Aurreko batean elizgizon pare batekin egokitu nintzen, eta, bilduta geunden tabernako telebistan Joan Paulo II.aren osasunaz ari zirenez, gai horretara joan zen gure solasa ere. Elizgizonetako batek, aho-bizarrik gabe kontatu zigun, berriki, Aita Santuak bere postuan hainbat urte betetzen zituela-eta, mezu bat bidali ziola Vatikanora, ez dakit berari bururatu zitzaiolako edo ohitura hori izaten delako: "Ez duzunez joan nahi zeure borondatez, Jainkoak eraman zaitzala bere altzora lehenbailehen" edo antzeko zerbait omen zioen delako mezuak, eta Karol Wojtilarengana iritsi ez bada ere baten batek irakurriko zuen kuria santu hartan.

Bigarren elizgizonak, errukitsuago, komentatu zuen elizaren gaur egungo egoeraren irudi garbia dela Joan Paulo II.a, eta berehala erantsi zuen hitz horien argibidea "Zahar, gaixo, penagarri, ezertarako gauza ez dela".

Biharamunean, lagun batekin nengoela, hizpide bera atera zen; zehatzago esanda, nola atera zen Navarro Valls bozeramaile opustarra fededunak lasaitzera, Aita Santuak gosaltzeko jogurra eta hamar gaileta jan zituela-eta. "Hola hasten direnean, malo! "esan zidan lagunak". Francorekin ere, ia hilda zegoela, egundoko mejora egin zuela esan zuten, eta saltxitxoi-bokadilloa eskatu zuela jateko. Handik gutxira akabatu zen".

Baliteke nire lagunak arrazoia izatea, eta hamar gailetena azken bidaiaren atarikoa izatea, goiko lehen elizgizonaren lasaitasunerako; baina baliteke bestelakoa izatea jainkoaren borondatea, alegia, Joan Pauloren antzirudi jarraitzea eliza katolikoak: gero eta zaharrago, gaixoago eta penagarriago.

Zer isildu eta zer kontatu jakitean datza, neurri handi batean, kontatzearen artea. Idazketa-tailer zibernetiko bat antolatzen hasi gabe ere, edonork ulertzen du, zerbait txukun kontatzekotan, garrantzirik gabeko kontuak alde batera utzi behar direla. Zenbat kendu eta zenbat utzi, berriz, idazleen arabera aldatu ohi da: batzuk oso elipsizaleak dira, beste batzuk esplizituak, eta tartean tartekoak.

Pernandokeriak esaten nabil ordea. Nondik nora hau dena? Ba, aste honetan nire herrian pintada bat ikusi nuen pareta batean, elipsi adibide zoragarria iruditu zitzaidana. Elipsirik egiteko asmorik gabe gainera. Baten bat esprai-potearekin joan zen, nonbait, banketxe baten marmolezko hormara, mezu bat idazten hasi, eta hauxe da bertan irakur litekeena: ERREPR

Zer gertatu da? Zer idatzi nahi zuen? Zergatik ez du amaitu? Ez dakigu, baina suma dezakegu. Zena zela, erdizka utzitako pintaketa horrek indar handiagoa du amaitu balu baino; nekez asmatuko zuen inork zapalkuntza salatzeko mezu biribilagorik, garai honetako inkisizio berriaren metafora beteagorik.

Lastima da, egunen batean garbiketakoak joan, hormako letrak ezabatu eta, elipsiaren elipsiaz, mezurik ere ez dela geldituko banketxeko marmolean. Baina bai, nire gogoan behintzat, zentsuraren oroipena.

Suerte on eta suerte txarraz jardun nuen aurreko batean, autoaren matxura bat zela-eta. Patuaren esku igarrezina sumatzen dugu halakoetan, eta gogora etorri zitzaidan nire haurtzaro katolikoko esaldi bat: "Ondoloin ta bihar arte / Jaungoikoak nahi badu" (Juan Luis Zabalari bertsio laikoago bat oroitarazi ziona: "Ezeren okerrik ez dela"). Beste esaldi kristau batez akordatzen naiz orain: "Ezbeharrean zorion", Loiolako Herri Irratian goizetan egiten zuten saio baten izena, gaixo zeudenentzako otoitz, animo eta agurrez osatua, oker ez banago.

