Garagoittiko Orakulua

Entzuizu hamen ipoiñori.

*** "Azkuen Ipoin Bildumia" Arrakala Irratijan 2004 eta 2007 urtien artian grabautako ipoin txorta bat da. Resurreccion Maria Azkuek bere "Euskalerriaren Yakintza" liburu kolekziñuan (4 tomo), tomo bat osorik eskintzen detsa ipoiñei, eta berau izan da ekoizpen honetarako erabilli dogun oiñarrixa. Azkuek jatorriko euskalkixan jaso zittuan ipoiñak, 1910 inguruan. Guk hórrek euskalkixok mantendu doguz, herri bakotxeko doiñu eta hizketak ahal danik eta fidelen errespetatuta.

Entzun ipoiña hamentxe.

*** "Azkuen Ipoin Bildumia" Arrakala Irratijan 2004 eta 2007 urtien artian grabautako ipoin txorta bat da. Resurreccion Maria Azkuek bere "Euskalerriaren Yakintza" liburu kolekziñuan (4 tomo), tomo bat osorik eskintzen detsa ipoiñei, eta berau izan da ekoizpen honetarako erabilli dogun oiñarrixa. Azkuek jatorriko euskalkixan jaso zittuan ipoiñak, 1910 inguruan. Guk hórrek euskalkixok mantendu doguz, herri bakotxeko doiñu eta hizketak ahal danik eta fidelen errespetatuta.

Gustau bajata be, idazlien mundua ni baiño hobeto ezagutzen dabenandako hobia izango dok liburu hau. Ipoin guztiak oso ondo eruanda jagozak, gustau jataz (Urrezko vespana izan ezik; etxuat ulertu-eta) baiña euretako batzutan, amaieria ondo biribildu bakua begittandu jatak (Buenos Airesekua, Gutun bi posteritateari). Askotan ikusten dana: kontakizuna asko landu, baiña amaieran bizkor amaitzeko gogo larregi-edo... Hiru, ostera, biribil-biribillak urten jakoz nere gustorako: ergatibuana (zelako erreala, eta zelako moraleja aproposa), Beste Bizitza (estruktura kaotikua, azkenian zentzu osua hartzen dabena) eta Parisekua (tentsiño erotikuan paradigmia, amaiera fin eta egokixakin).

EGUNERAKETIA: HONA SAIUA TXINTXILIZK ENTZUTEKO MODUAN.

Hiriari jarraitzeko, Asier. Nik be hika egitten jetsat semiari, eta Aprillian jaixoko dan bestiari be hala egitteko asmua jakat. Baiña neregaittik egitten juat batez be, ikastiarren. Etxuat iñundik iñora espero umiak nere modura egingo dabenik: Lekeittion bizi nok; andria oiartzuarra dok... Txikittan, umiak oiartzuarrez egingo juek (hala jabik oiñ Niko: “atikuk” = antijuk = antiajuak, “abiya” = ogiya = ogixa, “atxak” = galtzak = frakak...), eta eskolan hastiakin batera zuzenian pasauko dittuk lekittarrera.

Ez, nere asmua ez dok semiei nere euskera eredua irakastia. Anek eta nik aspaldi adostu genduan umieri bakotxak bere euskalkixan egingo gentsala, batuz edo lekittarrez ez behintzat (gaiñera hori akulu bat dok neretako, eibartarrez hobeto ikasteko). ¿Umiengan ze eragin izango daben honek? Esango najeukek, igual, euren burua errespetatzen ikastia.

Etxakixat zelan azaldu. Askotan ipintzen juat ondarrutarren ejemplua ETB-ra juaten dirazenian (lehen behintzat bai; ba dittuk 5 urte TB-rik ez dakagula etxian). Salbuespenak kenduta, normalian batu-erdi-bizkaiera tartartutako bat egittera jotzen juek, euren benetako berba bizixa ezkutauta. Ekittaldixa egin eta gero, konbentziduta najagok jente askok zera pentsatzen dabela ondarrutarretaz: gaixuak; klaro, han erdi erderaz egitten danez, hara zelako euskalgaiztua geratu jaken. Degradantia begittantzen jatak jarkeriori, noiz eta euskalkixak modan dagozenian, eta horren seiñalia dok gipuzkera serrau-serraua erabiltzia guztiz normalizauta dagola (Alkaiñena-eta).

