Garagoittiko Orakulua

Ez baneu jakingo gizon hau mundu maillako erreferentzia filosofikua dala, esango najeukek liburu hau zoro-handiuste-egozentriko-megalomano batek idatzittakua dala*, ixa-ixa humore klabian, eta ez netsake aparteko kasorik egingo. Baiña oso deigarrixa egitten jatak Nietzsche famatuan nere lehelengo irakurketa honi adarjotzaille baten zoroaldixan traza guztia hartzia (ez dakitt zer espero neban, baiña hau behintzat ez). Alde batetik Evariston liburua gogoratu jestak; eta bestetik Ernesto lagunan izaeria.

Liburuan gauza asko sobreentendidutzat emoten dittuk; idazlia bere unibertso partikularrian murgilduta jabik (ordurako bere obra nagusiñak idatzitta jittuan, famosúa zuan eta zaletu eta detraktore asko zittuan) eta ezagun dok bere jarraitzailliei emondako klabe asko emoten dittuala, erreferentziako obrak irakorri barik ulertu ezin leikiazenak –pentsau nahi dot-. Friedrichek bere bizitziari halako errepaso bat egitten jetsak, ordurarte idatzittako liburu nagusiñak banan-banan azalduta (edo). Eta graziak horri: ikusittakuak ikusitta etxuat uste-eta hórretako bakar bat be nere borondatez sekula irakorriko dotenik; baiña euren laburpentxo hori kulturilla jeneralerako ondo etortzeok.

Izan be... gauza batzu liburu hau katxondeuan hartzera gonbidatzen habe. Atalen izenburuak, esate baterako: “Por qué soy tan sabio”, “Por qué soy tan inteligente”, “Por qué escribo libros tan buenos”... tira, Friedrichen autobiografia moroko honetan ez dok agertzen amandria bizi jakon edo ez, baiña irakorrittakuak irakorritta, erantzuna argi jagok.

Bestela, irakurtaldixonek lehendik nekan aurreiritzixa indartu baiño ez destak egiñ: filosofixia... zenbat eta urriñago, hobe. Neretako mundu honetako gauzengandik goregi jabizak Markos eta bere lagunak. Eta etxuat esaten hori txarra danik, ez; igual premiñazkua be izango dok, etxakixat. Baiña neretako behintzat, ez dok.

* Eta tira; Wikipedian bere biografixia irakorri eta gero, hala dok.

Ointxe bertan, autobus paradatik etxera nentorrela, Mantis batekin topo egin juat zintta erdixan. Hankiakin jo dot, abarra zalakuan, eta ño! harrotu egin jatak momorrua. Erretratu politt honetan ikusi leiken moduan ipiñi jatak, bardin bardin baiña gabaz, farolan argipian. Bildurgarrixa!

Hanka puntiakin motara baztartzen niharduala –iñok ez zapaltzeko- erresistidu egin jatak, lurrian finkauta bere terrenua mantendu guran. Entzutzekuak izan dira bere putzak: “Bzzz...!!! Bzzzz...!!! Hamen nago ni!!!!” esaten lez.

Gauza polittak ikusten dittuk gabeko ordu isilletan, beinke.

Nere Argentinako lehengusiñak katxondeo bizixan dabiz El Puman kontura, eta neri be kontajiau nabe, kantu hau gogoratuta. Zenbat barre egin izan dogun etxian kantu honekin: "Pavoreal -uuuh-..." gerrixa modu lizunian astintzen.

Kontuz biharrian zabizienak, feromonak dantzan hasiko jatsuez dantzan-eta, corrio-funk ritmo eferbeszentian!

Igaz kasualidadez enterau giñan, eta penia emon zeskuan gehixago ez juan izatiak. Aurten be, zorixonez, Lekittoko Txozna Batzordiak hondarreko parkeko gune lasaixan ideia aurrera etara dau, eta ixa egunero pasau gara bertatik. Arbola arteko gune atsegin bat, lur garbi xamarrakin - herrixan baiño gehixago bai- eta beraz ume narrastixak dakagunondako zoragarrixa. Gaiñera programaziño ludiko-kultural politta. Eskerrikasko.

Argazkiak.org | Irrati tallarra Isuntzan © cc-by-sa: txikillana

Gaur be han egon gara, zelan ez: eta Xabi Navarro “Jota” laguna topau dogu, Egin eta Arrakala irratixetako beteranua, umez inguratuta, irrati taillar infantilla dinamizatzen. Gu egon garan tartian gero eta partehartzaille gehixago –txiki ta haundi- hurreratu dira eta  erretirau garanian be han laga dogu jente montoia tar-tar-tar mikrofonuetan berbetan.

