Garagoittiko Orakulua

GureGipuzkoa.net | Santa Marina plazan dagoen Antia jauregiko logela © CC BY-SA: Arzuaga, Jesus Mª

Ixilttasunangaittik da, jakiña.

Izan be, nik ondo gogoratzen dot, umetan, logelako illunetik sukaldeko hots lasaigarrixak: katxarruak, labadoria... Háren faltia zan kezkagarrixa. Eguneko gauzak buruan tolosten eta artxibatzen diharduzun momentu horretan, errutinako zaratatxuak halako segurtasuna emoten detse umiari. Dana bere lekuan dago, trankil egon neike.

Addenda:

• Besuetan hartziak be antzeko efektua dala esango neuke. Nik asko praktikatzen dot hori: bai Nikok eta bai Tomaxek be altzora etortzen jataz tarteka, kotxe elektrikuak kargalekura legez. Negarrez dagozenian, jakiña; baiña baitta bestela be. Etorri, besuetan hartu eta silloian egon; ez da besterik bihar (ez motiborik, ez azalpenik). Minutu batzutara, indarberrittuta, hor juango dira barriro baztarrak nahastatzera.
• Min hartzen dabenian be, umia negarrez dator, eta errutina basikua hauxe da: “Min hartu dok?” (bai) “Nun hartu dok miña?” (hamen) (mindutako lekua hartu eta putz egin) “Pasau da?” (bai) eta han doia antxitxiketan barriro.

Ze energia-trafiko klase ete dagon hor? Ez dakitt ba, baiña zeozer fisikua bai.

Ibon Uribarri Zenekorta. Irudixa: Bizkaie

Zaborretako beste lora bat. Ez dago hamen literatura landurik, nahikua modu espontaneuan –itxuraz- eta tirada bakarrian idatzittako ipoin txortia baiño. Baiña gehixenak lora ederrak dira, landu bako harri-pitxiak. “Nire itzala” izenburukua da neretako onena, eta inkietantiena aldi berian. Baiña bestiak be, jeneralian, asko gustau jataz. Hermetikuak diraz: idazliak ez dau bide logiko lineala jarraitzen, tar-tar-tar korapillo guztiak azaldu eta askatuta. Biharbada azalpenik ez dakalako da, jakiña, baiña efekto hori gustatzen jata. Gaiñera neure ipoiñei gogoratzen desta: eskoletan redakziño ariketetan asmatzen nittuan mikrohistorien trazia hartzen detset, biharbada gaztetxo guztien idazlanak daken ezaugarrixengaittik: asko lehelengo pertsonan idatzitta dagoz, behin baiño gehixagotan protagonistiak hil eta gero kontatzen dau historixia...

¿Zaborretako loria zergaittik, orduan? Etxepeko basura-lekuan jasotakua dalako; eta papel-oretarako biharrian, zorixonez, irakorlien zirkulorako izango da urtetxo batzutan ondiok. Oiñ interneten billau biot Ibon Uribarrin barri. Gipuzkoako Foru Aldundian 3º Gazte Literatur Lehiaketa honetan irabazi zeban umemokuak ibilbide luzia egingo al zeban onezkero... hala dirudi.

Argazkiak.org | Píezak © cc-by-sa: txikillana

Mekolan bizi giñala, jangelako mahai bajuan egoten zan, piezak beti burrukarako prest. Jokatu ez neban asko jokatzen, normalian aittan edo anaian kontra. Gustatzen jatan baiña, eta esango neuke jokatutako apur horrek nere arrazonatzeko eta bizitziari aurre egitteko moduan atzian dagola.

“Pioi” berbia ume-umetatik ezagutzen dot nik; tallarretan eta obretan halakuak zeguazela, baiña, ez dot jakin euskeraz alfabetau naizen arte. “Pioia” entzutzian burura etortzen jatan lehelengo irudixa gure ajedrezekua da.