Oximoron deitzen zaion horietako bat da "ezbeharrean zorion" esamoldea, barne kontraesan hutsa, eta kontraesankorrak dira sortzen dizkidan sentimenduak ere: batetik, zoritxarraren erdian pozari eusten jakitea miresgarria iruditzen zait, zeinahi dela ere poz-iturri hori; bestetik, baina, sufritzen ari denari esatea sufirmendu hori gogo onez jasan eta jainkoari eskertu behar diola, kontsolamenduaren funtzionario bihozgabeen lana iruditzen zait zinez.

Serioegi jarri naiz, ordea; gatozen gai arinagoetara: patuaren esku automobilistikoak beste atzaparkada bat eman zidan joan den asteburuan, kotxearen direkzioa hondatuta, baina -ezbeharrean zorion!- kale artean nengoela gertatu zitzaidan, ez autobidean ziztu bizian edo mendate batean kamioi artean nindoala.

Urte asko eta kilometro gehiago auto xaharrak, eta aldatu egin behar izan dut azkenean. Gaur bertan naiz auto berria hartzekoa baina -nostalgiko erremediorik gabea naizela onartu behar- handiagoa da kotxe zaharraren oroimina berriaren ikusmina baino. Tresna bat besterik ez da kotxea, badakit, baina hainbeste ordu pasa ditut bertan, hainbeste pertsona eraman nirekin, hainbeste liburu atzeko eserlekuan edo maletegian, hainbeste kantu entzun, hainbeste tarte on... Kontakizunen baten oinarri egin beharko nukeela beribila aipatu zidan lagun batek; baliteke, baina ez dakit. Nolanahi ere, bego hemen nire oroitza, SS-0699-AT.

Zein da arte-lan baten luzera, denborari dagokionez? Teorian, segundo erdi batetik bizitza osorainokoa izan liteke aukera, sorkari jakin horrek berez eskatuko lukeen iraupenaren arabera; praktikan, baina, bataz besteko estandar bat finkatu dela esan liteke, ordubetetik bi ordura bitartekoa. Ordu eta erdi horrexen bueltan ibili ohi dira musika-kontzertuak (klasikoak nahiz modernoak), antzezlanak, filmak, bertso-saioak, dantza-ikuskizunak; luzera berdintsua izaten dute, nahiz eta hauek jarduera artistikoak ez izan, hitzaldiek, mitinek, futbol edo pilota partidek... Gizakiaren arreta-ahalmenarekin izango du zerikusia, hortik aurrera txoritan geratzen zaigula gogoa edo.

Badira, hala ere, denboratik kanpo dauden sorkuntza-lanak. Arte plastikoak, esaterako: koadro batek, eskultura batek, argazki batek espazioa betetzen du, baina denborarik ez, eternitate osorako dago ikusi nahi duen begiaren menera (bideo-instalazioak salbu, eta horixe izan daiteke halakoei diedan estimu urriaren arrazoietako bat). Hala ere, obrak bakarka ez baizik erakusketa antolatuetan ikusten dira gaur, museo, galeria nahiz bestelako aretoetan, eta bisitaldi horietako bakoitza lehen esan dugun tarte horretan ibili ohi da.

Literatura irakurtzeak ere denbora eskatzen du, ezinbestean, baina oso laxoak dira horren mugak. Badira hiru orduan amaitzen diren liburuak, eta badira hogeita hamar ordu eskatzen dutenak; irakurleetan ere, mantso eta arineketan ibiltzen direnak. Neurria, baina, ez da liburu osoa, baizik eta eserialdia (eserita irakurtzen duenarentzat: Markos Zapiainek etzanda irakurtzen omen du, Txilikuk oinez paseatuz, eta izango dira beste aukera/jarrera batzuk ere). Irakurtzera jarri eta horretan ematen dugun aldia zenbatekoa izan ohi da? Bakoitzak izango ditu bere azturak eta ohiturak; nik, hala ere, beste alde batetik heldu nahi nioke auzi honi: zenbatekoa den irakurgai bakoitzak eskatzen duen neurria.

