Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Volgako Batelariak / Alferrikako fetitxeak

Alferrikako fetitxeak

Iban Zaldua 2012/07/06 10:10
Duela hilabete batzuk, literaturaren inguruko biltzar batean, ponentzia bat deigarri gertatu zitzaidan. Arturo Pérez-Reverteren obrari buruzkoa zen. Egiazki, kontrastea egiten zuen gai orokorrean “garaiagoekin”, baina hitzaldia ez zuen edonork ematen, Espainiako giro unibertsitarioan oso ondo kokatutako ikertzaile batek baizik, pisu astun batek. Hizlariak Pérez-Reverteren ibilbidearen analisi nahikoa oso bat jorratu zuen, eta idazlea bera zuen iturri nagusi, adibidez, best seller estatubatuarraren eta europarraren ezberdintasunen gainean Pérez-Revertek (auto)teorizatutakoa hizpidera ekarri zuenean –seriotasun osoz–. Halako batean, hitzaldia amaierara iristen ari zelarik, eta –irudipena daukat– entzule askoren sinesgogortasun eta are harridura keinuen eraginpean, ikertzaileak bere burua behartuta ikusi zuen Pérez-Reverteren “literatura” gustatzen ez zitzaiola aitortzera. Bere diskurtsoaren ezordukotasuna are gehiago azpimarratzeko efektua izan zuena, zer esanik ez. Eztabaidaren txanda iritsi zelarik, hitz gogorrak entzun behar izan zituen entzuleriaren aldetik, bereziki literaturako katedradun apokaliptiko bezain jakintsu baten ahotik.

Neu ere zerbait botatzekotan egon nintzen, baina, alde batetik, katedradun horrek nik sekula nezakeena baino askoz ere egokiago eta zehatzago hitz egin zuen, eta, bestetik, alferrikakoa iruditu zitzaidan: bataila hori galduta dago honezkero. Izan ere, hizlariak ez zuen zirkinik egin eta, jakina, ez zen makurtu katedradun justiziazalearen filipika zehaztasunez erantzutera; entzutekoak ziren, biharamunean, hizlariaren esklabo akademiko gazteen iruzkin gutxiesgarriak, katedradunari buruz noski. Hizlariak ondo baitzekien katedradunak ezin zuela irabazi, eta gero eta ohikoagoa izango dela Arturo Pérez-Reverte, Ken Follet edo Paulo Coelho bezalako idazlarien izenak topatzea, unibertsitate mailako jardunean, Juan Goytisolo, Samuel Beckett edo Michel Butorrenekin bat eginda. Baldin eta azkeneko horiek, edo enparauak, anekdotiko bihurtzen edo are mapatik desagertzen ez badoaz, behintzat.

Zeren eta, literaturan –liburugintzan– merkatu bat existitzen den bezala, hala da orobat literaturaren gaineko ikerketaren arloan ere –nahiz eta hitz hori, Literatura, gero eta gutxiago nabarmenduko den aurrerantzean, ziurrenik–. Izan ere, noizbait komentatu izan dudan bezala, gauza jakina da literatura garaikidearekiko interesa nahiko gauza berria dela, unibertsitate-ikasketen arloan. Tradizionalki, europar unibertsitateetan ikertzen eta irakasten zen literatura klasikoa zen, grekolatindarra alegia, hura baitzen halakorik merezi zuen bakarra. Baina hizkuntza modernoek aurrera egin zuten neurrian, tradizio literario bat metatuz bidean, arlo akademikoek haietaz arduratzen hasi behar izan zuten, are gehiago kontuan hartuta literatura “nazionalek” nazio-estatu garaikideen ardatzetako bat behar zutela bihurtu. Baina ikasketa hori, ezbairik gabe, hizkuntza bakoitzaren “urrezko mendera” eta haren aldirietara mugatzen zen, eta sekula ez zen zabaltzen idazle garaikideetara, noski: hori egunkarietako eta aldizkarietako berri emaile mesprezagarrien zeregina zen, gehien jota. Baina XX. menderako gai “klasikoak” agortzen ari zitzaizkion ikertzaileen armadari, eta ezinbestekoa zen literatura garaikideari leku ematea bertan. Hori bai, aurreko gaiak –literatura klasikoa eta tradizio literario nazionalak– tratatzeko erak eskatzen zuen bezala, kritika unibertsitarioak kanon garaikidea osatzen eta zurkaizten lagundu behar zuen; unibertsitatea, esaterako, funtsezkoa izan zen boom iberoamerikarraren sendotzean. Baina, zer esanik ez, unibertsitateko ikerketa gai izatera ez zen edozer gauza iristen. Merkatu literarioa gero eta masiboagoa eta ahalguztiduna bihurtzen ari zen testuinguru batean, kritika unibertsitario espezializatua zen kalitatezko idazle minoritarioen azkeneko babeslekuetako bat: hilezkortasun literarioaren bankuan lor zezaketen kredituaren aurrerapen bakarrenetakoa, sari literario jakin batzuekin batera.

Ba hori ere amaitu da. Alde batetik, ikerlarien kopuruaren hazkunde esponentzialak, eta, bestetik, literatur ikasketa tradizionalen krisiak –Cultural Studies delakoen onuran– zeregin kanongile zaharraren eremutik urrundu dituzte, geroz eta gehiago, ikasketa unibertsitarioak, hainbeste ezen jada ia edozein egile, edozein joera –literario zein pseudoliterario–, edozein moda edo trending topic bihur baitaiteke ikergai. Sariekin gauza bera gertatzen ari da, zer esanik ez: Asturias Printzearena bezalako baten epaimahaiak –karrera oso bati eskaintzen zaizkion sari ustez prestigiotsu horietako batenak– zalantza egiten badu Philip Roth bezalako idazle baten eta Haruki Murakami bezalako bluff baten artean, alferrik gabiltzan seinale.