Horregaittik poztu naiz Nikok izan daben lehelengo erantzunakin. Egixa esanda, oiñ ba dakitt beste joku hezitzaille egokixagorik be ba dala (Go jokuan barri entzutiak lilluratu ninduan). Ajedrezari egindako kritikak be entzun izan dittudaz, kuadrikulau xamarra dalako, eta umien hezkuntzarako bla bla bla... Baiña tira: hori da nik etxian dakatena; neretako positibua izan da; eta pertsoniandako musa, foballa edo estropadak baiño pizkat aberasgarrixagua dalakuan nago.

Orduan, egunotan gordelekutik etara dot estraiñekotz. Modu furtibo xamarrian: Tomax siestan dagola ibiltzen gara (zer ez leuke egingo diabru txiki horrek halako pieza erakargarrixekin...). Lehelengo, nik ikasittako moduan saiatu naiz: píeza guztiak “en pie de guerra”, eta aurrera. Laster konturatu naiz, baiña, modu horretan segitzia nahikua aspergarrixa izan leikialako bai berandako (beti galdu) bai neretako be (apropos galduta). “Eibartarrak” zerrendan dogun xakelari zailduari galdetzia okurridu jata orduan, umien trebakuntzan zeozer jakingo dabelakuan. Hauxe izan da bere erantzuna:

Katalan batzuk egindako liburuki batzuk argitaratu ziran orain dala urte

batzuk eta euskaratu be egin ziran. Lehenengo salgai jarri zittuen eta oin

PDFian deskargatzeko dare. Hastapen moduan balioko detsue (batez be

lehenenguak):

 http://www.xake.net/GX/et_1_eus.pdf

 http://www.xake.net/GX/et_2_eus.pdf

 Liburuok ariketak-eta eta fitxak eta holakuak dakez, eskolan xakia

erakusten danian laguntza-gisa erabiltzeko. Material txukuna da.

Lehelengua deskargau eta inprimidu dot, nere maillarako nahikua eta sobra. Umiei begira eginda dago; eta ni be pizkat umia naizenez, zoragarrixa begittandu jata. Arauak eta parte astunenak marrazki eta joko dibertigarrixekin tartekatzen dittu, konplikaziño-maillia modu logikuan jasota. Momentu honetan hiru “azpijoko” ikasi doguz:

• Pioi eskalatzaillian jokua.
• Pioi korrikalarixena (hau da gehixen gustatzen jakuna).
• Torré láserrena.

Datozen urtietarako entretenimentu-ordu ugari emon deskuk, Mikel. Eskerrikasko.

Argazkiak.org | ondarroa130716 © cc-by-sa: txikillana

"Ni hiltzaili? Zuek abortuk!" (= Ni hiltzailea? Zuek abortoak!).

Argazkiak.org | Jengibre eta koñakezko bizkotxua © cc-by-sa: txikillana

1000 bat gramotako bizkotxo bat egitteko osagaixak:

• 200 g gantza (olixua, mantekillia, txarri-koipia... gustukuena).
• 180 g ezti.
• Gatz pizkat.
• Koñak txorrostada luuuuuzia.
• Jengibre-pure koillarakada haaaaundixa (edo gehixago, gustokua bozu).
• 5 bat arrautza (tamañua zelakua dan).
• 190 g urun.
• 160 g almendra (txiki-txiki eginda).
• 2,5 kollarilla legamiña (kimikua).

Gantza eta eztixa ontzi baten ipiñi eta pizkat berotu, urtzeko. Ostian, bota beste gauza guztiak (azkena uruna eta legamiña), eta irabiagailluakin nahastau. Pasau egosteko ontzira.

Nik ogixa egitteko makiñan egosten dot, baiña bardin-bardin egin leike laban. 250ºC inguru, 1h15’ inguru biakozu, baiña zure labian arabera aldatu leike.