Irakurgai guztiak ez baitira berdinak. Poesia-liburuetan, adibidez, nik uste neurria poema bera dela. Irakurri poema solte bat, eta horrek buru-bihotzetan sortzen duen sentipenari edo egoera animikoari utzi egin behar zaio, pixka batean blaitu edo gutxienez zipriztindu gaitzan (poema ona bada); askotan berrirakurketa eskatzen digu poemak, edo bestela gogoeta, edo leihotik begira gelditzea. Patxadaz, nolanahi ere. Horregatik uste dut naizela ni poema-irakurle kaxkarra, presaka ibiltzen naizelako orrialdeak irentsi beharrean.

Ipuinetan ere, Edgar Allan Poek zioenez, efektu-batasun bat lortu behar du idazleak, eta horretarako eserialdi bakarra komeniko litzateke, poemen antzera, ez dakit hala izaten den baina. Eleberrietara pasatu nahi dut hala ere, artikulu hau neurriz gain luzatuko ez bazait (beste baterako edo beste batentzako gogoeta: blogetako edukien luzera)

Eleberriak argi dago ezin direla eserialdi bakarrean amaitu. Irakurtzeko ere, nork bere erritmoa ezarriko dio: badira gauero bost minutu eskaintzen diotenak, bizpahiru orri aldi bakoitzeko, eta badira obra bukatu arteko onik izaten ez dutenak. Faktore askoren baitan izaten da hori: norberaren izaera, daukan astia, eta liburuak sortzen dion jakin-mina.

Dena dela, badira liburuak irakurketa-erritmo bat eskatzen dutenak. Andoni Egaña, bertsolaritzako jeinua ez ezik, pertsona argia da beste kontu askotan ere. Xabier eta Martin Etxeberriaren "Itxoidazu Café de Passy" nobelaz hizketan ari ginela, komentatu zidan liburu ona zela, baina zukua ateratzeko takada luzetan irakurtzea eskatzen zuela. Pixka batean pentsatu, eta bai, arrazoi zuela ohartu nintzen: bi hari diferente ditu nobelak (gaur egungoa bata, duela 30 urtekoa bestea), eta txandakako kapituluetan garatzen dira biak, bataz beste 15 orri dituzten ataletan. Mantso ibiliz gero, kapitutu bat irakurtzeko zenbait egun hartzen duenak, hurrengo kapitulura iristerako erdi atzendua edukiko du beste hariari zegozkion giroa, trama, pertsonaiak... Ez da liburua bertan behera utziarazteko traba, baina bai irakurketaren poza zaputz bihurtzekoa, batzuentzat behintzat.

Hori izan liteke berez ederra eta gustagarria den liburu batek merezi zuen arreta eta oihartzunik lortu ez izanaren arrazoia.

"Medikuak esan dit minbizia dudala" izeneko liburua atera berri du Joxe Aranzabalek, esaldi horrekintxe hasten den aitorpen eta lekukotasuna, lehenengo Sustatu.com-en atalez atal argitaratuz joan zena orain liburura bilduta. Hona egilearekin izandako solasaldia.

Nola etorri zitzaizun burura, minbiziaren berri eman zizutenean, hori ?Internet-en kontatzea? Bat-bateko erabakia izan zen, ala bere ?on-gaitzak pisatu zenituen?

Nahiko bat-batekoa izan zen, bai. Ordurako nik idatzi egiten nuen Sustatun, albistegi bat Interneten, eta pentsatu nuen interesgarria izan zitekeela han nire gaixotasunaren berri ematea. Alde batetik, idazteak lagundu egingo zidan nire barruko demonioak askatzen, eta albistea jasotzean izan nuen zurrunbiloa antolatzen. Hori batetik, baina horrekin batera, pentsatu nuen nire testigantza Interneten uztea ona izan zitekeela beste batzuentzat, ez baikaude ohituta minbiziaz argi eta garbi hitz egiten.

