Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Volgako Batelariak / Elizabeth Costello eta nobela afrikarraren auzia (hots, euskal nobelarena, agian)

Elizabeth Costello eta nobela afrikarraren auzia (hots, euskal nobelarena, agian)

Iban Zaldua 2009/06/16 11:59
J.M. Coetzee idazle hegoafrikarraren pertsonaia baten gogoeta batetik abiatutako gogoeta erdia.

elizabeth costello

Chinua Achebe nigeriarraren Gainbehera dator dena berrirakurtzen ari nintzela (Alberdania-Elkar 2007; berez, liburuaren jatorrizko edizioa 1958koa da), duela urte batzuk irakurri nuen J.M. Coetzeeren Elizabeth Costello lanarekin gogoratu (2003) eta haren bila hasi naiz. Alde batetik, gogoan neukalako afrikar literaturaren inguruko atal oso bat zeukala, bereziki interesgarria iruditu zitzaidana, eta, bestetik, atal horretan bertan Acheberen erretratu ez oso disimulatu bat egiten zela kontatu zidatelako berriki.

 Elizabeth Costello liburu bitxia da. Ia ez naiz nobela deitzera ausartzen, nobela baten egituraren zantzuak dituen arren; izan ere, liburua ardazten duen pertsonaia nagusia, Elizabeth Costello noski, fikziozkoa da: idazle australiar bat, edadetua, zeinaren egungo bizitzaren pasarte batzuk kontatzen baitzaizkigu (ematen dituen hitzaldiak, animaliekiko gu gizakion portaeraz dituen iritziak, egiten dituen bidaiak, familiarekin dituen harremanak etab.), flashback batzuen bitartez bere iraganeko gertakari zenbaitez ere jabetzen garen arren. Baina liburua, susmatzen dut, gehiago du saiakeratik eta Coetzeeren beraren iritzi batzuen erakusleihotik, nobela-nobelatik baino: ez dakit orrialde guztietan ote den horrela, baina ematen du Coetzeek alter egotzat hartzen duela Costello, eta, izan ere, atal gehienak solte edo hitzaldi gisa leitu zituen Coetzeek foro ezberdinetan, edo artikulu bezala argitaratu, liburua osatzera iritsi baino lehen.

chinua achebe

Atal horietako bat da, hain zuzen ere, “Nobela Afrikan” izenburukoa (“The Novel in Africa”). Bertan kontatzen zaigu nola Elizabeth Costellok onartzen duen Hegoaldeko Itsasoetan zeharreko Scandia Lines-en gurutzaldi batean parte hartzea, zeinetan literaturari buruzko hitzaldi-sorta bat eskainiko baitu, bidaiari aberatsak entretenitzeko helburuarekin; ikastaroaren izenburua “Nobelaren etorkizuna” izango da. Itsasontzian bera bezala hitzaldi batzuk ematera igotako Emmanuel Egudu idazle nigeriar anglofonoarekin egiten du topo, “Nobela Afrikan” ikastaroa eskainiko duena hain zuzen ere: argi dago hasieratik gazteago zirela ezagutu zutela elkar Costellok eta Eguduk, eta dezente eztabaidatu zutela garai haietan; Egudu horren atzean mozorrotuta, zalantza askorik gabe, Chinua Achebe bera dago, Costelloren atzean Coetzee dagoen bezala. Bien sarrera hitzaldien pasarte batzuk eskaintzen dizkigu ondoren Coetzeek: publikoak entusiasmo handirik gabe jasotzen du emakumearena, afrikarrarena ez bezala. Ondoren, tabernan, entzule batzuk tarteko, idazle biak elkartu, eta Eguduk Afrikako (beltzen) literatura idatzi garaikideari buruz botatako iritzien gainean hasiko dira eztabaidatzen (esan beharra dago Coetzeek bertako literaturen problematikari buruz eskaintzen duen laburpena, Eguduren diskurtsoa baliatuz, oso interesgarria dela, berez). Une batean Costellok dio, polemikoki, Eguduk defendatutako “exotismoa” dela hain zuzen nobela afrikarrak garatzeko duen oztopo nagusienetako bat (“Zergatik daude hainbeste nobelista afrikar eta ez aipatzerik merezi duen nobela afrikarrik?”). Eguduk erantzuna ematera animatzen duenean, hauxe da Costellok erantzuten duena:

 