Oharrak:

• Jengibria osorik erosten dot nik (tuberkulua), xerratan ebagi eta minipimerrian ur pizkatekin zehetu. Hortik urtetzen daben puria pote baten sartu, kollarakada bat eztikin eta 200 bat ml binagrekin nahastau, eta hillabetiak irauten dittu.
• Labia erabilli bihar bozue, kontuan hartu argi indar asko kontsumitzen dabela: labakadia beste zeozer egosteko aprobetxau zeinkie (pizza...).
• Gozokixen errezeta gehixenak azukriakin egitten dira, baiña guk eztixa erabiltzen dogu. Beste errezetetan azukria eztixakin ordezkatzeko, kontuan hartu: kopuru bardiñian, eztixak azukria baiño gitxiago gozatzen dabenez gehixago bota biakozuela; eta eztixan parte bat ura danez beste likiduetatik gitxitxuago botatzia komeniko dala.
• Urun zurixa urun integralakin ordezkatzeko, kontuan hartu: zurixa %100 uruna bada, integralan parte majo bat zahixa dala. Horregaittik legamiña eta ur gitxitxuago biharko dittu.

Argazkixa: Asier Sarasua

Eguzki argixak ur txorruetan refraktatzen. Jente pilluan zurrumurrua. Vasco asko, euskera gitxi. Markiñarrez gitxiago, horregaittik entzutziakin batera begiratu egin dot. Ahizta bi dira, alkarri adarra jotzen eta barrezka. Bal-baltzak.

Boto asmuen inkesta gehixenetan ez da kontuan hartzen abstentziñua. Egunotan aurkeztu dan honetan, adibidez.

Jakiña, irizpidia inkestia ordaintzen daben erakundiak markatzen dau. Eta uste eze etxakola interesatzen “demokrazia” hau azpittik jaten dagon harra bistaratzia. Ez ikustiakin arazua ezabatzen dalakuan edo.

Nik ostera, abstentziñuan kopurua eta arrazoia kontuan hartu biharko litzakezela uste dot. Faszismuan kontrako txerto legez bada be.

Carlos VII pretendientia. Markiñako nere paziente batek argazki hau zekan oheburuan, 1x1,5m tamañuan.

Adibide bat Gotzon Iparragirren ikerlan ederra da ("Debarroko oasi liberala", UEU/Eibarko Udala, 2008) hamentxe bertan komentau nebana. Beste bat, “Eta tira eta tunba” diskua (Joseba Tapia, Zakurraren Biolina 2010). Azken honetan karlistadetako alderdi bixetako bertsuak jaso dira, nahikua gauza argittuta; bestiak beste, euskaldunak alde bittan zatittuta zeguazela.

VIVE, VIVE LA LIBERTÉ!

Anonimoa, 1869

Apez fanfarroi zenbaitek

desafioa bota'itek:

Karlos errege,

bortxaz bedere,

paratu behar ome'itek:

balore ona behaitek.

Apezak, zer nahi dezute

zuek errege bilatzen?

Partikularki

Karlos septimoz

nihor eztelaik oroitzen?

Hori bai zaiku txokatzen!

Ez dire apezak bakarrak,

baituzte lagun azkarrak;

haundimendiak,

ez galtzeagatik

lengo influjo ta indarrak,

egin dire karlostarrak.

Beti horien bizia

izan da hipokresia;

mundu guzia

umil-umila

beren eskura kartzia

da hoien lege guzia.

Bonuak eta graduak

dirutan ttuzte hartuak:

hek ezin kobra,

hok ez balio

Karlos errege egin arte;

esperantza ona daukate.

Galduagatik diruak,

badute konsuelua:

paper oiekin

egin dezakete

gibeleko serbiziua;

horra deskite modua.

Apezaren misionia da

bakea erakustea;

ez partiden bat

armatu eta

bera aitzindari atera,

gerra zibila piztera.

Fede onez kunplitzea

nork bere obligazionia,

makurrik gabe

geren dretxoak

elkarri respetatzea,

hori da libertadea.

Obispo eta kanonigo,

apez eta fraile,

zuek gurekin

oihu egin zue

zintzurrak larrutu arte:

Vive, vive la liberte!

GureGipuzkoa.net | Izaban © CC BY-SA: Elósegui Irazusta, Jesús. Oker ez banago, gabardinaduna Koldo Mitxelena da.

Deskubrimentu politta, gizon honena. Berakin gitxi gora behera Bielsana gertatzen jatan: haren paper garrantzitsuari buruzko komentarixuak aldia guztietan entzun, baiña zein dan eta zer egin daben jakin ez. Etara kontuak: Koldo Mitxelenari buruz manejatzen neban erreferentzia bakarra Iban Zalduak “Si Sabino viviría” liburuan egindako erretratua zan (androide laguntzailliak KM-n irudixa hartzen dau protagonistian desio sexual neurribakuak baretu nahi dittuan bakotxian).