Ez da antzeko esperientziekin egiten den lehen liburua, baina zurearen ?berezitasuna da gauzak gertatu ahala kontatzen direla, desenlazea ?ezagutu gabe beraz...?

Hori da. Armstrong-ek eta Suarez-ek, adibidez, idatzi zituzten beren liburuak prozesu guztia amaitutakoan. Kasu horietan denborak ezartzen du galbahe moduko bat. Nire kasuan, ostera, gauzak gertatu ahala kontatzen ditut. Zazpigarren atalean, adibidez, garbi ikusten da haserre nagoela, gida baimena kendu didatelako. Hori idatziko banu orain, seguruenik beste modu batean idatziko nuke. Bada beste berezitasun bat: liburu hau sortu da Interneten, eta hantxe garatu da, ziklo oso bat osatu arte. Eta akaso aipa daiteke hirugarren berezitasun bat: oso gizon gutxik idatzi dute horrela gaitzaren gainean. Esan liteke era horretako aitorpenak gehiago dagozkiola emakume bati gizon bati baino. Batez ere euskaldunon artean.

Zirrara eta babesa

Hasieratik jaso zenuen jende askoren animoa eta berotasuna. Espero ?zenuen?

Egia esan behar badut, ez nuen horrelako zaparradarik espero. Antza denez, artikulu horiek zirrara berezi bat eragin zioten jende askori. Horietako mordoak erabaki zuten erantzutea, animoa-eta emateko. Beste batzuk, berriz, teknologia berrien beldur oraindik, edo lotsatiagoak direlako, geratu ziren erantzun barik, nahiz eta hunkituta egon irakurritakoarekin. Niri on handia egin zidan babes hori jasotzeak, indarra eman zidan aurrera egiteko. Gaixoarentzat oso inportantea da sentitzea jende asko duela atzean, deseatzen lehenbailehen osa dadin.

Erantzun zaparrada hori gorabehera, momentu txarren batean damutu ?zinen zure bizitza jendaurrean erakusteaz? Zalantzarik izan duzu, ?aurrera jarraitu ala ez?

Ez. Behin erabakia hartuta, nik garbi nuen jarraituko nuela idazten, gaixotasunak uzten bazidan, behintzat. Beste bi eragozpen izan nitzakeen, ordea: nire familia, eta Sustatuko erredakzio kontseilua. Familiak hasieratik adierazi zidan nik nahi banuen aurrera egiteko. Eta Sustatuko lagunek ere arriskatu egin zuten, eta askatasuna eman zidaten, nahi nuena idazteko. Behin bi faktore horiek gaindituta, ez zegoen beste trabarik. Eta nire partetik, inoiz ez naiz damutu esandakoaz. Saiatu naiz garbi hitz egiten, eta hori izan da guztia.

Liburuak irakurle-mota diferenteak edukiko ditu: antzeko gaitza ?gertutik ezagutu dutenak, eta halakoak urrundik bakarrik ezagutzen ?dituztenak. Ze irakurle izan duzu zuk buruan hau guztia idaztean?

Gero eta jende gehiago dago gure artean, gaixo bat ezagutzen duena hurbiletik, laguna delako, edo familiartekoa. Nik neuk horixe ikusten dut Elorrion bertan. Nire emaztearen koadrilan hiru lagunek izan ditugu gorabeherak minbiziarekin. Eta begiak apur bat jasoz gero, nire adineko jende dezente dabil minbiziak jota. Horiek eta horien ingurukoak izan ditut gogoan artikulu sorta hori idatzi dudanean, sarri ez baitakigu nola jokatu horrelako gaitzak hurbiletik tokatzen zaizkigunean. Liburuari esker jendea hasiko balitz askeago hitz egiten minbiziaren gainean, horrengatik bakarrik, esango nuke merezi izan duela liburua idaztea.