–Nobela ingelesa –dio Elizabethek– jende ingelesak idazten du, basikoki, beste jende ingeles batentzako. Horregatik da nobela ingelesa. Nobela errusiarra errusiarrek idazten dute beste errusiar batzuentzako. Baina nobela afrikarra ez dute afrikar batzuek idazten beste afrikar batzuentzako. Nobelagile afrikarrek, akaso, Afrikari buruz eta esperientzia afrikarrei buruz idazten dute, baina niri iruditzen zait idazten ari diren denbora guztian sorbalda gainetik begiratzen dietela irakurriko dituzten atzerritarrei. Gustuko izan ala ez, interpreteen rola onartu dute eta beren irakurleentzako interpretatzen dute Afrika. Baina, nola esploratu daiteke mundu bat sakontasun osoaz, aldi berean arrotz batzuei azaldu behar badiezu? Zientzialari batek bere ikerketa gaiei arreta osoa eta sortzailea eskainiko balio bezala da, eta aldi berean ikasle ezjakinen gela bati egiten ari dena azaldu beharko balio. Gehiegi da pertsona batentzat, ezin da egin, ez behintzat sakontasunez. Hor dago, nire ustez, zuen arazoaren muina. Zuen afrikartasuna irudikatu behar izatea, idaztearekin batera.

–Primeran, Elizabeth! –dio Eguduk–. Guztiz ulertu duzu. Esploratzailea esplikatzaile gisa –beso bat luzatu eta zapladatxo batzuk ematen dizkio sorbaldan.

“Gu biok bakarrik egongo bagina –pentsatu du emakumeak– zaplastako bat emango nioke”.

–Benetan ulertu badut –oraingoan Elizabethek ez dio kasurik egin Eguduri, eta Manchesterreko bikoteari mintzatzen zaio–, soilik da Australian antzeko arazoak izan eta atzean utzi ditugulako. Azkenik atzerritarrentzako idazteko ohitura alboratu genuen publiko australiar egoki batek heldutasuna iritsi zuenean, hirurogeiko hamarkadan gertatu zen zerbait. Irakurleen erkidego bat, ez idazleena… existitzen zena jada. Atzerritarrentzako idazteko ohitura alde batera utzi genuen gure merkatuak, gure merkatu australiarrak erabaki zuenean tokiko literatura bati eutsi ziezaiokeela. Hori da eskaini dezakegun lezioa. Hori da Afrikak gugandik ikasi dezakeena.

 

Costelloren (edo Coetzeeren) iritzi guztiekin bat natorren ez dakidan arren (izan ere, agian Coetzee bera ere ez dago Costellorekin guztiz ados, batzuetan), iruditzen zait, lehenengo paragraforako behintzat, eta aldeak alde, “afrikar” jartzen duen lekuan erraz ipini genezakeela “euskal”, behintzat azkeneko urteotako gure literaturaren internazionalizazioaren ezaugarri batzuei (eta idazle jakin batzuei) buruz arituz gero. Jakina, gure literatura idatziaren azpigarapenaren ezaugarri batzuek ez daukate zer ikusi handirik Egudu-Achebek bere hitzaldian zehar Sahara hegoaldeko Afrikarentzako aletutakoekin (besteak beste, pobrezia, alfabetatze-tasak, literatura idatziaren sarrera oso berantiarra…), eta, aldiz, idazle australiarrek eta afrikar anglofonoek duten aukera (merkatu anglosaxoniarrentzat ingelesez idaztearena, zuzen-zuzenean) ez zaio berez aplikatzen idazle euskaradunari (bai, ordea, beste maila batean baina, gazteleraren edo frantsesaren aukera egiten duen idazle euskotarrari). Argi dago, gutxienez 1989ra arte, eta oro har, euskal idazle euskaradunak (horretaz ariko bainaiz hemendik aurrera) “beste jende euskaldun batentzako” idatzi ohi zuela kasik esklusiboki, inoiz bere obra itzultzea lortzen zuen arren, eta jende euskaldun horren multzoa oso-oso irakurle gutxik osatzen zuten arren.

