Garagoittiko Orakulua

Badira hiru bat urte, andrian basarrittik etortzen dan jenero ugarixan artian fruta arrarotxo batzuei erreparau netsanetik: melokotoiak zirala uste neban, baiña ezetz esan zesten, muxikak zirala.

Harrittuta ni, jakiña: kaletarra izatiaz aparte, nere alfabetatze modesto honetan siñistuta negualako muxika berbia melokotoian euskerazko ordaiña baiño ez zala.

Tira, hortan geratu zan gauzia; Killimoko arbol xelebriorri begirakuna batzu bota, eta zelan neretako arbola guztiak bardintsuak dirazen, ba konforme geratu nintzan. Ale batzuei erretratua etara netsen, hori bai, fruta exotiko modura.

Argazkiak.org | Frisku edo muxikia © cc-by-sa: txikillana
Argazkiak.org | Frisku edo muxikia II © cc-by-sa: txikillana

Aurten be etorri da ba, muxiken sasoia, eta hamen hasi gara, urbi et orbi partitzen. Eta hara nun amari banastatxua eruatian, entzutzen detsaten: “A esto frisco le llamamos”. Einnn??? Nere berba-ezezagunen-detektore-automatikua ixotu jatan, eta hala jakin neban frisco erderaz, friskua euskeraz, fruta ezaguna ei dala Eibarren.

Hurrengo pausua: Eibarko Euskara hiztegira jo, eta... ttak! hantxe: “Frisku: Melokotoi txikixa, uletsua, lehen ugarixa zan eta oin ixa zihero galduta dago. Frutua zein zugaitza”. Joño joño, ez neban esango... Jakiña: hau irakorritta, frisku-arbolan abospolua izateko inpultsua etorri da, eman ta zabal zazu munduan friskua, eta hazixak gordetzen hasi naiz nunnahi ereiñi eta galdutako euskal espezie hori errekuperatzeko...

Baiña itxain pizkat: basarri giroko pazientiei pizkat galdetu. Mutrikuko Laranga auzokuari: “Bai, bai, friskua, gure etxepian badago bat”. Tira, orduan galdu-galduta be ez dago. “Ez, ez, gitxi baiña egon badagoz”. Jakiña: berez melokotoia baiño txikixagua da, ez hain gozua... eta horreaittik ez daka exito askorik; txorikeixa eta keixakin gertatzen dan modura izango dala pentsatzen dot. Bueno, friskuen salbatzaillia etxian geratu leike orduan; baiña gorabeheriau nahikua izan da interneten informaziño pizkat billatzeko, eta halan be hazixak gorde gordeko dittudaz jakin badakittelako Amaren kooperatiban biodibersidade kontuan dabillen jentia dagola...

Ulertu dotenangaittik, prunus familian barruan gabiz denpora guztian. Zihetzago, esango neuke Prunus armeniaca (albarikokia) eta Prunus persica (melokotoia) arteko tartian dagola gure friskua, espezie bixen barruan dagozen milla sinonimo eta ñabarduretan ikusi leikianez. Hori bai, badirudi berez erromatarrak Txinatik ekarrittakua dala... ¿baiña zer ez? Trikitrixa Italiatik, arto-babia Mexicotik, zerealak Asiatik...

EGUNERAKETIA 2012-VIII-10

Eta bai, nahikua zabalduta ei dago kaletarrondako ezezaguna dan frutihau. Twitterren egindako aipuak batziarren: alperretxiku (Mendigreenek Beasainen), prixku (Idurre Eskisabelek Ataunen -Idurrek Lasturko “melokotoi txarrak” eta ikastolako “mertxikak” be honekin lotzen dittu-), preskue (Onintza Enbeitak, Muxikan). Alberjigo– merjigo – merjika –mujika (“j” lekitxarrez, jakiña) berben arteko konexiñua nahikua ebidentia dirudi.

Hazi batzuk be kolokau dittudaz; Eibar aldetik mensajero-bizikletero bat etorriko ei jata billa, eta biharbada Gorosta Valley polo teknologikuan be ernatuko da kimuren bat, mazeta haundixian sartuta, landara ornamental estiluan...

