Garagoittiko Orakulua

Zabaletak Errolanen kontaeriari oratzen detsa ariketa interesgarrixa egitteko. Behi-kaketan labantzen dan erraldoi harrikalarixan istorixia sinplia da, baiña azterketa sakona egitteko aukeria emoten detsa, Campionek Gartxoten istorixiakin egindako lez, jasotakua, interpretautakua eta asmautakua ondo bereiztuta.

Idazle honi irakortzen detsaten bigarren liburua da hau. Bere idazkeria, zelan esango neuke, pizkat gatxa egitten jata, baiña erakargarrixa era berian. Uste eze burua beste moduan amueblauta dakagula berak eta nik; horren azpixan, kaletar/basarrittar arteko aldia dagola esango neuke.

Nere genealogia asuntuetan, adar nagusixenetako bat Gorosabel abizena da, jakiña; horren barruan, Otola Erdikua basarrittik datorren ezpala da hurrenengua. Gordetzen doten bertako biztanle zaharrenan argazkixa hauxe da, “Hilario Tuertuan” rekordatorixo honetan agertzen dana. Pedro Mari Gorosabel Lasarte, gure bisabuelua, Hilario honen anaia zan baiña ez dogu bere argazkirik ezagutzen.

Argazkiko dokumentu hori 2010an jaso neban, Maria Luisa Maître-Jean Gorosabel senidiakin egon nintzanian. Hor nittuan artxibauta, bestiak beste hari egindako audio grabaketiakin batera. Azken hau transkribau barik nekan; orduan berba egindako gauza garrantzitsuenekin gogoratzen nintzan, jakiña, baiña detalle asko ahaztuta nittuan edo, beste barik, momentuan ez nittuan ondo ulertu. Oiñ, baiña, Ondarruko senidiak lokalizau dittudazen honetan (Lasarte abizenekuak, “Toxu”, “Koxu” eta “Hankamotz” familiakuak) grabaziñuori transkribatzen hasi naiz, bertan eurei interesatzen jaken gauzak esaten dittualako Maria Luisak. Eta hara nun topatzen doten komentarixo hau.

(Juan Jose Hilarion argazkirik dakazu?) Nik ba dakat rekordatorio bat, etarakotsut. (…) Kuadro haundi bat genkan, Olabek egindakua, etxian eguan; baiña handik (Otolatik?) etara genduanian dana zitzak janda eguan… Baiña handik etaratakua da be rekordatorixorako egindako erretratua, dibujua (gero zuen aittittan anaiena-eta ez dozue eukiko?) Ez. Julianena ba genkan bat, pontxoz jantzitta-eta, zaldi eder bat oratuta.. baiña Otolatik hona etorri giñanian gauza asko hondatu eta galdu ziran eta... ez dakagu. Nik dana ekartzeko ahalegiña egin neban, baiña... galdu egin jakun. Eta bestienik ez dakat.

Flipau egin dot. ¿¿¿Argazkixa barik, dibujua dala??? Ba... ba da, bai. Jacinto Olabek, gure aittan dibujo-maisuak, harkatzez egindakua. Anpliaziño bat eginda bere firmia erdi-ikusten da.

Berba barik geratu naiz. Lau urte izan dot erretratuau begi bistan, argazkixa zalakuan. ¡Maisulana! Firmia kontrastatzeko Olaben beste kuadro batzuen billa ibilli naiz, eta badirudi pertsonen erretratuan bereziki abilla zala gizon hau.

Erreferentziazko klasiko bat. Nere etxera etorri dan jente askok ba daki: altxorra legez gordetzen doten alia erakusten detsetenian... horror vacui. Liburu sinplia, baiña (biharbada horrengaittik) ezin sakonagua. Minimalismuan gorengo puntua. Aspaldi irakorri baneban be, ixa seguru nago bere 96 pajinatako testua buruz errezitau ahal izango neukiala, etara kontuak zenbat markau ninduan. Antimilitarista baten liburutegixan falta ezin dan alia (hainbat eta hainbat hizkuntzatara itzulitta dago).