Barkatu horren apokaliptiko jartzen banaiz ni ere: ondo dakit pose irrigarri samarra dela Harold Bloomen curriculuma, itxura fisikoa eta janzkera ez dituen ni bezalako norbaitengan. Izan ere, ados, nik ere irakurri dut Pierre Bourdieu, eta badakit kalitatea fetitxe burges bat besterik ez dela, klase kapitalistak gustu hobea duela frogatzeko –eta, beraz, bere menderakuntza justifikatzen jarraitu ahal izateko– tresna soila. Lehenago aristokrazia feudalaren fetitxea izan zen bezala, eta are lehenago, ziurrenik, patrizio erromatarrena, eta mandarin txinatarrena, eta apaiz-burokrata sumertarrena, bide batez esanda. Baina, aukeratzen hasita, eta hori kontuan hartuta ere, oinarri handixeagokoa iruditzen zait postmoderniak –postmoderniaren adar batek, behintzat– eskaintzen digun den-denak-balio-du horrek baino. Zeren eta zerbaitek, dei nazazue zaharruno, belarrira xuxurlatzen jarraitzen baitit Toti Martinez de Lezea eta Aingeru Epaltza ez direla, zehazki, gauza bera. Ezta Jasone Osoro eta Jokin Muñoz, edo Jon Arretxe eta Eider Rodriguez ere. Eta abar.

Literaturak gero eta garrantzi gutxiago baitauka: kontua bilakatu da ea zer egin daitekeen literaturarekin, zer –zuku– atera dakiokeen literaturari. Kasu bat aipatzearren, eta –badaezpada diot– haren kritika egiteko inolako asmorik gabe: Ibai Atutxaren Kanonaren gaineko nazioaz liburua, Utriusque Vasconiae argitaletxeak aurten bertan kaleratua bere –azpimarratzen dut– Kritika Literarioa izeneko sailean. Bertan, honezkero irakurle gehienek jakingo duten bezala, Bernardo Atxagaren Ziutateaz (Luis Haranburu, 1976) eta Kirmen Uriberen Bilbao-New York-Bilbao (Elkar, 2008) eleberrietatik abiatuta, euskal komunitatearen subordinazioaren arazoen inguruko hausnarketa plazaratzen du Atutxak. Niri, aitor dut, ondoez pixka bat eragiten didate mota honetako liburuek. Ez edukiagatik –izan ere, Atutxaren ondorio soziopolitikoetako batzuekin ados eta guzti egon naiteke, nahiz eta, irakurketaren une konkretu batzuetan ezin izan ditut nire gogotik aldendu Althusserren mamua eta E.P. Thompson historialariak The Poverty Of Theoryn (1978) haren kontura eginiko prebentziozko gaztigu jakintsu haiek–, ez edukiagatik, diot, baizik eta, goraxeago nabarmendu dudan bezala, liburu hori literatur kritikako sail batean agertu delako. Eta nik, zer nahi duzue esatea, literatur kritika gutxi topatu dut liburuan, gehiago ikusten dudana, azken batean, saiakera soziopolitiko-filosofikoaren alorrera lerratua.

[Nire eragozpen ergel, epel eta –badakit– burges honekin, edonola ere, ez nuke aditzera eman nahi, inolaz ere, ados nagoenik El Correo egunkariko Territorios gehigarriak Ibai Atutxaren liburuarekin izan duen jarrera lotsagarriarekin, egin zioten elkarrizketa zentsuratzean. Atutxak berak dioenez, egunkari bilbotarrak hori egin zuen hala Kirmen Uriberen nobela nola Jon Kortazar irakaslearen ikerketa babesteko asmoz, Atutxaren liburuan eta elkarrizketan kritika latzak jasotzen dituztenak: hemendik nire elkartasuna adierazi nahi nioke Atutxari eta argitaletxeari, onartezina iruditzen baitzait komunikabide batek protekzionismo zabar hori sustatzea. Protekzionismo bat zeina, bide batez esanda, ez baita lehen aldiz gertatzen, Uriberekiko kritikei dagokienean: Berria bezalako egunkari batek edo Garako Mugalari gehigarriak antzeko praktikak burutu dituzte lehenago, idazle bera babeste aldera. Kasua, ikuspegi soziopolitikotik, askoz ere interesgarriagoa –eta agian konplexuagoa– bihurtzen duen zerbait.]