Baina irudipena daukat, are euskaraz idatzita ere, geroz eta gehiago “irakurriko gaituzten atzerritarrei sorbalda gainetik begiratzen diegula” idazten dugula euskaldunok, edo, behintzat, kanpoan arrakasta izan duen idazle euskaldunen minoriak, eta horren jatorria, hein batean behintzat, Obabakoakek jasotako Sari Nazionalean dagoela: nik uste dut hori nahiko nabarmena dela Bernardo Atxagaren orduz geroztiko obran, Markak arte behintzat, eta gure “errealitatearen interpretearen rola” hartu zuela alegia, nahita edo nahi gabe. Eta hala gertatzen dela baita Bitartean heldu eskutik osteko Kirmen Uriberen ibilbidean ere (bere lehenengo nobelaren “helburua geure ikuspegia kanpoan erakustea” zela esatera iritsi zen, argitaratu berritan). Bestalde, itzulpenak, gaztelerarakoak batik bat, gero eta ugariagoak dira, eta (inportanteagoa dena) gero eta gehiago hurbiltzen zaizkie euskarazko “jatorrizkoen” edizio-datei, batzuetan kasik aldi berekoak bihurtu arte; hor kontuan hartu behar dugu euskal argitaletxe batzuek (Alberdaniak, batez ere; hein txikiagoan Ereinek eta Elkarrek, Ttarttaloren bitartez) abian jarri duten gaztelaniazko bertsioen argitaratze-politika, nahiz eta kasu horretan eztabaida daitekeen ea ahalegin hori ez ote dagoen nagusiki zuzendua “barne-merkatu” gaztelaniaduna asetzera edo erakartzera. Baina are Madrileko edo Bartzelonako argitaletxeei begira, gero eta ohikoagoa da euskal orijinalen bidalketa, liburua oraindik Euskal Herrian argitaratuta ez dagoenean (eta, ondorioz, Euskal Herrian bertan zer harrera izan duen ezagutzerik ez dagoenean).

Emango luke, beraz, Costelloren Australiaren kontrako bidea hartzen ari dela euskal literatura, edo euskal literaturaren parte batek behintzat, gure idazle esportatuenek osatutakoak… beti ere irudikatzen badugu aurretik bagenuela “publiko euskaldun egoki eta heldu bat”, horren argi ez dagoena. Baina agian (auskalo) kontua da euskal irakurleen multzoak jo duela sabaia, dela irakurlego militantearen murrizketagatik, dela belaunaldi berriek (oro har) ez dutelako lehen bezainbeste irakurtzen (euskaraz behintzat), dela euskal idazleok ez diogulako irakurlego horri produktu nahikoa “errazak” eskaintzen (batzuek –arriskutsuki– aldarrikatzen duten bezala). Eta, ondorioz, ez litzateke harritzekoa, Elizabeth Costelloren garai bateko australiarrek bezala, kanpotarrentzako idazteko geroz eta ohitura handiagoa bagenu, eta, Eguduren afrikarrek bezala, exotismo mota ezberdinetara jotzeko gero eta jaidura handiagoa erakutsiko bagenu, maiz (exotismo bukoliko-tradizionalistara, exotismo gerrazibilerora, edo exotismo euskalgatazkerora, Jokin Muñozek inoiz aldarrikatu bezala atzerrirako balizko esportagai gisa…).

Salbu eta euskaldunok ez bagara bihurtzen ari, noski, gure buruekiko geroz eta arrotzago. Zeinaren kasuan, atzerritarrentzako idatziz, gure buruentzako idazten jarraituko baikenuke, nolabait… Azken batean, egia da Achebek metropoliko publikoarentzako idatzi zuela, hein handi batean, Gainbehera dator dena, baina egia da, halaber, bere bigarren mailako helburuen artean bazegoela Nigeria bertako (eta, hedaduraz,  Afrikako) elite indigena anglofonoari “erakustea” bazegoela han, zuriak iritsi baino lehenago, zibilizazio bat, kolonialismoak suntsitu zuena hain zuzen ere. Beste kontu bat da ea posible den benetan sakona eta literarioki jasoa den zerbait gauzatzea idazlea aldi berean “euskalduntasuna irudikatzen” saiatzen den bitartean. Elizabeth Costellok argi dauka ezetz; nik, aitor dut, ez ditut gauzak horren klaru. Baina hausnarketa interesgarria iruditu zait, edonola ere.

(Bide batez esanda, gutxienez bitxia da Atxagak, bere ikur bihurtu zuen “exotismo” obabatarretik “ihes” egiteko Afrika aukeratu izana, Achebek Gainbehera dator dena eleberrian nobelizatu zuen koloniakuntzaren garai bertsuko Afrika hain zuzen ere… agian badago hortik ondorioren bat ateratzerik, nahiz eta niri ez zaidan okurritzen zein…)

etiketak:
Jurgi K. G.
Jurgi K. G. dio:
2009/06/19 17:19

Ematen du luze idatzi arren ez dudala ondo asmatu esan nahi nuena adierazten. Ea oraingoan hobeto azaltzen dudan (yake labur ez).

