.

Hizkuntza-jokoek ez dute inolako funtsik. Ez dute Wittgensteinek “senide-antza” deritzona erakutsi baino egiten, joko desberdinen arteko analogiak eta berezitasunak nabaritu baino ez. Hizkuntzaren esentzia bilatzea zentzugabekeria da. Arauen deskribapen argira mugatu beharko genuke.

Edozelan ere, Lehen Wittgensteinek zein Bigarrenak antzera ikusten dute filosofiaren zeregina. Orain arte, filosofia isildu beharrekoaz etengabeko kalakan aritu da. Buru eritasun bat izan da filosofia, hizkuntzaren funtzionamendu zuzena ongi ez ulertzearen ondorio. Gramatikaren atzapar tronpariek mendean hartzen gaituzte, eta bost liburuki mardul idazten ditugu “Izatearen Esentziaz”. Orduan Wittgensteinek diosku: “begira, zu gaixorik zaude,  eta nik osa zaitzaket. Irakur ezazu nire obra, ulertu ondo, eta sendatuko zara. Eta, behin sendaturik, isildu egingo zara”. Terapia gisa ikusten du Wittgensteinek filosofia: ez dago filosofia-arazoak konpontzerik, errealitate berriren bat ezagutzera emanez adibidez, zentzubakoak baitira; filosofia-arazoak desegin egin behar dira, eta ahaztu. Arazo filosofikoa eulia da, botila barruan. Wittgensteinek botilaren zulorako bidea erakutsiko dio euliari.     

Kontsulta eta hauteskundeak

Markos Zapiain 2008/05/29 22:21

 

Ibarretxek De Gaulleren antzera ikusten du lehendakariaren harremana herriarekin: hitzarmen batek lotzen ditu, alderdien eta hedabideen gainetik. Ibarretxek Euskal Erdiari kontsulta agindu zion eta hitza betetzen ari da, konstituzionalisten presioa gorabehera, batik bat dependentista jeltzaleena. Eta hiritarrok Ibarretxek proposaturikoa arbuiatuko bagenu, etxera joango litzateke, De Gaulle bezalaxe.

Konstituzioa muga gisa ezartzea ez da batere demokratikoa. Espainiako Konstituzioa aski ona da, baina ez da demokratikoa, ez sorkuraz ez menturaz. Aitzitik, Ibarretxerena ez da ekimen oroz lehen abertzalea (Ezker Batua ez da abertzalea), baizik demokrata, lurralde jakin batean demokraziaren kalitatea apur bat (ez gehiegi) hobetzeko ahalegina.

Patxi Lopezi hauteskunde autonomikoak irabazteko aukerak murrizteko tresna ere bada kontsulta. Azken hauteskundeetako emaitzek jeltzaleak beldurtu zituzten; hurrengo autonomikoek, ezker abertzale nagusia eskubide politikorik gabe dagoela, eta PP galbidean, Ibarretxeren eta Lopezen arteko lehia polarizatua ekarriko dute. Dena den, Lopezen proiektu politikoa Ibarretxerena baino zentzuzkoagoa eta erakargarriagoa balitz ere, ez luke irabaziko, Lopezen beraren egitura psikofisikoa dela eta. Espainian apika bai, EAEn ez. Erkorekari ere ezingo lioke irabazi. Jose Luis Bilbaori ordea bai, Lopezek irabaz liezaioke.

Sozialisten artean, Ibarretxeri irabazteko gai, euskaraz ondo ikasiko balu eta lehendakari izateko lezio egoki batzuk jaso ondoren, Santano ageri da, Irungo alkatea. Edonola ere, Ibarretxeren ekimenak Lopezi txikitu egin dio irabazteko aukera.

Herriari galdera, beste ikuspuntu honetatik ere autonomikoetan nagusitzeko bitarteko eta iskilu: Auzitegi Konstituzionalak kontsulta inpugnatzea bera ere Ibarretxerentzat garaipen goxoa litzateke. Ezker abertzalearen ordezkari politiko asko espetxean edo espetxerako dago (berehala dugu ANVren eta EHAKren aurkako epaiketa), eta kontsultaren saltsaren bidez Ibarretxek aiseago erakarriko ditu 2001ean jaso zituen bozen tankerakoak.   

Kontsulta hau ondo irtengo balitz erraztu egingo litzateke, beharbada, herriari Tren Lasterrarena bezalako hainbat egitasmori buruzko iritzia eskatzeko ohitura demokratikoaren zabaltzea. Kontsultak eta erreferendumak patxadaz eta sarritan egin beharko genituzke, Ibarretxerenari ematen ari zaizkion kutsu dramatikoa epeldu eta desegin. Hobeki profitatu beharko genituzke Interneten baliakizunak.