Baina itzul nadin harira. Kontua da nik, zoritxarrez –beste zerbaiten bila joan nintzelako, ziurrenik: errua nirea da– literatura gutxi –literatur kritika gutxi– topatu dudala liburu horretan, ez bada literaturaren instrumentalizazio formapean. Zilegi iruditzen zaidan zerbait, kontuz: ni oso kontziente naiz horretarako ere erabil daitekeela literatura, eta nik neuk, historialari naizen neurrian, ez diot muzinik egiten nire ikasleei Cervantesen, Pérez Galdósen edo The Beach Boysen lanen zatiak ipintzeko, ekonomi historiako testu iruzkinak egin ditzaten. Baina, bestalde, irakurle bezala sinetsita nago literatura zerbait gehiago –edo zerbait gutxiago– dela, eta onartzen dut literatur kritikako lan bat irakurtzera noala nire itxaropenak beste batzuk direla. Eta honekin itzultzen naiz gorago aipatu dudan kalitatearen fetitxe dontsura: liburu horrek, azken finean, bere analisirako Ziutateaz eta Bilbao-New York-Bilbao parekatzen dituelako, de facto eta inplizitoki. Eta niri, oraingoz behintzat, onartezina iruditzen zaidan zerbait da, ez baitut sinesten bi nobelen garrantzia parekoa denik euskal literatura garaikidearen historian. Lehenengoa, bere egilearen hasierako lanetako bat bada ere, funtsezko pieza bat dela iruditzen zait euskal literaturaren historia hurbila azaltzeko orduan, saririk jaso ez zuen arren eta, ziurrenik, salmenta oso kaxkarrak izan zituen arren. Bigarrena, zeina, ados, gertakari kulturaltzat har baitezakegu merkatua nagusi den egungo testuinguruan, nobela ahula iruditu zitzaidan niri, web-orri honetan bertan Angel Errorekin batera frogatzen saiatu nintzen bezala. Horren aldeko edo kontrako frogak dira, besteak beste, Atutxaren liburuan bilatzen saiatu nintzenak, debaldetan. Bilbao-New York-Bilbaok literaturaren historian orainaldiak eskaintzen bide diona baino leku txikiagoa beteko duen itxaropenerako zirrikitu bat, edo zirrikitu horren behin betiko itxiera, behingoz errendi nendin.

[Kritika literario onak, liburuen irakurketa bat eta, aldi berean, balorazio bat eskaini beharko lukeen neurrian, irakurlearen ikuspegia aberastu eta alda dezakeelako, diot. Niri, aitor dut, gertatu zait batzuetan. Adibidez, Juan Garziaren artikulu batekin, Hamaika pauso eleberriari berrekiteko indarra transmititu zidana, zorionez; eta Aitzpea Azkorbebeitiaren beste batekin, Lagun izoztua beste begi batzuez leitzeko parada eskaini zidana. Jon Kortazarren bildumak, ordea, ez zidan Bilbao-New York-Bilbaori buruz neukan iritzia aldatu].

Gainera, Volgako konpañero batzuek iradoki didaten bezala, badago beste kontu –neurri batean– arduragarri bat, Kanonaren gaineko nazioazen: Atutxak planteatzen duen azterketa eta ondorioetarako ez al litzateke berdintsua izango beste komunikazio eremuetako beste edozein testu edo diskurtso-mota aukeratzea eta analizatzea? Kazetaritza-erreportajeak, telesailak, bideo musikalak, kale ikuskizunak, performance artistikoak, bertso afariak, kosmetikoen iragarkiak, futbol partidak, lip-dubak? Zertan geratzen da literaturaren berezitasuna, berariazkotasuna?

Esajeratzen ari naiz, zer esanik ez. Adibide bat besterik ez da, xehetasuna; gehien jota, sintoma bat, eta ez ziurrenik inportanteena edo esanguratsuena. Baina jakin badakit garai honetan, zeinetan produktu kulturalen balio intrinsekoa ezbaian dagoen, literaturak atzera egin duela garrantzian, eta orain helburua arlo guztietan –hezkuntzan, ikerkuntzan, politikan…– dela zer egin daitekeen literaturarekin, literatura bera baino. Eta niri pena pittin bat ematen dit, agian sinetsi izan nuelako, noizbait, literaturaren autonomiaren asmakeri doilor horretan. Eta nire bizitzako plazer iturri nagusienetako bat literatura izan delako, jakina –eta espero dudalako hala izaten jarraitzea, aurrerantzean ere–.

Esan bezala, kalitatea, alferrikako fetitxe hori. Literatura bezala, totem izateari utzi dion beste fetitxe bat. Fetitxe maitagarri hura.

etiketak:
Santi Leoné
Santi Leoné dio:
2012/07/08 01:24
Iban, zure testua irakurritakoan, zutitu eta Martin Amis-en liburu bat hartu dut apalategitik. Sarreran, antzeko gauzak erraten ditu. Eta izena, hauxe: The war against cliché. Bertze gerra galdu bat.
Iban Zaldua
Iban Zaldua dio:
2012/07/08 09:22
Ez da Amis gehien apreziatzen dudan britainiar idazlea, bere belaunaldikoen artean -izan ere, bere aita, Kingsley, gustukuagoa dut, aukera emanda-, baina liburu horren gaineko bigarren gomendioa denez, oraingoan ekingo diodala uste dut -alferrikakoa izango dela dakidan arren...-. Lehenengoa Ibon Egañak berak egin zuen orrialde honetatik bertatik, duela urte batzuk, eta antzeko kezkek bultzatuta, "Klixearen kontra (baina pixka bat alde)" artikuluan:

http://eibar.org/blogak/volga/109

Edonola ere, eskerrik asko zure iruzkinagatik, Santi.
Ibai atutxa
Ibai atutxa dio:
2012/07/08 19:02
Kaixo Iban,
Pozten naiz Kanonaren gaineko nazioazek halako lekua hartu duelako zuen blogeko sarrera honetan, izan ere iruditzen baitzait, literaturaren balio literarioaren gaia kontuan hartzen saiatu izan naizela nire testuan. Eta agian, behar bezain argi utzi ez badut, orain saiatuko naiz zuk azpimarratutakoen bidetik iritzia zehatzago ematen.
Esango dut gainera, argitaletxekoekin ere, tatxatuaren azpiko nazioaz argitaratu baino lehenago, zein sailetan sartuko litzatekeen hitz egin genuela eta azkenean “kritika literario” sailaren parte egitea erabaki. Are gehiago, nik neuk, esan behar dut, kritika literario sailean bakarrik ikusten dudala liburua, nire ustez hori delako egiten dudana, kritika literarioa zentzu hertsian. Ea behar bezala argudiatzen dudan zergatik.