Ezagutzen ez doten pertsona bat nere facebookeko laguntzat onartzen bot (edo alderantziz, berak laguntzat hartzen banau)... zer suposatzen da, ¿kaletik ikusten dotenian alkar agurtzen hasi bihar garala? Tira, nik ez dakat arazorik, kasu egitteko zalia naiz-eta. Baiña netiquettia zein dan jakin gura neuke.

Jakiña, honek aurretiko ezaguera mailla bat eskatzen dau: kaletik alkar topatzen dogunian, berak lehendik zein naizen eta nik bera zein dan jakitzia, nahiz eta kasu egitteko aiñako konfiantzarik ez euki. Ez dakitt ondo ulertzen dan...

Naizen elefante hau sare sozialeko katxarrerixan sartu ezkeriok lau-bost bidar gertatu jatan kasua da hau, eta argittu nahiko neuke.

Egixa esan bihar badot, hau liburuhau idazlian izen arraruangaittik aukeratu najuan. Baten bakarrik entzunda najeukan, kruzigrama baten. Bai: haiñ arrarua egin jatan, eze, ez-dakitt-ze arrazoingaittik kaskarrian sartu jataan, onezkero 25 bat urte bai. Arrazoi tribiala dok guztiz, batzutan beste berbekin be gertatzen jatana: palangana, esate baterako. Haxe entzun, eta nere kautan behiñ eta barriro errepikatu najeikek, berbian musikaltasuna edo ez-dakitt-ze-kristongaittik lilluratuta, eta tarteka-tarteka gogora etortzen jatak. Ba hala gertatu jataan tipo honekin: Lajos Zilahy. Ez nintzuan gogoratzen beste ezekin be: ez idazlia zanik, ez hungariarra zanik be...

Eta horra, liburu ederra begittandu jatak. Ez dok oso jasua izango (gerora ikusi dotenez, bere sasoiko best-seller fabrikatzaillia izan ei zuan Lajos) baiña idazkera forma oso orijinala eta hurrekua dok, eta protagonistian izaera torturauak ondo konektatzen jok irakorliakin, nerekin behintzat bai.

Idazlian ibilbide pertsonala ezagututa, errezagua egitten jatak gaiñera nobelia kokatzia, eta Akira Kurosawa zinegillianan antzekua begittandu jatak. Protagonistia be bere herrittik EEBB-etara egitten daben tipua dok, eta joalian penurixak liburuan zati haundixa hartzen juek: hizkuntzia, lagunik eta lanik eza, adaptau eziña, herrimin zorrotza... Halan be, hórrek penurixok gero etorriko dan integraziñuari indar gehixago emoten jetsek, iñor baiño amerikanuagua izateko borondatiari, EEBB-ekingo atxekimentu sutsuari... azken fiñian, herri horretan dan-dan-dan-danak diralako etorkin. Self made man topikua, gurian hainbeste txistetarako emoten dabena....

Lehelengo irudixan 18 urte nittuan (urpeko bandan nago); potiñeko pasajeruen artian liorreko jente larregi kontizu, eta artian ez zekixen enbarkaziñuan danak batera tente jartzian halako gauzak pasau leikiazela. Jakiña, potiña hondora juan zan eta hillabete pasau egin zeban urpian, harik eta Ondarruko urpekarixen laguntzaz erreskatau arte.

Bigarren irudixan 25 urte nittuan. Kuadrillan antzar-harrapatzera juandako lehelengo beraneantia eta, ejem, ordurarteko errekorra hausi zebana (8 altzada). Sahietsian hartutako zartadiangaittik soltau neban antzarra, arnasa ezin hartuta.

Argazki bixak Tonirenak diraz.

Argazkiak.org | Nun dago Tomax? © cc-by-sa: txikillana

Ume guztiak be hala egingo juek, pentsatzen dot nik, amak lagatzen daben neurrixan. Eta bizitza osuan zihar, bentanetan kristala ipintzeko aiñako dirua izan daben familixetan behintzat (leixo, tela entzerau edo tronerekin, kurtiñekin jolastia gatx).