"Los Archiduques" 1960 hamarkadako talde asturiarran abesti honetan, esate baterako, euli-mando izorrantiana egitten jok gaitiak: traba bakarrik, konpas monotono eta sarkor bakarra infinitoraiñok errepikauta. Ez da instrumentuan gabezixia: pop musikan ondo sartutako gaiten adibide asko dagoz-eta (Os Resentidos, Los Berrones... hori folk alderdikuak ez aittatziarren).

Artxidukien bideuan komentarixuak irakorri ezkeriok, halan be, jentia beste iritzikua dok: esne-bitsetan ei jagozak euli-manduari entzunda. Gaiñera ez jiñuek txarto jota dagonik (hala begittantzen jatan neri). Grabau zeban gaitajole eskoziarra mozkorra ei zeguan, hori bai (nahiz eta hau redundantzixia izan ;-) ).

Edozelan be, bideua bera zoragarrixa dok: Asturiasko eliza erromanikuak eta fruta-arbolak emoten detsan efektu enxebre hori (asturianoz etxakixat kontzeptu honen parekorik ete dan) eta Tino Casal inefablia gaztetan ikustia, xelebria dok guztiz.

Ez jaukaat ikusittako pelikulen gaiñian ezer idazteko ohitturarik, baiña gaurkua apartekua izan dok. Ez dok militantzia edo euskaltzaletasun asuntuakin lotuta (azken urtietan nahikua epel najabik alde horretatik), ez bada eze kulturalki eta artistikoki goi maillako produktua begittantzen jatalako. Zine aretotik urtetzen niharduala, atzera sartu eta pelikulia barriro ikusteko gogoz nenguala somau juat, eta hori oso seiñale argixa dok neretako.

Gustau jatan lehelengo gauzia bisualtasuna izan dok: Asisko Urmenetan marrazkixak marka berezi bat jaukek, bere pertsonai zatarrak batez be, eta indar haundixa emoten jetsek marrazki bizidunei. Ezohizko teknikiakin animauta, kolore landutakuak... momentu batzutan zine “errealeko” argazkilari onenen maillara aillegatzen dok.

Hizkuntzia be oso landuta jagok, eta XIII gizaldiko Naparruako berbeta-saltsia irudikatzeko balixo jok: alde horretatik ekoizliak egindako biharra hobeto ezagutu nahiko najeukek, baiña hori lortu artian probisionalki latiña, erromantze nafarra, okzitanua, eta euskalki bat baiño gehixago identifikau dittudazela esango neuke –azpitituluak eskertzen dittuk-. Doiñuak be oso naturalak dittuk –bikoiztaille taldia, txapela kentzeko morokua- eta biharbada hauxe dok interesgarrixena, eta pelikulia barriro ikusteko goguan motibo nagusiña.

Honek guztionek karga dramatiko itzala emoten jetsak. Aurretik irabazittako publikua be ba nintzuan, hori be esan biharra jagok, aspaldi nenbixalako Itzaltzuko barduan historixia ezagutu nahixan. Benito Lertxundin musikia baiño ez najeukan erreferentziatzat, eta jakiña, harek etxok historixa osua kontatzen, parte batzu baiño. Historixia brutala dok guztiz –aro mediebalari fidela-, momentu batzutan oso sakon jotzen dabena, pertsonajiak oso ondo landuta dagoz, ez dittuk arketipo sinpliak...

XIII gizaldiko antolakuntza soziala be agertzen dok, zeharka bada be, eta interesgarrixa dok podere-taldien arteko konpetentzia jokua: hor agertzen dittuk Orreaga eta Itzaltzuko nekazari eta abeltzaiñak, eskurik esku pasatzen ganauak lez. Oiñ Naparruako erregia, oiñ Roncesvalleseko abadiak, oiñ Zangotzako Merinua, oiñ bidelapurrak... esandako lez, hori ez da historixian muiña naiña gehixago jakitzeko gogua pizten jok.

Duda barik nagusixak gozatzeko egindako pelikulia dok, alde batetik; baiña umiak be ba zeguazen, Niko tartian (4 urte) eta han egon dira ixa ordu ta erdixan pantallara begira, hárekin be funtzionatzen daben seiñalia hau be.

Ahal dotenian etxerako erosiko juat -ia DVD-n extra asko sartzen dittuezen-. Zorionak Juanjo eta ekipua.