Nonbaitetik hasteko, esango dut ematen duzun argumentu baten aurrean posizio ezberdina hartzen dugula (ez guztiz baina tira): Bourdieu irakurrita kalitatea menderakuntza justifikatzeko fetitxe burgesa dela jakinda ere, postmodernitatearen denak-balio-du baino oinarri handiagoa eskaintzen duenez hori aukeratzea hobesten duzu.

Ados nago kalitatearen ikuspegi tradizionalak postmodernitatearen jarrera zeinbaitzuk baino oinarri handiagoa duela, baina ez dut uste horren aurrean ukazio fetitxistaren jarrera hartzeak ezer konpontzen duenik. Hau da, kasualitatez bada ere, BNYBren irakurketan aipatzen dudan “badakit, baina ez dut dakidana jakin nahi, hortaz, ez dakit” mugimendu antzekoa soma daiteke goian aipatutako argumentuan. Antzekoa diot, ez duzulako erabat “ez jakitea” erabakitzen oinarri sendoena duena hobesten duzula baizik. Hor egon badago ezberdintasun garrantzitsu bat, nire proposamena zera baita: bourdieuren proposamenak ezagutu eta onartzen baditugu nola uler dezakegu ekintza literarioaren bereizitasuna ikuspegi tradizionalen arazoak errepikatu gabe, eta oinarri sendoa emanda?

Horregatik, ez dut uste liburuan denak-balio-du-horren alde egiten dudanik (hala iruditu bada, orain argitzeko aprobetxatuko dut), baina ezta literaturaren ikuspuntu bloomdar batekin ere (bigarren hori argiago geratuko zen). Aipatzen duzun posizio postmoderno horretatik urrundu egiten naiz. Eta hemen Volgako konpañeroen artean agertutako zalantzara goaz zuzenean (nik uste gainera, arazoaren gakoetako bat dena):
“ez al litzateke berdintsua izango beste komunikazio eremuetako beste edozein testu edo diskurtso-mota aukeratzea eta analizatzea? Kazetaritza-erreportajeak, telesailak, bideo musikalak, kale ikuskizunak, performance artistikoak, bertso afariak, kosmetikoen iragarkiak, futbol partidak, lip-dubak?" Nire erantzuna: Ez. Baina orduan: “Zertan geratzen da literaturaren berezitasuna, berariazkotasuna?”.

Galdera horri erantzuteko, nik uste, egon badago jada jorratutako oinarri teoriko sendo bat, posizio filologikoenei eta estetikaren ikuspegi tradizionalenari erantzun sendoa emateko gai dena (nik nire lanerako erabiltzen dudana inplizituki edo esplizituki) eta literaturaren berezitasuna landu eta kontuan hartzen duena. Aipatzen dudanari marko bat emateko, adibide gisa, bi kontzeptu interesgarri: Jacques Derridaren Universidad Sin Condición (http://www.jacquesderrida.com.ar/textos/universidad-sin-condicion.htm) testuan aipatzen den “como si” literarioa batetik; eta bestetik, Manuel Asensiren Crítica y Sabotaje (http://anthropos-editorial.blogspot.com.es/2012/02/novedad-2012-critica-y-sabotaje-de.html) liburu berrian aipatzen den “silogismo imaginativo o afepto” (barkatuko didazue nire tesi zuzendariaren halako propaganda egitea, baina benetan uste dut proposamen interesgarria ekartzen duela)
Bigarrenarenaren aipu argigarri batzuk (luzeegi geratzen zait, baina zuzenean aipatzea uste dut dela bizkorrena, eta niretzako errezena):
“Los sistemas modelizantes se distinguen entre sí por el material empleado como base de su expresión y por el modo retórico de su organización, pero lo que los une es su función modelizadora. Es en ese sentido que la literatura o el arte no poseen especificidad excepto por su modo retórico, pues forman fila, veces entrando en conflicto con ellos, junto al resto de los sistemas modelizantes (cine, radio, televisión, música, etc.) […] Como discurso modelizante, la literatura no es diferente de un discurso ético, religioso, político o de otro orden semiótico. […] si atendemos a la manera como funciona un texto artístico, advertiremos que se corresponde a lo que podemos denominar “silogismo afectivo” […] En las maquinarias textuales complejas, como son las literarias y artísticas en general, el silogismo se esconde a una primera mirada, a una mirada superficial y precipitada. Y es esta complejidad del silogismo artístico la que justifica la necesidad de una crítica para desmontarlo […] La literatura emplea el tropo de la analogía o de la contigüidad (metáfora y metonimia, a veces en relación de conflicto) como forma epistemológica y como tal no es referencial-denotativo. No obstante, como la analogía adopta una estructura silogística crea un efecto performativo real. Que la literatura no posee referente quiere decir que desarrolla una visión deformada del mundo (que contrasta con otras visiones deformantes previas, simultáneas o posteriores), y que pese a ello, posee una fuerza performativa real. […] A proposito del arte sería mejor hablar de afeptos, una palabra que trata de conjugar y aunar la dimensión afectiva y conceptual de una obra. […] El hecho de que el concepto, el precepto y el afecto no puedan separarse en la obra literaria, o artística en general, viene de hecho a subrayar que la efectividad del silogismo entimemático presente en un texto se ve reforzada y ampliada por su dimensión afectiva. […] Toda forma literaria, toda forma específica de las diferentes artes y textualidades, supone una diferente manera de amalgamar lo conceptual y lo afectivo. Llama la atención el hecho de que en el ejercicio de la interpretación literaria, esas dos dimensiones se separen muchas veces”

Literatura eta arteek beraz, ikuspegi honetatik, hartzen dute berezitasun propioa, beste testuek ez dutena, eta aztergarri egiten dena. Estetikaren ulermen bloomadarra zentzu hertsian albo batera uztea ahalbidetzen du, eta Bourdieurekin bakeak egitea kritika literarioaren ekintzan.