Baikortasuna eta umorea

Une txarrak eta aldi gogorrak ezkutatu gabe baina ikuspegi baikor ?batez daude idatzita kronikok. Berezko ezaugarria duzu hori, ala ?gaitzari aurre egiteko jarrera egokiena delako aukeratu duzu?

Seguruenik, bietatik apur bat. Hasiera-hasieratik konbentzitu nintzen borroka egin behar niola gaitzari, eta horretarako ezinbestekoa nuela jarrera positiboa izatea. Gaixoak pot egiten badu, ingurukoek ere pot egiten dute. Beraz, nik ezin nuen pot egin. Hala ere, nire ingurukoek ere sekulako indarra eman didate, batez ere Bego emazteak eta Miren alabak. Gero baikortasun hori ispilatu egin da nire idatzietan, alde batetik egia delako baikortasunez bizi izan dudala gaixoaldia, eta bestetik desdramatizatu nahi izan dudalako gaia, eta horretarako zenbait unetan umorea erabili dut.

Lehen Internet-en azalduak liburu gisa dakartzazu orain. Ze alde dago ?medio batetik bestera? Ezertan aldatu al duzu lehen idatzitakoa?

Lehenengoa bizkorragoa da, eta hor bat-batekoak sekulako garrantzia du, gauzak gertatu ahala esan daitezkeelako. Aldi berean, Interneten elkarreragina garbiago ikusten da: zuk zerbait idazten duzu, eta irakurleak erantzun egin diezazuke; eta hor elkarrizketa bat sortzen da, oso aberatsa. Liburuak, berriz, ez du ematen aukerarik horretarako. Aitzitik, liburuak patxada eskaintzen du, lan osoa batera irakurtzeko aukera. Garbi dago oraindik zenbait jende erosoago sentitzen dela liburuarekin. Hala ere, gauza gutxi aldatu dugu batetik bestera, ez dugu-eta ezkutatu nahi izan liburu hau sarean sortu zela. Horregatik, hain zuzen, kronika bakoitzaren ostean erantsi ditugu Sustatun agertutako hainbat erantzun, adierazgarrienak.

"Tresilloko teatroa" esaten zitzaion, mespretxu-punttu nabarmenez, joan den mendeko antzerki burges, konformista, bertangoxo horri. Azken aldian, berriz, izurria bezala zabaldu da, nire ustez, "tabureteko teatroa" (stand up uste dut deitzen zaiola ingelesez): badakizue, tipo bat aulki handian eseri eta txiste ustekoak bata bestearekin kateatzen joatea. "Atrileko teatroa" deitu dakioke Harkaitz Canok "Ahulkiak" obran eskaini berri digunari.

Bi aktore ari dira taula gainean (Itziar Lamuedra eta Patxi Santamaria) eta horiez gain, egiazko protagonista, Harkaitz Cano bera errezitatzaile lanetan. Atrezzoa, berriz, ezin soilagoa: aulki batzuk, eta atrila. Ez partiturak baizik paperak jartzeko, eta bertatik irakurtzeko. Testuen irakurketa izan baitzen obraren funtsa, azken laurdenean izan ezik, hor aktoreen arteko solasa nagusitu baitzen, estilo beckettar betean ("Barkatu, jauna, ixtera goaz". "Zauriak?").

Antzerkiaren gaia ez da erraza azaltzen. Aulkia litzateke bizkarrezurra, edo aitzakia, zenbait istorio korapilatzeko. Argumentu jakinik gabe hala ere: giro bat, "atmosfera" esaten zaion hori kutsatzen digu, Canok bere lanetan ohi duen bezalakoa: jostalaria, erdi ironiko erdi onirikoa, irudi harrigarriz eta mikroistorioz betea.

Poesiaren azken urteetako berrikuntza aipagarriena, euskal munduan, ez da izan halako edo bestelako joeraren indartzea, aurrez aurreko sozializazioa baizik: lehen liburu bidez transmititzen dena errezitaletan ere zabaltzen da gaur, eta dudarik ez dago asko ikasi dutela gure poetek arlo honetan: egoten, esaten, arnasa hartzen... Pauso bat harago emanda, errezitalaren eta antzezpenaren arteko hibridoa proposatzen digu orain Harkaitzek.