Zaharrak-eta ez ei dabe gogoratzen halakorik sekulan ikusitta (baiña hau askotan entzun dot nik egualdi asuntuetan, eta oroimena ez da pluviometrixia besain fidagarrixa...).

 Gaur arratsaldez, 18.30etan edo tokatzen da maria-gora. Ez nekan asmorik, baiña ikustera juan biharko gaittuk-ba. Hasieran pentsau dot erretratu edo bideo batzu etaratzia, gauza haundixa izango dalakuan. Baiña gero, iritziz aldatu juat: izan be, itxura guztien arabera halakuak eta gehixagokuak be ikusiko doguz datozen urtietan...

 Gaur goizian Karraspixora juan gara pasiuan, zipaiuak bidia moztuta zeken eta ez dogu triskantzia bertatik bertara ikusi. Bai ostera, Kurlutxutik, Lekeittioko talan zeguazen jentia olatuekin bustitzen. Eta maria-behera zeguan! Gaur arratsaldez ez naiz ni itsasertzera 20 metro baiño gehixago hurreratuko... Eta Talan gitxiago, jakinda XVIII(¿) gizaldixan bertako mendi zati bat itsasora jauzi zala, San Juan ermitta eta guzti.

 Hori ba. Etxuat arratsaldian kamararik hartuko. Gaiñera, seguro ez dala faltako jentia Ekaitzeko eraikiña behera datorrenian edo Amandarriko mollia apurtzian bateronbatek bideoz jasotzeko.

XIX gizaldi erdikaldetik aurrera aldaketa sakonak gertatu ziren Euskal Herriko egitura ekonomikoan. Ordurarte nagusi zen Erdi Aroko ofizioen sistema industria ekoizpen berriak ordezkatu zuen. Aldaketa progresiboa izanagatik traumatikoa ere izan zen: ordurarte beharginak gremioetan antolautako artisauak ziren, ikasle eta maisuen arteko harremanarekin-eta; tailarrak handitzearekin batera, ostera, lan egiteko era aldatu eta esplotazioa ere agertu zen. Proletariatu berria ugaltzearekin batera “egunsenti soziala” ere ezagutu genuen Euskal Herrian, Toribio Etxebarriak ezin hobeto azaldu zuena (1).

Gaur ekarri dugun artikulu hau testuinguru horretan argitaratutakoa da, hain zuzen ere. Labairu historialari famatuak aktualitate biziko gaiari heldu nahi izan zion nonbait, eta bere erara egin zuen: orduko greba eta gatazken aurrekari bat gogora ekarrita, noizkoa eta 1499koa (testuaren hasierako esaldi mehatxugarriari erreparatzen badiogu, ez dirudi bere sasoiko egoerarekin oso konforme zegoenik -karlista zela kontuan hartu behar da-).

Labairu, Erronkari eta Bilboko gurasoen semea, Filipina uharteetan jaioa zen (2). Halere gazte-gazterik etorri zen Bilbora, eta abade ikasketak egin ostean kazetaritzan aritu zen, historiarekin lotutako idazgaietan nabarmendu zelarik. Bere ibilbidean zehar artxibategi publiko zein pribatu asko arakatzeko aukera izan zuen eta horrela atera zituen argitara hainbat eta hainbat dokumentu ezezagun.

“Sobre huelgas” izenburuko idazki honetan (jatorriz “El Basco” aldizkarian argitaratu zena), Labairuk Simancaseko Erret Artxiboan aurkitutako gutun baten berri ematen digu. Fernando eta Isabel Espainiako errege katolikoek sinatzen dute, eta Bizkaiko bere funtzionario nagusiari (Korregidoreari) eta Markinako Alkateari zuzenduta dago, armagin eta olagizonen artean sortutako desadostasunean bitartekari lana egin dezaten.

Antza denez, Juan Pedro Milan eta beste maisu armaginek Errege Katolikoen kontinoak (3) arnesez hornitzeko esleipena hartua dute, arnes bakoitza 16 dukatetan egiteko konpromezuarekin. Ez du detaile askorik ematen, baina badirudi burdinoletan aritzen diren olagizonekin (ofizial eta peoi) prezioetan adostasunik ezin lortuta dabiltzala, eta honen ondorioz arnesen ekoizpena geldirik dagoela. Milan eta beste armaginek erret funtzionarioen laguntza eskatzen dute arazoa konpontzeko.