Azken finean, ez diot literariotasunaren fetitxeari uko egiten. Freud eta Marxek fetitxea ulertzen duten moduari kasu egiten badiogu, kontuan hartu beharrekoa zera da, fetitxe horrek ez duela ezer ezkutatuko sakoneko egituraren baten, fetitxearen azala besterik ez da egongo eta berori da balio espezifikoa duena, harreman sozialekin erlazioa zuzena duena eta era berean analizagarria dena. Horregatik, liburuan egiten saiatu naizena izan da eleberrien (Ziutateaz eta Bilbao-New York-Bilbao) literariotasunaren analisia. Fetitxe horren analisi hertsiki literarioaren emaitzak lirateke atera ditudanak. Diozun literatur kritika eta saiakera soziopolitiko-filosofikoaren artean ez dago tarterik, literaturaren balio bereiziaren adierazle liratekeen “como si” edota “afepto”ek inkrustatuta baitakartzate ikuspegiok.
Ziutateazen kasuan estilo literario kafkiarrak gidatzen du eta ahalbidetzen du irakurketa guztia. Eta Bilbao-New York-Bilbaorenean semiotika kosmogonikoari postmodernitatearen mozorroa kentzeak. Literaturak hartzen du garantiza osoa; literaturak zer egiten duen eta ez harekin zer egin daitekeen. Horregatik uste dut Kritika literario sailean duela bere lekua liburuak eta ez beste inon.

Ikuspegi horretatik, ez ditut Ziutateaz eta Bilbao-New York-Bilbao parekatzen, justo kontrakoa baizik. Modu zabarrean esanda eta literaturaren balio bereiziaren tesiaren baitan, lehenengoak literaturaren logika askatzaileak dakartza, bigarrenak berriz zapaltzaileak. Nik ere ez dut sinesten, inondik inora ere bi nobelen garrantzia parekoa denik eta uste dut, zuk bezala, lehenengoa pieza fundamental bat dela Euskal literaturan. Beste gauza bat da zeineri ematen zaion garrantzia gehiago eta zein irakurketa eman zaigun bakoitzaz. Bestalde, BNYBk duen gertakari kulturalaren izaera, nolabait azaltzen saiatu naiz, medioetatik eman zaigun irakurketa eta nik egindakoaren artean dagoen zuloa erakutsita. Baina hor gelditu beharrean, hain justo irakurketa literarioa gehitzen saiatu naiz. Produktu kulturalaren konfigurazioa eta irakurketa literarioaren arteko bereizketa egin nahi izan dut. Irakurketa literarioa noski, goian azaldu dudanaren bidetik, eta beti duen berezitasunaz baliatuta azpimarratuta.

Bukatzen joateko, esan nahi dut horrengatik guztiagatik egindakoa kritika literario gisa proposatzen dudala: zuk diozun gisa, kritika onen eran liburuen irakurketa bat eta aldi berean, balorazio bat eskainita. Bitartean, noski, literatura eta kritika literarioa ulertzeko forma ezberdinak egon daitezke, baina uste dut oinarri teoriko sendoz josten dudala nire proposamen literarioa (eta hortaz, baita kulturala ere). Finean, fetitxeari dagokionez, aipatzen duzun alferrikakotasuna jarri nahi izan dut zalantzan, beti literaturaren fetitxea ardatz nagusi gisa hartuta.

Espero dut dena gehiegi ez nahastu izana!
Iban Zaldua
Iban Zaldua dio:
2012/07/09 20:52
Agur, Ibai. Eskerrik asko zure azalpenengatik, argigarriak suertatzen direnak eta, neurri batean, pozten nautenak, batez ere jakiteak "Ziutateaz" eta "Bilbao-New York-Bilbao"-ren maila historiko-literario desberdinari buruzko ikuspegia konpartitzen dugula.

Kontu honetan guztian penduluaren inertziaren indarra da, azken batean, kezkatzen nauena. Ze egia da literatura guztiz aparteko kontu bat bezala konzebitzearen aurkako (eta garai bateko ikasketa literarioen gehiegizko formalismoaren aurkako) nolabaiteko erreakziotzat har dezakegula Bourdieuk edo, beste ikuspegi batetik, "cultural studies"-ek mahairatu duten kontuaren sustrai sozial, politiko eta ekonomikoetara itzultzeko proposamena (asko sinplifikatzen ari naiz eta barkamena eskatzen dut alde horretatik). Baina beldur naiz penduluaren mugimendu hori urrunegi heldu ez ote den, batzuetan behintzat (horregatik gustatzen zait oraindik "autonomiaren" kontzeptua, ez delako, batzuek uste bezala, literatura guztiz puruaren "independentismoaren" sinonimoa, baina ez duena, ezta ere, filosofiaren, soziologiaren edo politikaren jakobinismoa onartzen). Eta bide horretan, kanonaren kontzeptuari egin zaizkion kritika zuzen guztiak gorabehera, beldur naiz, halaber, ez ote ari zaizkigun lausotzen literatura onaren eta literatura ez horren onaren (edo are ez-literaturaren) arteko mugak. Arazoa, ziurrenik, ebatzigaitza da, eta, edonola ere, nik ez daukat erantzun argirik. Baina esperantza eduki nahi nuke, apokaliptismo bloomdar-kontserbatzaileaz haratago, badagoela beste bide bat, literaturtasunaren berezitasunei men egingo liekeena.