Baloraziorik? Ez dakit zer esan. Niri asko gustatzen zait Cano idazlea: bere asmamen txundigarria, indar poetikoa, sujeritzeko ahalmena... eta horiek denak topatu nituen obra txiki honetan. Hala ere, testuen saturazio bat ote zegoen iruditu zitzaidan, mugimenduaren eta ekintzaren kaltetan. Arazo pertsonala ere izan liteke: belarri hutsezko arreta eskasa daukadala nik; ikuskizunaren ostean bizpahiru lagunekin mintzatu eta denei gustatu baitzitzaien izugarri.

Belarriak belarri, neure oharmen eta sentipenei zor natzaie ni, eta, zintzo jokatzekotan, aholkua emango nioke Harkaitz Canori, obra honi begira ez bada hurrengoetarako, testu poetikoen eta zati dialogatuen proportzioa alderantziz ipin dezan alegia.

Polita izango zen, Juan Jose Ibarretxeri, otsailaren 1ean, Madrilgo San Jeronimon andafuerako soinekoa eman ziotenean, berehala deitu balu herri-galdeketa bat, berak aginpidea daukan hiru herrialdeetan besterik ez bada ere. Data ere, aproposa zeukan: otsailaren 20a, Europako Konstituzioaren erreferendumaren eguna. Boto-ontzi bakarraren ondoan bigarrena jartzea errazago da betiere gauzak hutsetik sortzea baino, eta bata egin beharrekoa bada zailago da bigarrena galaraztea.

Polita izango zela diot, besteak beste, hautaketa-konbinazio ugari proposatuko zirelako: PNVkoek, adibidez, Ibarretxe bai, Europa bai. EAk eta EBk, Ibarretxe bai, Europa ez. PPk eta PSOEk Ibarretxe ez, Europa bai. Batasunakoek beharbada Ibarretxe abstentzioa Europa ez; edo auskalo. Abstentzio eta boikot deiak ere izango ziren. Kontuak kontu, orain artekoari sumatu ez zaion xarma izango zuen igandeko bozketak.

Dena dela, ez da hala izan, eta ezin hasiko gara hemen izan ez zen baina izan zitekeenaren minez, hori literaturaren erresuma baita (bide batez esanda, gure politikaren gaitzetako bat da, izan zitekeenari begira denbora gehiegi galtzen dugula, aurrera begiratu beharrean). Bide horretatik, azken aldian deskubritu dudan autore bat aipatu nahi nuke, Europako Konstituzioaren erreferendum hau aukera egokia delakoan.

Jaroslaw Iwaszkiewicz du izena egileak. Poloniarra, 1894an jaioa eta 1980an hila. Autore oparoa, eta Polonian oso inportantea. Niretzat, berriz, ezezaguna. Zenbat holako ote daude orain auzo eta komunitatekide ditugun herri horietan: Finlandian, Estonian, Eslovenian, Eslovakian...? Utz ditzadan ordea orokorkeriak. Munduko mixeria deitoratzea aitzakia ona izaten da aldameneko behartsuari txakur txikirik ez emateko. Gatozen bada Iwaszkiewicz-engana.

Izan ere, haren liburu bat kaleratu berri da euskaraz. "Wilkoko andereñoak", Adam Zawiszewski-k itzulia. Euskara Polonian ikasten hasi eta Zornotzako barnetegian hobetu dutenetakoa den ez dakit, baina ez dauka meritu makala. Gure artean nork daki hitz bi esaten polonieraz?

Wilkoko andereñoekin ari nintzen, adarretara Tarzan baino errazago joaten naiz baina. Nobela labur bat da, 1933an kaleratu zena (Andrzej Wajda-k 1979an zinemaratua, filma ezagutzen ez badut ere); argumentua, nola gizon gazte bat itzultzen den mutil gazte zela udaldi bat pasatako Wilkoko etxaldera. Tartean I. Mundu Gerra izan da, bere sufrikario guztiarekin, eta helduaroak garraztu ere egin du gazte sentibera hura. Wilkon, baina, garai zaharren lilura itzultzen zaio, edo itzul litekeela sinetsi nahi du. Lau ahizpa bizi dira bertan (oraindik ere bertara doaz uda-pasa), laurak eder eta sorgingarriak gizonaren begietara. Ardi joana eta aldi joanaren esaera betetzen da hemen ere ordea.