Kanpotik begira atzeraka-eragitten zestan arren, nahikua izan zan pajinei gainbegiradia botatzia intereseko gauzak topatzeko. Liburua nere moduko pertsonendako da: testo laburren bildumia (hitzaurriak, artikuluak, iruzkiñak...), Mitxelenan nundik-norakuetan asko sakondu barik, pista asko emoten dittuana.

Euskal literatura zaharrari buruzko informaziño nahikotxo daka, ez gaixa sakonian ezagutzeko baiña bai ostera ezagutzen ez nittuan izen asko (Etxeberri de Ziburu, Mendiburu, Kardaberaz...) testuinguru baten kokatzeko, baitta lehendik pizkat ezagutzen nittuanak (Larramendi, Oihenart...) hobeto ezagutzeko be.

Bestalde, Euskaltzaindia barruan egindako biharrari buruzko briztadak dagoz, batez be euskera batu ereduan gaiñeko gorabeherak. Briztadak diñot; liburu honetan agertzen dana ez dalako prozeso luze eta konplikauan kronologia edo apologia bat, ez bada eze, prozeso horretako une jakin batzutako “argazkixak”. Mitxelenak bata edo bestiari erantzuteko idatzittakuak, azalpen konkreto batzu emoten gai bati buruz baiña beste hainbat gaixei buruzko erreferentzia hutsekin... eruditua izan ezian ez dago erreferentzia guztiak harrapatzerik, jakiña. Eta horregaittik diñot, nahiz eta testua irakortzian dan-dana ez ulertu, momentu horretako eztabaiden usaiña eta trazia ondo hartzen da. Testuak be ondo aukeratutakuak izango dira kontizu (Anjel Lertxundik, oker ez banago) efektu hori apropos billatzeko edo, nere moduan ezer ez dakixan bati gizon hau zetan ibilli zan gaiñetik azaltzeko. Pajina-barreneko ohar askokin, neri gustatzen jatan lez.

Liburua gazteleraz da; euskerazko testu orijinalen gaztelerazko itzulpena. Hori bentajia izan da neretako; ondiokan askoz be arinttasun haundixagua dakat nik gazteleraz irakortzen, euskeraz baiño. Hizkuntza asuntuak, gramatikia eta halako rolluak gaiñera... etxataz berez gustatzen, eta nahiz eta liburu honetan ez dago hortatik asko, euskeraz izan ezkeriok igual hor ataskauko nintzan.

Harrittuta geratu naiz Mitxelenan ironixarako joeriakin. ¿Errenterixako galleguen retrankia pegauko ete jakon...? Oso gustora irakorri dittudaz testo zirikatzaille asko (kritika gaiztua, umore fiña...) eta euskal kulturzalien artian zeguazen pikien barri jakitzia be gauza gustagarrixa izan da. Eta osagarrixa, “Euskaltzaindiari epaiketa” liburuko idazlien kontrako aldetiko iritzixak erakusten dittuan neurrixan.

Pleased to meet you, KM jauna!

Rodrigo de Luz euskal-madrildarra aspaldiko laguna da, Diaspora Vasca taldeko kide izandakua. Artxibozaina ofizioz, historiakin zerikusixa daken gauza guztien zalia da, bereziki paleolinguistika eta halakuak; horren adibidia berak daroian Bardulia forua izan leike.

Juan dan astian etxeko pistola zahar honen barri emon zestan. Gurasuenian betidanik ezagutu dau, eta ez daki berataz gauza haundirik; bakarrik aspaldi antikuario bati erosittakua dala. Kañoi bixen artian armeruan izena agertzen da: Francisco Larrañaga, Eibar.

Eibarrera noian hurrenguan amaneko liburuetan begiratzeko pendiente dakat (badakaguz Eibarko armen gaiñeko hiru-lau liburu). Halan be, iñok argibiderik emon nahiko / ahal izango baleu, hamen dagoz argazki pare bat.