Alde horretatik, nahiko neure egiten ditut "Literatura arriskuan" liburuan Tzvetan Todorov-ek esaten dituen hitz (badakit) pinpirin samarrak ("La littérature en péril", Flammarion 2007 / "La literatura en peligro", Galaxia Gutemberg 2009): "Beharrezkoa da, orobat, geure buruei galdetzea ikertzea merezi duten obrei buruzko azkeneko xedeaz. Orokorrean, hala atzo nola gaur, irakurle ez profesionalak obra horiek irakurtzen ditu ez irakurketa metodo bat hobeto menderatzeko, ezta sortu ziren gizarteari buruzko informazioa eskuratzeko ere, baizik eta haietan zentzu bat aurkitzeko, gizakia eta mundua hobeto ulertzea ahalbidetuko diona, haietan existentzia aberastuko dion edertasun bat aurkitzeko. Eta, lortzen duenean, hobeto ezagutzen du bere burua. Literaturaren ezagutza ez da berezko helburu bat, errealizazio pertsonalera eramaten duen bideetako bat baizik. Literaturaren irakaskuntzak egun hartu duen bideak, zerumuga horri bizkarra emanez (...), gu kale itsu batera eramateko arriskua dauka. Ez esatearren nekez amaituko dela literaturarekiko maitasunean".

Beste asunto bat da ikerketa mota batzuen hermetismo teorikorako jaidura. Hemen ere eskertu nahi nizuke erantzuna argia izan dadin egin duzun ahalegina. Tamalez, argitasun hori gero eta ez ohikoagoa da ikerketa lerro batzuetan, eta nik mesfidantza diet iluntasuna ikurtzat hartzen duten epistemologiei. Horrek, ziurrenik, zer ikusia du nire historialari formazioarekin (zoritxarrez edo zorionez): gurea jakintza arloa nahikoa xaloa da, teoriaren erabilera oso kontrolatua egiten duena (gureak, izatekotan, teoria "bigunak" dira, gehienetan), ze, azken finean, literaturan bezala, kasu partikularrak, hots, bakantasuna izan ohi da gure azterketaren xedea. Eta horrek, oro har, konponbide errazagoa duelakoan nago, batzuetan ez dirudien arren.

Artikuluan nioen bezala, zure "Kanonaren gaineko nazioaz" hizpide izan dut kezka orokorrago baten inguruko nire hausnarketaren parte bezala. Hala da: kontuari bueltak ematen ari nintzen zure liburua eskuartera etorri zitzaidanean. Eta, orobat,liburu horretaz hitz egin behar dela uste dudalako. Azken finean, askoz ere gehiago amorrarazi ninduen "Bitartean heldu New York"-ek, baina, aldi berean, ez ninduen ezer idaztera bultzatu. Hori bada zerbaiten seinale, nik uste.

Ondo izan!
Beñat Sarasola
Beñat Sarasola dio:
2012/07/10 15:38
Interesez irakurtzen ari naiz eztabaida. Gauza batzuk zalantzagarriak iruditzen zaizkit baina. Batetik, nola aurresuposatzen duzuen biek ala biek literaturtasuna, edozein literaturtasun, fetitxe bat dela ezinbestean. Era berean, literaturtasunaren azterketaren zentroan hurbilketa estetikoa, berariaz estetikari dagokiona alegia, egon behar dela uste duten horietakoa nauzue (militante derridartarrak bazarete, tatxatu "estetikoa"), gainontzeko hurbilketei muzin egin gabe, esan gabe doa. Bigarrenik, benetan harrigarria zait nola jo daitekeen duela lau urte argitaratutako liburu bat euskal literaturako nobela kanonikotzat, edo areago, kanonaren zentrotzat. Literatur teorian zehaztasun minimo bat edukita halako zerbait esateak ez du ez hanka ez buru (liburu konkretuaren balorazio literarioa landa). Urrutiegi joan gabe, ez legoke gaizki Idurre Alonsoren tesiko orrialdetxo batzuk irakurtzea (Bordieuren ildokoa dena, bide batez), non "kanon" eta "erdigune" kontzeptuen arteko bereizketa egiten den. Bidenabar, kritikaren gordina gora-behera, iruditzen zait B-NY-B kanonikotzat jotzeak haren balizko kanonizazio prozesuari mesede besterik ez diola egiten. Ongi izan eta segi eztabaidan!
Iban Zaldua
Iban Zaldua dio:
2012/07/11 10:43
Fetitxeak, ironiak eta kanonak

Egun on, Beñat. Badaezpada: "fetitxe" espresioaren erabilera, nire testuan, ironikoa da, noski. Literaturtasuna eta literatur lanen kalitatea halakotzat jotzen dutenen ikuspegia ezbaian jartzeko modu (agian) dorpe bat, nahi baduzu; ironia etsi bat, gehitu beharko nuke, irudipena daukadalako eztabaida hori (kontu horiek "fetitxe" hutsa ez direla uste dutenen/dugunon aldetik) galduta dagoela aldez aurretik.