Amaren maitasunaren deslokalizazioa

Markos Zapiain 2008/05/28 17:27

 

Rowena Bautista filipinarrak Clinton eta Princela Bautista seme-alabak Filipinetan utzi eta AEBetan beste bi ume zaintzen ditu. Azkeneko bi Gabonetan ez da Filipinetan egon. Berriki itzuli delarik, Clintonek, 8 urteko mutikoak, ez du ama ukitu nahi izan. “Zergatik etorri zara?” galdetu dio kopetilun.

Gero eta gehiago dira Rowenaren antzera sorleku txiroa utzi eta denboraldi luzeetan atzerri aberatsagoan lan egitera behartuta dauden amak. Rowenak bere amari utzi dizkio seme-alabak eta Washingtonera joan da. Edozein neskamek kobratzen baitu Washingtonen, sendagileak Filipinetan adina.

Dena den, Rowenaren ama irakaskuntzan dabil eta goizeko 7etatik arratseko 21:00ak arte lan egiten du. Halatan, Rowenak Anna de la Cruz neskamea kontratatu behar izan du Clinton eta Princela egunez jagoteko. Anna de la Cruzek, berriz, bere seme nerabea  80 urteko bere amaginarrebaren ardurapean uzten du.

Rowenaren bizitzak gero eta zabalagoa den joera mundial bat erakusten du: herrialde aberatsek goxotasuna eta laztanak inportatzen dituzte herrialde txiroetatik. Berriki arte “brain drain” delakoa baino ez zen aipatzen, buru pribilegiatuen ihesa herri atzeratuetatik lehen mundura. Orain “care drain” edo “zaintzaren ihesa” ere badugu.

Amak alde egin dien umeak pilo ikaragarria dira. Filipinetan, esaterako, umeen %30 (8 milioi inguru) bizi da gutxienez gurasoetako bat atzerrian duela (ia denak AEBen; AEBeko filipinar etorkinen %70 emakumea da; eta ia denek "care" edo "zaintza" arloan lan egiten dute. AEBen gaur egun langileen %20 "care" delakoari loturiko lanetan dabil, oroz lehen umeak, zaharrak eta eriak zaintzen).

Nazio Batuek 1959an aldarrikatu zituzten Haurren Eskubideen seigarren artikuluaren arabera, umeak “maitasuna behar du, eta ulerberatasuna, eta, ahal den heinean, bere gurasoen erantzukizun eta  zaintzapean behar du hazi”, eta “ume txikiak ez du bere amarengandik bereizi behar, salbuespenezko egoeretan izan ezik”. Oraingoz, aldarrikapen horiek ez dira onkeriazko ametsak baino, ez dira gai umeak globalizazioaren arriskuetatik babesteko.

Marxen eta Freuden kategoriek arazo berri hauek argitzen lagun diezagukete. Ugazaba kapitalista langilearen lanari dagokion plusbalioa bereganatuz dirua pilatzen eta desberdintasun ekonomikoa areagotzen doan bezala, lehen mundukook hirugarren munduko amen maitasun-plusbalioa gureganatuz heziketari eta garapen psikologikoari loturiko aldeak sakontzen ditugu. Eta Freuden transferentzia: hirugarren munduko amen berezko maitasuna, beren umeenganakoa, gure umeengana erakartzen dugu, boterearen eta diruaren bitartez.

Oro har, edozein dela ere ama hauek beren seme-alabak aurrera ateratzeko asmatzen dituzten konponbideak, gehienek oinaze handiz sentitzen dute bereiztea, erruz eta damuz. Vicky Diazek, Filipinetan bost haur utzi dituen irakasle batek, dioenez, “egin dezakezun gauza bakarra da zure maitasun guztia zaindu behar duzun umeari ematea. Nire umeak ez daudenez, zaindu beharrekoei emango diet”. Horrela, Vickyk berak bilatu ez duen arren, mundu mailako afektuen deslokalizazioan esku hartzen du. Lekuz aldatutako neskame eta zaindariek ez baitute soilik denbora eta kemena sorlekutik atera eta herri aberatsera bideratzen: maitasuna ere bai. Zentzu honetan, maitasuna injustuki banatutako indarra da, herrialde jakin batzuetatik erauzten den sentimendua, beste batzuen onurarako. 

Migratu behar izan duten amek txarto pasatzen badute, ez dabiltza hobeki beren seme-alabak. Hauen emaitza akademikoak bereziki kaxkarrak dira. Ikaskideekin alderatuta, maizago gaixotzen dira, sarriago daude amorratuta, nahastuta eta apatiko. Maizago eta sarriago erabiltzen dituzte delinkuentzia eta suizidioa.

Ume hauek nozitzen duten afektu-gabezia eta herri aberatsetako umeek gozatzen duten maitasun-oparotasuna alderatuz gero, nabarmena da bidegabekeria. 

Mundu-mailako politikak batik bat politika ekonomiko behar luke, eta desoreka lotsagarri horiek konpontzen ahalegindu.