Nire ondorioa ez da merkatuaren logikak euskal literatura internazionalizaziorantz bultzatzen duela, eta aldi berean horrek euskal literatura autosuntsiketara daramala. Ezta patu fatal horretatik ezin ihes egin daitekeenik ere.

Ibanek seinalatzen dituen joera “exotistei” azalpen (edo sasiazalpen) estrukturalista bat eman nahi nien. Hau da, euskal literaturaren baitan azken aldian “kanpora begira” idazteko joera baldin badago, eta bide horretatik zenbait idazlek beren obretan euskal errealitatea atzerritarrei azaltzeko bidea hartu badute, horren atzean zein arrazoi egon litekeen aztertu gura nuen. Eta nire interpretazioa da euskal idazle batzuk beren literatur jarduera ofizio bihurtu nahi izan duten heinean (guztiz zilegia dena, jakina), horrek bultzatu dituela euskal merkatua baino eremu zabalago batera zuzentzera, idazlerik onenak ere ez baitu bizitzeko nahikoa irabaziko bere euskarazko lanen salmentatik. Eta ondorioz hortik etorri dela erdarazko bertsioen kaleratze azkarra eta gai exotikoen aukeraketa, kanpoko merkatuan funtzionatuko duten obrak egin beharra baitago. Hori euskal literaturarentzat ona ala txarra den, zer ondorio izango duen etab, ez daukat argi. Bai ikusten diodana da hein bateko antza XIX. mendean Daskonagarrek zerabilen literatur ereduarekin.

Bestalde ez nuen esaten euskal idazleen irtenbide bakarra merkatuaren bide horretik joatea zenik. Hori aukera bat da nahi eta ahal duenarentzat, eta geroan ere hala izango da. Aukera horren pare badago bestelako ofizio batean ogia irabazi eta norbere obra literarioa aisian garatzerik, merkatu kontuen axola gutxirekin. Izatez azken hau izan da, eta gaur egun ere bada, euskal idazle gehienek hartu duten bidea. Eta badago, Prudenek dioen bezala, euskal literatura sustatzeko “plan renove” gisako bat egiteko aukera, edota erakunde publikoen orain arteko subentzioak hobetzerik. Eta uste dut etorkizunean ere aukera hauek guztiak egongo direla.

Beste kontu bat da nazioartera ireki diren euskal idazleen eraginpean agian gai “exotiko” batzuk gainerako euskal idazleen artean ere modan jarri direla. Edo agian gai horien hedapena ez da euskal idazle “internazionalek” ekarri duten zerbait izan, baizik euskal literaturaren barne dinamikak eragindakoa. Eta honekin Ibanek agertu dituen auzietara bueltatuko ginateke: Egia ote da exotismo hori hedatzen ari dela euskal letretan? Posible al da benetan sakona eta literarioki jasoa den zerbait gauzatzea idazlea aldi berean “euskalduntasuna irudikatzen” saiatzen den bitartean?...

Pruden Gartzia
Pruden Gartzia dio:
2009/06/27 18:11

Gai interesgarriak planteatzen dituzu Jurgi, baina egia esanda horietaz ez daukat gauza garbirik esateko.

Eta inork arraposturik egin ez duenez, neureari ekingo diot: plan renove.

Gaur irakurri dut BERRIAn Blanca Urgelli egin dioten elkarrizketa. Mistorioski, ez diote ezer galdetu liburu politikari buruz... garrantzirik gabeko gaia? Bada, momentu kritikoan gaudela izan da atera dudan ondorioa: EAEn gobernu-aldaketa bat egon da, sakona, eta sailburu bat dugu espresuki dioena pentsatzen ari dela zein aldaketa egin... Bada, neska-mutilok, agian une egokia da ideia berriak plazaratzeko eta eskaerak egiteko. Lotsarik gabe. Eta, batez ere, Euskadi saria bezalako anekdoteetatik haruntzago: aldaketa sakon bat da behar dena EAEko liburu-sisteman eta Eusko Jaurlaritzak zeresan handia izan dezake horretan.

Animo. General Motors-ekoek inoiz ez dute lotsarik izaten eskatzeko orduan. Ezta Guggenheimekoek ere.