Bueno, ba ni semiengaittik zera nahiko najeukek: nagusitzen dirazenian, goguan izatia zelan jarduten juan eibartarrez euren aittak, etxian eta kalian, konpleju barik, eta eurak gauza bera egitteko kapazak izatia (euren dana dalako euskalkixakin). Horrekin konforme nik.

XX gizaldi amaieran, gazte iraultzazaliak espazio propixuak aldarrikatu eta “okupatzen” hasi ziran. Berba honekin, eraikin hutsetan sartu eta háretaz “jabetzia” esan gura zan, zentzu informalian, kaso gehixenetan komunidadiari zabaldutako aktibidade leku legez (“gaztetxiak”), baitta bizileku moduan erabiltzeko be (“etxe okupatuak” edo “squat-ak”). Sasoi baten ixa herri guztietan topau zeikian halako bat. Gaztetxua nintzala goguan dakadaz Eibarren egon zana (Txantxazelaixan), Elgoibarren (erreka ondoko plazan, gero zine onduan), Lekeittion (gaurko Enperatrizan hotelian), Markiñan (Mataderua), Ondarrun (zubi barrixan onduan)...

Gerora, Udal estrukturak pizkaka-pizkaka absorbitzen juan dira espazio propixuen aldarri hori –ezkertiar aktibistak funtzionario plazak etara ahala-, eta neurri haundi baten okupaziñua desaktibatuta geratu da. Hau da: espazixo hutsakin konformatzen ziranendako balekua eta errezagua da udal ekipamentu baten jardutia, “marroiak” sahiestuta; eta geratu diranak, garrantzixa batez be autogestiñuari emoten detsenak izan diraz. Hamen kokatzen dira, esate baterako, Eibarren ointsu arte egondako “Tallarra” gaztetxia, Asua Errekan. Aurreko baten kartel batzu ikusi nittuan paretan, hango hondakiñetatik urtendako jentia barriro biltzen hasi dala-edo. Poztu nintzan. Eta, aukeran, lehengo izpirituakin jarraitzeko aiñako adoria, gogua eta partaide kopurua izatia opa detset, gero ta ugarixaguak dirazen ludoteka instituzionalen aldian.

Labur esanda: “Ez dok hainbesterako”. Behiñ eta barriro entzun izan juat liburu honi buruz bere sasoian eskandalo haundixa izan zala, pederastia eta intzestua dala, eta euskal mundua abarez beteta zeguala, eta bla bla bla. Ba hara, nere ustez  gaur egunian askoz be zorrotzago begiratzen dittuk hórrek gauzok orduan baiño. Eskoletan umiei “eskua sartzia” haiñ arrunta zan sasoiari buruz gabizak, gero. De la Caspa eta Arcacusak “Quince años tiene mi amor” kantatzen zebenekua. Eta, gaur eguneko ikuspegixakin, kartzelan sartu biharko gendukez Chaplin, eta Jerry Lee Lewis, eta gure zenbat eta zenbat arbaso, justo-justo hillerokua izandako nerabiekin ezkondu izanagaittik. Eta antxiñako Greziara jotzen badogu, tira-tira-tira... Bueno enok hasiko ni Mirande zuritzen –bestiak beste, agerikua dalako probokatzera zoiala-. Bakarrik esaten nabik etxatala hain-hain-hain makurra begittandu. Eta tira, gustau jatak protagonista gaixuan buru barruan dagon laberintuen deskribapena, alkoholan papela... psikopatixia gaur eguneko liburu askoko protagonisten ezaugarrixa dok gaiñera; zentzu horretan be guztiz normala begittandu jatak liburua.