Oso gustora irakorri juat. Engantxau nok. Idazlan bikaiña dok –monumentala esango neuke- eta atzetik aurrera idatzittako harilkatze lan magistrala badok be, sorpresia be emon jestak. Gauza txarra susmatzen hasitta nenguan –kondeszendientia ni- nobela erdixa pasauta, hari guztiak lotzeko trazia hartzen netsalako, “happy end” txirrikari zatarrian amaitzeko... eta hara nun Charlesek azkenaurreko pajinetan ostikadia ipurdixan emon jestaan. Ez neban pentsauko seme prodiguan etxerako bueltia halan amaittuko zanik. Eta gustau jatan beste gauzia, erdi planteauta geratzen dirazen hainbat bide (Magwitch osaba da ala ez da? Senar-emazte-alaba despistauak ez dira alkar ezagutuko? Pip bere betiko maittia lortzen jok ala etxok? Pumblechook pertsonaje higuingarri horrek ez ete jok eskarmenturik jasoko?), eta hori amaiera “irekixak” etxatazela normalian gustatzen. Protagonistia galtzaille bat dok, duda barik, eta hori, sasoi honetako best sellerretan, nobedadia dala uste juat. Kasu honetan nobeliak inperfekziño puntu horrekin asko irabazten jok; bizitza errealan usaiñ gehixago hartzen dabelako, Dickensen lehengo abilidade nagusixari gehittuta: kaleko jentian erretratu zoragarrixak, bere edertasun eta miseriez aberastuta.

Argazkiak.org | Takartia © cc-by-sa: txikillana

Baten, gizon batek etxeko sukaldian muzturra sartu nahi izan zeban. Hango “jaun eta jabe” zan etxekoandrian baimenez –artian arauak halakuak ziran-, bere gustuko platerak prestatzen ikasten hasi zan.

Beste ikasgai interesgarri askon artian, oillaskua prestatzen be ikasi zeban: pozik geratu zan gizona, bere umetzaroko errekuerdo onak ekartzen zetsen hainbeste errezeta ikasitta, bere aman eskutik gaiñera. Halan be, gauza bati erreparau zetsan: izan txilindronera, berakatzakin, saltsan... oillaskuari beti operaziño bera egitten zetsan etxekoandriak: egosten hasi aurretik, lau laurdenetan zatittu.

Egixa esan, hasieran gizonak ez zetsan kaso haundirik egiñ detalle honi. Berak, zitz eta mitz, amak esandako pauso guztiei jarraittu eta jateko gozuak prestatzen ikasi nahi izan zeban: maistra zaharran jakiturixia ahal danik eta fidelen jaso.

Poliki-poliki, gizonak aurrera egin zeban bere ikasketan: eta halako baten, gauzak aman modura prestatzeko jakitun, esperimentuak egitteko momentua etorri zala pentsau zeban.

Ez zeban oso ondo ulertzen oillaskua zergaittik zatitzen zan beti lautan: eta amari galdetu zetsan. “Etxakixat ba: amari hala ikasi najetsan nik”. Beraz gizonak amamanera jo zeban, gauza bera galdetzeko. “Neri ba... hala erakutsi jestan amak”. Bisabuelia ondiok bizirik zekan gizonak ba: eta hara be jo zeban gizonak. Gor-gorra zeguan, baiña halan be lortu zeban gizonak amandre zaharrari bere jakinmiña azaltzia. Hónek izan ziran bere berbak:

“Hara: gurian pobre-pobriak giñuan, hain pobriak eze, ama gaixuak sukaldeko katxarrotarako laiñ be etxuan izaten. Horretara, iñoiz oillasko bat jiratzen bagenduan –eta hau gitxittan izaten zuan, festa egun espezialian edo- ezin izaten juan osorik prestau, ez bada be eze, lautan zatittuta: lapiko bakarra genkalako, txikixa bera, eta ez zuan kabitzen bestela”.

Izan be, billera sozial batetik alde egitteko momentuan, “Ba noia” esaten dotenetik atetik urtetzen doten arte ez dittuk pasatzen 30 segundu baiño gehixago.

Korrientia dok, baiña, agur esaten hasi orduko lagunak azken orduko komentarixuak egitten hastia; edo beste barik, konbersaziñuan azken berbia iñok esan nahi ez izatia. Azken kasuak izaten dittuk, neretako, gogaikarrixenak: enamorauen telefono konbersaziño ergelen parekuak. “Bueno”, “Ba zoiaz”, “Bai, juan egin biharko gaittuk ba”, “Bixar lana”, “Bai, aste honetan goizez nagok”, “Enpresan gauzak ondo ez”, “Krisisa”, “Bai, eta....” Bla, bla, bla, bla, bla, bla eta bla. Ezin amaittu.