Jurgi Kintana Goiriena
Jurgi Kintana Goiriena dio:
2009/06/17 20:45

Oso gogoeta interesgarriak iruditu zaizkit aipatzen dituzunak. Duela hilabete pare bat Atxagak irratian egin zituen adierazpen batzuen haritik gai honekin lotutako zerbait otu zitzaidan eta aukera aprobetxatzen dut hemen botatzeko.

Zioen Atxagak une batez ilusioa izan zuela "Zazpi etxe Frantzian" liburua egun berean, ordu berean eta minutu berean aurkezteko eta salgai jartzeko bai euskaraz, bai gaztelaniaz, bai katalanez eta bai beste zenbait hizkuntzatan. Asmo horretan inplizitu zihoan, hala uste dut behintzat, Atxagak bere liburua ez zuela idatzi berariaz euskaldunentzat. Euskaldunentzat ere bai, noski, baina ez soilik haientzat. Azkenean, ordea, Atxagak irratian azaldu zuenez, euskarazko liburua lehenestea erabaki zen. Erdarazko itzulpenak aste pare bat geroago atera ziren. Nolanahi ere aukera kontrafaktuala interesgarria egin zitzaidan.

Atxagak bere hasierako asmoa gauzatu izan balu ez zen modurik izango jakiteko zein zen jatorrizko liburua (nola ziurtatu liburua euskaraz ekoitzi zen eta handik gaztelaniara itzuli eta ez alderantziz?). Kasurako, itzulpena ona izanik, emaitza berdintsua izango zen. Gainera, kontuan hartuta gaztelaniazko liburuak euskarazkoak baino merkatu eta ziurrenik salmenta zabalagoak izango zituela, jatorrizko testua euskaraz idatzita ere, bertsio nagusi gisa aise hartu ahalko zen erdarazkoa. Euskarazko bertsioaren funtzioa, hein batez, osagarri sinbolikoa izatea izango zen, hau da, egilea "euskal idazle" gisa aurkeztea (soilik erdaraz idatziz eta Afrikari buruz idatziz nekez egin litekeena).

Kontuak 1867 urtean argitaratu zen "Les échos du pas de Roland" eleberria ekarri zidan gogora. Nobela hura Daskonagarre baionarrak idatzi zuen frantsesez, baina hitzaurrean zioen jatorriz euskaraz ekoitzia zela eta ondoren frantsesera itzulia. "Jatorrizkoa" ea non zegoen galdetu ziotenean, nobela frantsesetik euskarara itzuli beharra egon zen "jatorrizkoa" egiazkoa zela frogatzeko ("Atheka gaitzeko oihartzunak", 1871).

Zerbait aurreratu dugu mende t'erdian, eta orain jatorrizko testua idatzi ere euskaraz egiten da lehenik (eskertzekoa dena) eta ondoren erdaratu. Baina funtzio aldetik, iruditzen zait Daskonagarreren kasuak eta euskal zein erdal bertsioak batera (edo erdi batera) ateratzen dituztenenak badutela antzekotasunik (eta auzia ez dut Atxagarengan pertsonalizatu nahi, soilik adibide bat zen, interesatzen zaidana fenomenoa bera da). Kasu bietan liburua euskaldun jendea baino irakurlego zabalago batentzat idazten da; eta kasu bietan euskarazko testu bat egotea (egiazkoa edo alegiazkoa) interesgarria da orobat.

Fenomeno hauen arrazoia ziurrenik estrukturala da: Daskonagarrek XIX. mendean bazekien euskaraz nobela bat idatziz gero apenas izango zuela irakurlerik eta horregatik jo zuen frantsesez idaztera, euskarak (euskal merkatuak) ezin eman ziona osatzeko. Eta gaur egun ere, euskal idazle bat ezin bizi daiteke euskal irakurleentzat idaztetik soilik. Sinplifikatuz lau aukera daude:

1) Errentista izan eta diru kezkarik gabe euskaraz idaztera dedikatu (ez dut halako kasurik ezagutzen) 2) Literaturarekin zerikusi gabeko ofizio batean aritu eta aisialdian euskaraz idatzi (adib: Saizarbitoria) 3) Literaturarekin zerikusia duten ofizioan aritu (itzulpenak, enkarguzko lanak...) eta aisialdian euskaraz idatzi (adib. Koldo Izagirre) 4) Norbere gustuko literatur lanetara dedikatu, eta ohartu soilik euskaraz idatziz (euskal merkatura mugatuz) ez dagoela bizibiderik (adib: Atxaga)

Eta hor kokatuko nuke nik Ibanek aipatzen duen azken urteetako joera euskal idazle batzuen arten "merkatu zabalak" bilatzeko. Ez da auzi ideologiko bat (euskaldunak gutxiestea, edo kanpora begira egon nahi bat). Baizik bizibideak ezarritakoa. Gure euskaldun irakurleen auzia konpontzen ez den bitartean (eta segurki ez da inoiz konponduko) 4 aukera horiek baino ez dira posible izango.