Nere helburua kotxia gero eta gitxiago erabiltzia dok; banajoiak pizkaka pizkaka, baiña ondiok larregittan hartu bihar izaten juat bolantia nere gustorako. Halan be, esango neuke egunen baten lortuko dotela hori kentzia, eta iñora mobidu bihar naizenian, transporte publikuak erabiltzia, antxiñako legez. Ia jubilatzeko ordua baiño lehenago dan, ejem...

Izan be, oin nere gadget guztiekin nabillela, asko gogoratzen nok oin dala 20 urteko autobus biajiekin. Eta batez be geltokixekin, bakotxa bere pertsonalidadiakin.

Goguan jaukat Pontevedrako geltokixa: itxura sobietikozko piso bixak; taberna kutria; “hildako” txakurrak lurrian part botata; enpanada gozuak saltzen zeben dendia; “anbientedun” komuna (joder zelako tabarria emon jestan bigotedun harek, azkenian barrezka amaittu genduan bixok).

Eta lehenago, Valenciako geltoki erraldoi ha, ixa kanpofoballa lakotxia, dana porlana, eskultura haundixan morokua. Hori autobusekua: eze, Valencian ezagutu neban lehelengua trenana izan zuan. Belle epoque, art decó edo ez dakitt zer estilokua: hain politta, eta hain enpanadilla gozuekin (boniatozkuak atunezkuak baiño hobe, hónekin beti bihotzerria).

Bakardade haundiko denpora legez gogoratzen juat hori guztihori, telefono kabinen denporia (mobillez berbetan zoianari kaletik begira geratzen giñanekua). Halan be, desolaziño horrek erakarri be egitten najinduan, eta erakartzen nok ondiok. Geltoki zikiñetan, jente ezezagunen artian, kotxe elegante eta abioietan mobitzen dan jentiangandik hain urriñ... Eta etxakat esplikaziñorik horretarako (Agur ta banoa / ni ez bait naiz hemengoa....).

Tabakuan denporia zuan bebai.Artian autobus barruetan erre zeikian, eta orduantxe jarri juen debekua. Jentiak, halan be, etxuan kasorik egitten. Goguan dakat Eibar-Pontevedra biajian zelakua montau neban, bost lagunek batera zigarrua ixotu zebenian... Eta orduan ez zestan hainbeste molestatzen; oiñ botaguria etortzen jatak asientuen tapizerixia eta tabako usaiñan arteko nahastia gogoratzian.

Ederra aldia gaur egunakin, bai. Segapotuak etxakek segapoto formarik any more: edonun tuiteatzen, edo albistiak ikusten, edo idazten... Asko aldatu dok geltokixetan orduak pasatzeko formia.

Halan be, baakixat hau ez dala unibertsala: sasiaberatsen arteko gauzia bakarrik dok (eta sasiaberastasun hori beheraka joiak, gogoratu). Gaur egunian, hautsa eta lokatza nagusi dirazen errepidietan lehenagoko geltokixak, nere errekuerduetako ordu geldixak, barriro bizitzeko aukera asko egongo dala uste juat. Eta jentiak ondiok kalera urtengo dau lagunen billa (“perdidarik” egin barik). Eta  auzoko umiak lagunen pegorako txirriña joko juek, ia jolastera jaitsiko dan galdetzeko...

Argazkiak.org | Ràdio Klara © cc-by-sa: txikillana

Honi baiña, allegau jakok jubilaziñorako ordua, eta egun gitxi barru kontainerrian egongo dok. Zalantza barik, nere kamiseta gustukuena. Izan be, hantxe Valencian hasi nintzan irrati asuntuari afiziñua hartzen, Radio Klara sukaldeko radiokasetian entzutzen. Ondo goguan jaukat RIP-en kantuak bertan entzun nittuala estraiñekotz (¡Valencian, bai!), baitta oso deigarrixa egin jataan talde barri baten kantua be: Def Con Dos, “Sigo siendo heterosexual”. Etara kontuak: Ekintza Zuzena aldizkarixa be han ezagutu najuan, Carmen auzoko denda alternatibo moroko baten...