Lehen hor egoten nintzuan, tente, poltsa guztiak eta giltzak eskuetan, ia noiz amaittuko. Baiña konturatu nintzanian despedida interminable hónetan hamar minuto trankil pasau leikezela, alternatiba bi pentsau najittuan: lehelengua, agur egitteko momentua hasten danian barriro jarri, eta izperringia irakortzen hasi. Baiña honek arazua ondiok gehixago luzatzeko arriskua jekarren. Beraz, bigarrena hartu najuan: ordutik hona hórrek hamar minutuok kanpuan pasatzen jittuadaz, edo kalakarixen bistatik kanpo behintzat.

Gaurkuan, aspaldiko partez, momorro txiki baten billakaera modelikuan partehartu izan juat, etxakixat alde ala kontra, hori bai. Izan lajeikek, ume bixekin halako gauzei erreparatzeko denporarik be ez izatia, edo, seguramente, ni neu be korriente nagusixakin mimetizatzen egotia, harik eta danekin bardindu eta nere sasoi bateko ikuspegi fresko freskue eta kanpetxanua zihero galtzia. Izan leike.

Gaur Niko, Tomax eta hirurok hondarrian genguazen, zulua egitten: seguraski Paleolitikotik hona izan diran aitta-seme guztiak jolastu izan daben joko atabiko horretan. Gure leza txikixa nahikua aurreratuta genkala, neskatxo bat allegau jakuk, pizkat nagusixagua (5-6 urte izango zittuan). Berbalduna bera: ia zertan genbizen. Ia berak be egin zeikian “printzesen gaztelua” eta baietz, jakiña, zelan ez. Kontua da neskatxua pizkat protagonista eta bestiena-antolatzeko-zalia izan duala, eta horrekin lehelengo arazuak: guk zulua hustu nahi, berak bete... eta halakuak. Umekerixak, ez jetset aparteko garrantzirik emon, eta segi. Baiña halako baten, bera be zulua egitten hasi, txakur estiluan, eta zrrraaaapppp.... hare zaparradia nere gaiñian: “Umia! Kontuz ibilli gero, hare guztia gaiñera bota destan-eta”. Segi jolasian, trankil-edo... eta handik hamar minutura, barriro: zrraaaaapppppp.... oinguan txikixan arpegira. “Bueno neska! Kontuz ibilli hadi, edo bestela alde hamendik!”. Jolasian segi, eta hara nun ikusten doten bere hiperaktibidadia baretzen, baretzen... eta neskia baztartzen, baztartzen... eta halako baten poliki-poliki malekoira doiala, eta han jartzen dala bakarrik, ixi-ixilik.

Pena haundixa emon jestak. Dudetan egon nok be, berangana juan eta barriro etortzera gonbidatzeko esateko, baiña etxuat egiñ. Bere gurasuak be konturau dittuk, eta han ikusi jittuadaz berangana juaten –lehelengo aitta, eta gero ama- eta berakin berbetan; ez dakitt neskiak zer kontauko zetsen. Baiña gaurkoz fiestarako gogua amaittu jakok hari...

Oker ala zuzen jokatu doten, ez dakitt, baiña pentsau dotena hauxe izan da: neska horrek beste umiekin jolasten ikasi bihar dabela, bakarrik egon nahi ez bajok. Ogro honek botatako furrustadiak helburu horretatik hurrago ipiñiko ahal jok...

PD: egun bi geruago neska bera, leku berian (hondarreko habitualok ez gaittuk lekutik asko mobitzen). Hare montoi haundixa jaukak eginda, eta gu bere ondotik pasatzian: “Neria da” (retintiñakin). Goittik behera begiratu, eta “Ah, bai ondo” nik. Beste zeozer esateko pentsamentua euki dot (“Ah, ba on egiñ”, eta alde). Baiña tira: nahikua desgrazixia jakak neskiorrek dan moduan izatiakin...

****

EGUNERAKETA: 2023-I-14ian, amaittutzat emoten dot nere "guraso estreinatu berri" fasia; atzetik etorriko dirazenendako, erabilgarrixa izan leikialakuan, momorró txiki bat sortzeko aholku guztiak hamentxe ipiñi dittudaz.