Barka hainbeste luzatzea.

Pruden
Pruden dio:
2009/06/18 19:35

"Merkatua"-ren fatalismoak harrapatu zaituela dirudi, Jurgi. Ez dut ulertzen, zure argudioak gardenak dirudite, baina ondorioa literatura txiki guztien desagerpena da, ez besterik...

Gure munduak etorkizunik badu merkatuaren tiraniaren morrontzatik askatzen asmatu duelako izango da. Totalki edo partzialki. Adibidez, gure literatura merkatuaren tiraniatik askatzea lortu dugulako (totalki eta partzialki); ez da ezinezkoa, adibidez, gure eskola sistema merkatuaren logikatik kanpo dago egun (partzialki, jakina). Nago gure kulturak "merkatua"-ren barruan ez duela inolako etorkizunik.

Besterik da esatea askapen hori nola erdietsiko litzatekeen. Ideiarik ez. Baina nabarmena da estatuaren laguntza ezinbestekoa dela... Egia esan, General Motors-en biziraupenak ere estatuaren laguntza ezinbestekoa duen sasoi hits honetan utzidazue esaten administrazio publikoek dutela erantzukizunaren zati handi handia gure "literatura sektorearen" biziraupenean ere.

Beraz, noizko euskal literaturaren "plan renove" bat?

Iruzkina gehitu

Erantzuna formulario hau betez utzi dezakezu. Formatua testu arruntarena da. Web eta e-posta helbideak automatikoki klikagarri agertuko dira.

Galdera: Idatzi zortzi zenbakiak erabiliz
Erantzuna:
Aurkezpena

Volgako Batelariak / Бурлаки на Волге

Literatur inoizkari kosakoa / Казацкий литературный журнал

Moñoñotasuna, zurikeria, bertso-kitsch-laritza, biktimismo orokortua, produktu literario paketatua, euskararen kalonjeen (uler bedi: irakurle militanteen) nagusitasuna, plastidekor-idazleak, malditismo faltsuaz mozorrotutakoak, laurogeiko hamarkadaren (eta aurreko ia guztien) nostalgia... horiek guztiak gaitzesten eta gaitzetsiko ditu inoizkari honek, eta  beldurrik gabe salatuko. Akaso ez dira salagarri eta denbora galduko dugu, baina esan bezala, gogoak ematen dizkigu hala egiteko, dibertitu nahi dugu, eta dibertituko gara. Nahiz eta, funtsean,
eta inork sinesten ez gaituen arren, oso jende serioa garen.

Uxue Apaolaza, Rikardo Arregi Diaz de Heredia, Ibon Egaña, Angel Erro, Juanjo Olasagarre eta Iban Zalduak osatzen dugu kontubernio hau. Erantzunak ongi etorriak izango dira (edo ez), baina beti benetako izen-abizenez sinatuta datozen heinean, eta kolaborazioak ere onartuko ditugu.

Azken erantzunak
Beti geratuko zaigu Symborska, bai (eta ezagutzen ... Juan Garzia Garmendia, 2019/03/22 08:45
Ziurrenik ez naiz ni egokiena poesia liburu batez ... Iban Zaldua, 2013/02/19 18:09
Iruditzen zait, erabat, gehiegi puztu den liburu ... Josu Lasa, 2013/02/16 01:18
12. oharraren parentesia itxita egonda ... Angel Garcia Etxandi, 2013/02/08 21:17
Hori, hori! Txus Imirizaldu, 2013/01/10 14:45
Ez naiz filologoa ezta kritikoa ere, ... Koruko Heras, 2013/01/09 11:19
Aurreko erantzunaren argigarri eta emendagarri ... Iñigo Roque, 2013/01/08 10:46
Fikzio bat da liburua, Iban, baina ez nuke ... Iñigo Roque, 2013/01/07 12:53
Zuen arteko iritzi trukaketa hilaren 12an amaitu ... Angel Garcia Etxandi, 2012/07/30 02:05
Beñat eta Iban. Eztabaidarako gai interesgarriak ... Ibai Atutxa, 2012/07/12 19:44