Eta, bestetik, kanona etengabe berreraikitzen doan egitura bat dela uste badut ere, "B-NY-B" kanonaren erdigunean kokatu duena ez naiz ni izan. Kanona askoz ere mantsoago berregiten doala uste dudalako, besteak beste: horretan bat nator zurekin, eta hori zen, hein batean, adierazi nahi nuena "Ziutateaz" eta "B-NY-B" plano berean ipintzearen inguruko arriskuez ohartaraztean. Nahiz eta onartu beharra dagoen euskal literaturaren kasuan gauzak pixka bat ezberdinak izan daitezkeela, inguruko literatura "handiekin" konparatuta, gure tradizio literarioaren argaltasuna eta lan garaikideen pisu handiagoa direla medio...

Eskerrik asko zure ekarpenagatik!
Ibai Atutxa
Ibai Atutxa dio:
2012/07/12 19:44
Beñat eta Iban. Eztabaidarako gai interesgarriak irtetzen dabiltza, Iban zuk diozun bezala, nire testuaz baino, kezka orokorragoen gainekoak. Eta pozten naiz horrela delako: literaturara hurbiltzeko orduan kritikariak daukan jarrerari egiten diotelako erreferentzia, eta beraz oinarri-oinarrizko kuestioak iruditzen zaizkit niri.

Aipatutako penduluan mugimendu horretan, ados nago, cultural studiesen proposamen zenbaitek gertaera literarioa albo batera utzi duela, eta nik ere ez dut uste hori denik bete betean jarraitu beharreko bidea. Hala ere, nik neuk ikerketa ildo horretatik zerbait hartzen badut da, hain justu, literatura “on” eta “txar” kontzepzio tradizionalek berekin dakartzaten arazo soziologiko ideologiko eta filosofikoak. Horregatik, goian proposatu ditudan autoreen proposamenen artean literariotasuna ulertzeko, edo literatura “on” eta “txar” bereizketa egiteko parametro berriak ematen dizkigute. Eta hor bai beharrizana ikusten dut nik kritika literarioraren alderdian, cultural studiesen azken muturrarekin ados ez egon arren kontuan hartzeko planteamenduak dakartzatelako, eta egin egin direlako gertaera estetikoa ulertzeko bide berriak bilatzen dituzten saiakerak.
Ez diot beraz, literariotasunari uko egiten, baina ezinbestekoa iruditzen zait ikuspegi tradizionalarekin hautsiko duten proposamenak kontuan hartzea.
Dakarzun Todoroven aipuarekin (eta dituen literaturari buruzko planteamenduekin) ni ere nahiko ados nago, baina goian esan bezala errealizazio pertsonal horren agentzia ez nuke nik irakurlean soilik jarriko, eta goian aipatutako izaera modelizatzailea hartzen dut nik oso kontuan. Lehenago esan bezala, ez zer egin daitekeen literaturarekin baizik eta literaturak zer egiten duen. Gertaera literarioari buruzko hausnarketa zentrala bilakatzen da horrela.

Beñat, fetitxe kontzeptua erabili dudanean estetika edo literaturtasunaren ikuspegi tradizionala, haren egitura, ulertzeko erabili nahi izan dut. Are gehiago, aipatzen duzun “estetiko” tatxatzeak apurtuko lukeen egitura dela esango nuke (Derrida zalea banaiz ere, ziur nago berpiztu eta nire irakurketen berri izango balu, berriro hilobira eramango zutela). Horregatik egin diot erreferentzia Marxen planteamenduari, kasu honetan oso pertinentea dela uste dudalako. Agian Maxek (Kapitaleko lehenengo liburuko lehen kapituluko azken atal ezagunean) “merkantzia” darabilen lekuan “literaturtasun” jartzea ariketa interesgarria izan daiteke (zalantza egin dut nik neuk erantzun honetarako egitea baina gehiegi urrundu egingo naiz aritik). Kanonaren kontuari dagokionez, ezin egon naiteke adosago. BNYB kanonaren parte irakurri nuenean izan nituen beldurrak eraman ninduten non jo zen kanonikotzat begiratzera eta uste dut kanonizazio prozesu baten aurrean gaudela behintzat esan dezakegula. Dena dela egia da, jadanik kanona den ala ez, eztabaida horretan ez nintzela sartu (nahiko kontuz ibili nintzela gogoratzen dut dena dela. Eta izan daiteke beharrezko eztabaida bat. Hala ere, ziutateaz bera kanonikotzat jotzea ere ez litzateke hain ximplea.

Ondo ibili eta animo eztabaidarekin, behar da eta!

Angel Garcia Etxandi
Angel Garcia Etxandi dio:
2012/07/30 02:05
Zuen arteko iritzi trukaketa hilaren 12an amaitu zela ikusita (oso interesgarria izan da, zinez), lau hitz, "Haruki Murakami bezalako bluff bat" zure esaldiaz.

Irakurri nuenean, duela aste pare bat, pentsatu nuen ez nengoela ados zurekin. Baina tira, errez irensteko moduko ezadostasuna zen, niretzat. Batez ere data haietan, ditxosozko sari horren kontura Murakamiren kontrako iritzietara ohitu nintzela (jasangaitzagoak izaten dira aldeko iritzi batzuk, gainera).

(Ez hainbeste Kirmen Uriberen aldeko eta kontrako kritiken kasuan –bidenabar esanda-. Ni ere ez ninduen B-NY-B nobelak batere bete. Halere, aldeko kritikak baino kontrakoak iruditu zaizkit neurrigabeak).