Irratsaiuak erdi ahaztuta jaukadaz onezkero (hogei urte pasau dittuk, eta hórretatik hamabost bat irratigintzan) baiña ondiok gogoratzen jittuadaz “La pinteta rebel” (Panotxa aurkezlia, “La Terminator Rosa” eta beste kolaboratzailliak...), hango kuña kreatibuak – irrati libriak beti diru billa-, edo asteko programaziñua aurkezteko saiua (nik gero erreproduzitzen saiatu nintzana).

Pasau juagu ba, beste pajiña bat.

Kuello akartonaueko jente saldua agertu dok kalietan. Udia...

Neguan txamarria aldrebes darabixan jente bera izango dok, kontizu.

Zeesangoppa. Zumitz onakin egindako liburu txar bat. Edo hori asko esatia bada, neri etxatala gustau. Ondo idatzitta jagok, zelan esan... baiña kostau jata amaitzia.

Lehelengo kontakizuna (Mariaren mendea) ariketa estilistiko eder bat dok, idazlian ahalmenen alarde haundixa. Izan be, ez dok erreza gazte euskaldunberri batek 90 urteko andra goizuetar baten papelian sartu, eta bere barriketaldixa lehelengo pertsonan kontatzia. 90 urteko jentian estiluan dok baiña: eten bako matrakia, gai batetik bestera saltoka, familiako txutxumutxuak noiznahi tartekauta, momentu batzutan harixa galduta, sobreentendido pillua (beraz, ez da ondo ulertzen zer gertatzen dan) eta puntuaziño signo (eta punto y aparte) barik, Luistxori gustatzen etxakon itxura monolitikoko testuan. Idazlian aukeria estilo astuna izan da, eta oso ondo lortu jok: benetan astuna egitten da irakortzeko-ta.

Bigarren kontakizuna (Negua hautsi da) estiloz zihero desbardiña dok. Honi be ariketa trazia hartzen jetsat (begiratizue zelako aldaketak egin neikiazen). Graziak askoz be irakorterrezagua dala, nahiz eta deskribapen paisajistiko-klimatologiko lartxo euki. 60-70 hamarkadan Hegoaldetik Iparraldera iges doian morroi bat, oiñezko biajian zihar izandako bizipenekin (bizipen nahikua korrientiak, bestalde) “barruan” burrukatzen segitzia erabagitzen dabena, eta azkenian bueltau. Planteamiento-nudo-desenlace zaliak garanondako, zeozer falta.

Autobusian ETB-ra. Aymara-kitxua arpegidun mutikua, gidarixari euskeraz: “Ondarrurako autobusa hartzeko...”. Gidarixa hamengua da baiña ez daki euskeraz; azalpenak gazteleraz emon detsaz, baiña modu onian.

Halan be, ba da ondiok jentia “bertoko” eta “kanpoko” biztanlien arteko erreixia argi-argi markatzeko  zalia dana. Gero ta bihar konplikauagua dake, koittauak.

Eta bidian, ez naiz kapaza gogoratzeko noiz, sustua: ¿ez dot ba ikusten Desireless’eko kantantian itxurako neska bat? Erredios, badakitt 80ko hamarkadia dagola oin modan, baiña... Orduan be etxatan gustatzen “geranixo tiesto” estiloko orrazkeria, oin gitxiago (eta gaiñera barreguria eragitten desta).

Gero makillaje gelan, gauza horripilantiagua (literalki) ondoko asientuan. Imajinau Desireless’eko kantantia, baiña kaskarreko ule luziak goraka kardauta, hatzapar puntak entxufian sartuta lez. ¿Halan ibiltzeko baloria izangok horrek? nik. Baiña ez: orrazteko preparaziñua zan, kontizu, lakia emoteko-edo; gero normal xamar orraztu dabe, “tulipan tiesto” itxuran.