Gutun hau eskari horri emandako erantzuna da: Isabel eta Fernandok bitartekari lanak betetzeko ardura ematen die Korregidoreari eta Alkateari, produkzioari lehen bait lehen ekiteko aginduz. Auzia nola amaitu ote zen? Hori ez dakigu.

Hemen duzue artikulua eta dokumentuaren testua.

Jatorrizko dokumentua:

• LABAYRU, Estanislao Jaime. 1891. Sobre huelgas. Euskal-Erria Revista Bascongada XXIV:520-522. Donostia.

Dijitalizazioa:

• Sancho el Sabio Fundazioa 2011.      http://hdl.handle.net/10357/2813

Aipuak:

(1)   ECHEVARRÍA, Toribio. 1949. Viaje por el país de los recuerdos. Eibarko Udala, 2005.

(2)   Auñamendi Eusko Entziklopedia. http://www.euskomedia.org/aunamendi/ee83883

(3)   Guardia Real. Al servicio de la corona. http://www.guardiareal.org/historia/resena/ 

 Bulimiaz iruntsi dot liburua egun bixan: mahaixan, kalian, minutu soltietan... Idazkera klabian bete-betian asmatzen jok idazliak, gaur eguneko irakorle zinematografikuendako behintzat. Misterixua, bildurra, umoria, metafisika pixkat... klinex literatura ederra. Jan eta bota –nere kasuan, bookcrossing-.

Inkoherentziak be ba dittu: amaieran dana azaldu ahala, pentsau leike liburuan zihar solte geratutako klabe guztiak lotuko dirazela. Ez da halan. Baiña bueno, txurrerixako txurruari be ez detsagu perfekziñua eskatzen eta gozua da.

Gustau jatan beste gauza bat, heriotzan inguruko esperientziak kontatzian (liburu honetan askotxo), jangoikorik bape ez dabela aittatzen.

Tira.

 Oinguan tsarren inperixo erraldoian zihar biajatzeko aukeria izan dot. Ez naiz harritzen hau Vernen libururik ezagunenetakua izatiaz, zelan esango neuke, best sellerran ezaugarri asko dittu: heroismua, tragedia, ritmua, maittasuna... normala belaunaldi askotako gaztiak entretenidu izana.

“El archipielago en llamas” irakorritta konturatu nintzan hizki latindarrez idazten eginda gagozenondako, grekoz idatzittako eremuak ezezagutza plus bat dakela. Zirilikodunekin be bardintsu gertatzen dala esango neuke: nik neuk leku izen gehixenak ez nittuan ezagutzen, ezta hiri garrantzitsuenenak be. Pentsau bez mapa baten kokatzerik (gero EEBB-tarrei barre egitten detsegu, Espainia seiñalatzen ez dakixenian). Liburu honekin ikasi dot Errusian heren bat bakarrik dagola Europan, eta beste bixak Asian (Siberia). Eskolatik, Obi eta Yenisei munduko ibai haundixenetako bi zirala ba nekixan, baiña Strogoffen ibilkerei jarraittu arte ez nekixan nundik nora zoiazen. Ederra sorpresia hartu dot euren urak Artikora isurtzen dirala jakinda (hango ibar gehixenenak lez), hau da, “behetik gora”! Perogrulladia da, jakiña, baiña nik oiñ arte konturatu bez!

Circulo de Lectoresen bilduma hau eder-ederra da, itxuraz eta mamiñez, ondorenguendako gordetzeko modukua. Halan be, ez dakitt, igual eguneratutako ohartxoren bat be gehittu leikixo: ez hartzeko kontuan komentario arrazistak (liburu honetan, ijittuak eta tartaruak beriak eta bi hartzen dittuez), abertzaletasunan eta balore militarren goreste superlatibua...

GoogleEarth eta halako erreminttekin, gaiñera, gozadia izaten da Vernen liburuetako lekuen gaiñeko hegaldixak egittia (oin momentuan Baikal aintzira inguruetan ibilli naiz).