Non nengoen? Ez nagoela ados. Baina berdin da. Gainera, ez dut argudio sendorik iritzi horien kontra. Intuizio bat baino ez da, Murakamiren literatura ez dela nolanahikoa. Murakamiren liburuetan pantaila bat (eta nolabaiteko oihartzuna) aurkitzen dutela beste inon islatzen ez diren izaera ikusgaitz, isil, isolatu, anonimo, autokanporatu... batzuk. Bazterrekoak, bai, baina batere arraroak ez direnak. Ez soilik Japonian, Mendebaldean ere gero eta ugariagoak. Nahiz eta Philip Roth baten unibertsoan (literarioki liluragarria, egia da, baina ez infinitua) asteroide kategoriara ere nekez iritsiko diren.
   
Agian hemendik gutxira oso bestela ikusiko dut afera, nork daki. Izan ere, intuizioak oso epe labur baterako izaten dira fidatzekoak.

Esan bezala, berdin dio. Kontua da gaur “1Q84” irakurtzen ari nintzela, eta harrituta utzi nauen pasarte bat topatu dudala, Murakamiren idazkera zuhur eta neurtuan batere ohikoa ez dena. Eta zure komentario horretaz oroitu naiz, eta Blog honetaz. Agian hemen ez nenbilen berandu, erantzun bat sartzeko.

Erdaraz emango dut (ez dago euskaratuta, eta ni ez naiz batere itzultzaile ona):

“-¿Diga? –preguntó Tengo todavía con la mente espesa. Parecía que, en vez de sesos, tuviera una lechuga congelada dentro de la cabeza. Hay quien no sabe que no se puede congelar la lechuga; una vez descongelada, deja de ser crujiente, con lo que pierde una de sus cualidades más atractivas”.

Komentario hori lekuz kanpo dago, bere testuinguruan. Erabat mozten du kontakizuna, oso une garrantzitsu batean. Seguru nago Murakamik behin baino gehiagotan sentitu zuela hortik kentzekoa zela. Halere, zerbaitengatik ere, ez zuen kendu. Hortxe utzi zuen.

Nire espekulazio hutsa da, baina Murakamik betitik jasan behar izan ditu oso kritika latzak, batez ere Japonian bertan, eta uste dut letxuga eta burmuin izoztuen kontu horrekin bere kontra entzundako hitz, argudio eta irizpideak zituela gogoan. Horregatik ezin izan zuen bere komentario petrala hortik kendu.

Eta pena da, petatzu bat baita, hor. Nabarmenegia liburu horren 1000 orrialdeen artean galduta egonda ere. Erabat moztu dit irakurketa. Horregatik animatu naiz hona ekartzera. Modu intuitibo batean, eta berehala damutuko naizelakoan. (Ai, lau hitz izango zirela pentsatu eta hamalau izan dira, azkenean).
Iruzkina gehitu

Erantzuna formulario hau betez utzi dezakezu. Formatua testu arruntarena da. Web eta e-posta helbideak automatikoki klikagarri agertuko dira.

Galdera: Zenbat dira hogei ken bi? (idatzi zenbakiz)
Erantzuna:
Aurkezpena

Volgako Batelariak / Бурлаки на Волге

Literatur inoizkari kosakoa / Казацкий литературный журнал

Moñoñotasuna, zurikeria, bertso-kitsch-laritza, biktimismo orokortua, produktu literario paketatua, euskararen kalonjeen (uler bedi: irakurle militanteen) nagusitasuna, plastidekor-idazleak, malditismo faltsuaz mozorrotutakoak, laurogeiko hamarkadaren (eta aurreko ia guztien) nostalgia... horiek guztiak gaitzesten eta gaitzetsiko ditu inoizkari honek, eta  beldurrik gabe salatuko. Akaso ez dira salagarri eta denbora galduko dugu, baina esan bezala, gogoak ematen dizkigu hala egiteko, dibertitu nahi dugu, eta dibertituko gara. Nahiz eta, funtsean,
eta inork sinesten ez gaituen arren, oso jende serioa garen.

Uxue Apaolaza, Rikardo Arregi Diaz de Heredia, Ibon Egaña, Angel Erro, Juanjo Olasagarre eta Iban Zalduak osatzen dugu kontubernio hau. Erantzunak ongi etorriak izango dira (edo ez), baina beti benetako izen-abizenez sinatuta datozen heinean, eta kolaborazioak ere onartuko ditugu.

Azken erantzunak
Beti geratuko zaigu Symborska, bai (eta ezagutzen ... Juan Garzia Garmendia, 2019/03/22 08:45
Ziurrenik ez naiz ni egokiena poesia liburu batez ... Iban Zaldua, 2013/02/19 18:09
Iruditzen zait, erabat, gehiegi puztu den liburu ... Josu Lasa, 2013/02/16 01:18
12. oharraren parentesia itxita egonda ... Angel Garcia Etxandi, 2013/02/08 21:17
Hori, hori! Txus Imirizaldu, 2013/01/10 14:45
Ez naiz filologoa ezta kritikoa ere, ... Koruko Heras, 2013/01/09 11:19
Aurreko erantzunaren argigarri eta emendagarri ... Iñigo Roque, 2013/01/08 10:46
Fikzio bat da liburua, Iban, baina ez nuke ... Iñigo Roque, 2013/01/07 12:53
Zuen arteko iritzi trukaketa hilaren 12an amaitu ... Angel Garcia Etxandi, 2012/07/30 02:05
Beñat eta Iban. Eztabaidarako gai interesgarriak ... Ibai Atutxa, 2012/07/12 19:44