 Eta mamiña alde batera lagata, formiangaittik be ba jakat zer esana. Batetik, nik xiberotarrez idatzittako testua espero najuan eta “gipuzkera osotu” sasoiko idazkera batekin topau nok, “Delirio Vasco”-ko pajina bakarti horretako azken mohikanuen estilora: hatxerik ez, “zu zara” biharrian “zu zera”-eta, sabinismo pillo bat... Euskaldunbarri “ilustrauen” egitura sintaktiko korapillotsu eta ulergatx tipikuak be ugari. Eta, hau bai espero nebana, bere olerki soltiak ezagututa (kantuenak-eta) iparraldeko euskalkixen lexiko asko, grekozko grafiazko kultismuak eta Miranden topiko rekurrentiak (Gazte-Lurran eta Goizerrixan kontuak). Baiña tira, hainbestian moldau nok eta azkenian egin be egin nok idazteko era horretara (¡eta egin naizenerako liburua amaittu! ¡hain dok motza! ¡eta alperrik gaiñera, eze, Miranden liburu bakarra ei dok hau!).

 Ezin izan dotena tragau beste gauza bat dok: ediziñua bera, edo liburua prestatzeko eria. Eginek bere sasoian “Pacharán La Navarrakin” etaratako kolekziñokua dok, eta pretensiño filologikuekin eginda dagok. Batetik, gaztelerara itzulitta dagok, eta hor okertu najuan muzturra lehelengotz: izan be, gaztelerazkua askoz be hobeto maketauta dagok, irakortzeko erreztasun gehixago emonda, euskerazkua baiño. Eta bestetik, euskerazkua nota filologizkoz beteta dagok: transkribatzailliak (ustez) testu orijinala zuzentzen edo osatzen; ulertzen ez dittuan espresiñuak “interpretatzen”; interpretau ezin dabenian (sic) ipintzen... Eta tira: ez nok sakon aztertzera sartu (asmorik bez), baiña behin baiño gehixago topau dittudaz oharrak perfectamente ulertzen dirazen pasartietan, edo “z” bat “s” batez ordezkatuta premiña barik, eta onduan gaurko ikuspegittik txarto egongo litzaken berba bat ezelako ohar barik... txapuzia, eta diñot nik, tipuak bere erara ahal zeban modura idatzi bazeban, ba laaaaaga dagon modura, eta nahi bok egixok separata bat testu komentarixuakin, kopon. Baiña siñistu nahi juat ediziñuan arazua dala, eta beste argitaraldixetan bihar-dan-modura agertuko zala testu orijinala.

 Horixeok dana (Zipri kañoneruak esaten zeban lez).

Bihar-dan-moroko momorrúa hezteko, ezinbestekua izango da gure umia otsein eta morroien erabilpenera gazte-gaztetandik usatzia.

 Esate baterako: kalera jostailluak eruatera xaxatuko dogu (nahikua izango da behiñ edo birrittan egittia hasieran, aurrerantzian, berak bakarrik eskatuko dittualako apaparako trepetxuak; hortik aurrera nahikua izango dogu harixa jarraitzia eta ez etetia, hau da, umiari buruan ipintzen jakona kargau eta plazara eruatia).

 Motorra, olgetako ume-karrua, pélotía, bizikletia, palak... zenbat eta bolumen haundixagokua hobe, eta ahal ba da bat baiño gehixago be; izan be, gure erregetxua jostailluekin errez aspertzen da (hamar minututik behiñ edo), eta bere psikomotrizidade borbokari horrek eskatzen daben aiña estimulo bermatzia da gure guraso amantisimo izaerian funtsa, trauma edo frustraziñorik ez eragitte aldera.

 Jakiña: modu egokiz hezittako momorro batek bere ekipajia eruango daben coolie bat biharko dau onduan; jostaillu eta tramankuluak gorde eta aldatzeko prest izango daben ezkutari fidela. Euskaldun guztiak jaiotze hutsez kapare garalako; eta nahi ez dogun jostaillua etxeraiñok tiraka eruatia baiño gauza baju eta miserablerik ez dagolako. Ko-gurasuei harro erakutsiko detsagu, gaiñera, motorrari ipiñi detsaguzen torloju-soka eta klase desbardiñetako tuniñak, gure karriatzaille papela ahal danik eta onduen bete ahal izateko. Edozer, gure moñoñua algodoietan hazten ohittu deiñ.

****

EGUNERAKETA: 2023-I-14ian, amaittutzat emoten dot nere "guraso estreinatu berri" fasia; atzetik etorriko dirazenendako, erabilgarrixa izan leikialakuan, momorró txiki bat sortzeko aholku guztiak hamentxe ipiñi dittudaz.