Argazkiak.org | Bodegoia 1 © cc-by-sa: txikillana

Argazkiak.org | Bodegoia 2 © cc-by-sa: txikillana

Hamen bodegoi pare bat, hónek be arrebian etxia dekoratzeko egindakuak. Buztiñezko ontzi baterixa hau amanian dago, ezelako dekoraziño barik baiña (biharbada horregaittik) asko gustatzen jata. Ez dakitt noiz erosittakua dan, ni umia nintzala uste dot, baiña erabilli erabilli gitxittan egin izan dogu; kafe katilluak zeozer igual. Erabilpen nagusixa, beraz, piktorikua izan da.

Argazkiak.org | Basahuntzak © cc-by-sa: txikillana

Basahuntzen kuadruhau Ariane loibian gelarako egin zeban aittak apropos, “umien pintturen” kanonei jarraittuta: zurittasuna, kolore argixak... markua be halakua ipiñi gentsan. Lamina batetik kopixauta dago, oker ez banago aittak berak gaztetan Armerixa Eskolan edo Jazinto Olabenian egindako harkatz-marrazki batetik.

Argazkiak.org | Brankia © cc-by-sa: txikillana

Etapa prolifikokua; artian Lekeittioko baporak ugarixak ziran, eta motibo horretako kuadruak be halaxe. Kuriosidade moduan, “profanuei” aittan kuadruetako itsasontzi guztiak bardintsuak begittantzen jakuz. Baiña lekittar batek ikusten dittuanian, segiduan ezagutzen dittu: hau Amandarri, hori Torrontero, hori Playa de Ondarzabal... bapor bakotxak bere perfilla eta elementu berezixak zittuan kontizu, eta entrenamendu pizkatekin urriñetik ezagutu zeikiazen.

Navarro Villosladaren artikuluan (1) aipatutako Arretxinagako harriek irakurleen interesa piztu zutelako edo, aldizkarien arduradunek Antonio Trueba idazle eta historialariari 1871an idatzitako testu bat berrargitaratzea proposatu zioten. Zuzendu eta eguneratu ostean, hau izan zen emaitza.

Artikuluaren lehenengo zatian, Truebak Artibai ibarraren deskribapen orokorra egiten du: Bolibar, Etxebarria, Markina, Xemein, Berriatua, Ondarroa... bai herriguneei bai baserri inguruko zenbait lekuri buruz gauza interesgarriak kontatuz. Batzu ezagunak, baina beste batzu seguraski gaur egungo irakurle askok sekula entzun ez dituztenak: Bidarte, Sagastiguren, Oronzua, Urkamendi/Lapurzulo, Alzaa, Akoda, Ubilla, Urrijate, Olabarriaga...

Horren ostean, Arretxinagari buruz sakontzen du. Lehenengo, harrien inguruan eraikitako elizaren gainean aritzen da –iturri dokumental ugari kontsultatuz- ; toponimoari buruz be baditu berba batzu; baita Markinara pasatzeko zubiari buruz ere; artean elizak zuen ezaugarriak ere azaltzen ditu; eta azkenik, harrien pilaketaren jatorriari buruz iritzi pertsonala ematen du.

Jatorrizko dokumentua:

• TRUEBA, Antonio. 1889. El santuario de Arrechinaga. Euskal-Erria Revista Bascongada XXI:225-231,257-267. Donostia.

Dijitalizazioa:

• Sancho el Sabio Fundazioa 2011.      http://hdl.handle.net/10357/2813

Aipuak:

(1)   NAVARRO VILLOSLADA, Francisco. 1888. De lo prehistórico en la Provincias Bascongadas. Euskal-Erria Revista Bascongada XIX:5-11,33-39,65-69,97-101. Donostia.

Zientzilarixak aspaldi dabiz (urte askuan gero!) klima aldaketiari buruzko abisuak emoten, gizakixak atmosferia berotziari laga biharko letsakela-eta... Halan be, guk guriakin segi. Gure bizitza kalidadia kosta ahala kosta mantendu nahi dogu (gure ondorenguena izorratu arren).

Biharbada itsasaldeko kaliak urpian geratutakuan hasiko gara ikerketok serixuan hartzen. Orduan negarrak! Beranduegi izango da-eta...