Aipaturiko datuak eta beste asko, liburu honetan:

GLOBAL WOMAN: Nannies, Maids, and Sex Workers in the New Economy, Edited by Barbara Ehrenreich and Arlie Russell Hochschild, Metropolitan Books, 2003.

Arazo honen inguruko artikulu interesgarri bi: 

1-Robert Frank: “High-Paying U.S. Nanny Positions. Puncture Fabric of Family Life in Developing Nations

2-Arlie R. Hochschild, “The nanny chain”

 

Hiru ama eta Milenaren kasua

Markos Zapiain 2008/05/20 12:38

 

Gaur egungo umeek dibortzioari eta zaintzari loturik aurki ditzaketen egoerak gero eta konplexuagoak dira. Xiringazko ereintzak, alokaturiko sabelak, robot depresiboentzako eta klon matxuratuentzako harrera-familiak… horrek guztiak korapiloak sortu ditu oraindik orain gardentzat jotzen zen amatasunari dagokionez.

Giza izaeraren ezagutzari hogeigarren mendean egin zaion ekarpen funtsezkoenaren oinarrian, psikoanalisiaren oinarrian, Ediporen konplexua dago. Freudentzat, ama nor ote den erabakitzeak ez zuen arazorik sortzen: badakit ziur nor den nire ama, eta ama bakarra dut. (Horregatik iruditzen zitzaion aurreratuagoa patriarkalismoa matriarkalismoa baino: amaren ebidentzia zentzumenen bidez eta zuzenean jasotzen dudan bitartean, aita detektatzeko arrazoia eta inferentzia logikoa erabili beharrean nago, adimena piztu eta garatu beharrean.)

Kontua da gaur egun ama bakarra dardaraka eta dantzan hasi eta biderkatu egin zaigula, gutxienez hirukoiztu. Ume bakar baten amatasunean esku har dezaketen  hiru andre bereiz daitezke: obozitoak jartzen dituena; umea sabelean eraman eta erditzen dena, umegilea; eta umea hartu, onartu eta hezten duena. Herri bakoitzak filiazioari eta umeordetzari buruzko legeria berezia du. Frantziak hirugarren emakumeari aitortzen dio ama izaera; umea zaintzen duena izendatzen du “ama”. Dibortziatuz gero, umea zaintzeko orduan azken honek luke zeresana, aurrekoek ez. (Derrida eta Roudinesco, De quoi demain, Flammarion, 70 or.)

Ez da hain erraza Goenkaleko Milenaren ama nor ote den erabakitzea. Munduratu zuen errumaniarrarekin harreman handirik ez du. Leonorrek hartu zuen, baina aspaldion ez dabil batere ondo. Nire uste apalean Koldo eta Nekane komeni zaizkio, ertzainaren porrak babes handia eman baitiezaioke ume koitaduari mundu arrano honetan.

Baietz klona gutxietsi

Markos Zapiain 2008/05/19 09:10

 

Umea zaintzeagatiko borroka kasu guztietan ez da benetakoa, baizik dibortzioak dakarren oinazearen eta suminaren adierazpenetako bat. Batzuetan zaintza ez da eskatzen bikotekide ohia izorratzeko baino. Umea haztea oso baita gogorra. Eta, diotenez,  gaur egun elkarketa-eredu hegemonikoa ez da honezkero sendi patriarkala seme-alabekin, baizik bikote kontraktuala. Eta umea gero eta gutxiago hartzen da familia biribiltzera letorkeen osagarritzat; eranskin desorekatzailetzat hartzen da maizago, gremlin amorragarritzat, lehenbailehen neutralizatu beharrekoa.

Zaintza benetan partekatu nahi izatera, garatuago genituzke klonazioak eman diezazkigukeen aukerak. Edozein gisaz, behin klonazioa egunerokoan txertaturik izango dugularik ere, etorkizun ez oso urrunean, dibortzio-prozesuetan ez da erabiliko umeen onura eta bikotearen bakebidea helburu. Aitzitik, gertagarriagoa da honako ika-mika hauxe:

Dibortzioa. Bi bikotekide ohiek nahi omen dute umeen zaintza.

“Ba klona itzazue”.

“Ados”.

Alta, berehala bilatuko du amorruak mintzatzeko bidea, eta dibortziaturiko biek jatorrizko umea eskatuko dute, jaiotzazkoa.

 “Baina klona ez al da ba definizioz jaiotzazkoaren berdin-berdina?”

“Berdina bai; ez ordea berbera”.

Epaiketa galdutakoak konformatu beharko du klonarekin.

Gizakiok gatazketan darabiltzagun jokabideak eta mintzamoldeak kontuan hartuta, ezin baikorra izan.   

Aurkezpena

Markos Zapiain

1963an jaio nintzen. Markos Zapiain naiz ia beti. Baina ez zidaten soldaduzka egiten utzi, nortasun bikoitza dela eta. Batzutan Pelipe pizten da ene baitan. Pozik ibiltzen da oro har Pelipe. Baina haserretzen denean, kontuz.