Sentsualtasuna eta oroimina, biziki maite ditudan bi sentimendu, literaturaren bidez elkarri eskua emanda.

Gaur egun ia inork ez du aipatzen Anthony Burgess. Entziklopedian begiratuta jakin dut 1917an jaio eta 1993an hil zela. Obraren hilezkortasuna amestuta ere denboraren herdoilak nahi baino azkarrago egiten du bere lana.

Burgess-i gertatu zaiona, gure garaiaren paradoxa horietako bat da: 1962an "A Clockwork Orange" izeneko nobela bat kaleratu zuen; handik 10 urtera zinemarako egokitu zuen Stanley Kubrick-ek, eta hain izan zen handia filmaren kalitate estetikoa non, nire ustez, liburuari propaganda egitearekin batera itzalean ere utzi zuen. Egia osoa aitortzeko, ni neu ere pare bat aldiz hasi naiz liburu horrekin, baina utzi egin dut bietan, Kubrick-en irudien indarra gogoan.

Bitxia da filmarekin gertatua ere: indarkeriaren apologia ez baina haren estilizazio eta estetizazio bat dagoelako-edo, guztiz bazterturik daukate. Ez dut uste telebistan inoiz eman dutenik (egilearen beste zenbait ez bezala), eta zine-klub eta antzekoei ez zaie bururatu berriz programatzea. Modurik ere ez beharbada. Agian neurriz gain baloratzen dut, azken batean gaztetxoa nintzen ikusi nuenean, eta nerabea erraz liluratzen da halako gauzekin.

Ez nuen "Laranja mekanikoa"z hitz egin nahi ordea. Aurreko batean pasadizo polit bat kontatu zidaten Burgessi buruz, eta hona ekartzea pentsatu dut, mamia baduelakoan. Urtetan musika klasikoko kontzertuen kritikak egin omen zituen Burgessek "The Times" egunkarirako. Ba, aspaldi ez dela, munduko idazleei buruzko argitalpen frantses batek plazaratu duenez, Burgess ez omen zen aipagai zituen kontzertu horietara sekula joaten.

Taxista bati azaldu omen zion behin kritiken kontu hori: "Begira: nik kontzertu hori buruz dakit, eta antzokira entzutera joateko batere gogorik ez. Hortaz, nahi baduzu, emango dizut nire sarrera, emango dizut ordaintzen didaten diruaren zati bat ere, eta zuk, trukean, bertan ikusitako bitxikerien berri eman behar didazu: zuzendariak estropezu egin ote duen, Miss Pipermin kapelu berri batekin agertu ote den, bonba-mehatxuengatik beranduago hasi ote den..."

Badirudi ez egunkariko arduradunak ez irakurleak ez zirela inoiz kexatu Burgess-en kritikez; seinale sistemak funtzionatzen zuela, edo halako idazkiak inor gutxiri axola zaizkiola. Politena, baina, taxistak amaieran kontatutakoa: berak ez omen zuen aurretik inongo kultura musikalik, baina, kontzertu haiek denak entzutearen poderioz zaletu, gehiago ikasi, eta orain benetako melomanoa bihurturik omen zegoen.

"The Times"ek taxistaren sarrera ordaintzen jarraitu beharko luke, ez duzue uste?

Osteguna zinemaren eguna da niretzat, aspaldidanik. Batetik, gure herrian zine-klubaren emanaldiak egun horretan izaten direlako, hamabostean behin. Bestetik, azken hilabeteotan Espainiako La2 katean film onak ematen ari direlako ostegun-gauean, "Off Cinema" izeneko programan. Batean edo bestean huts egin behar izaten dut batzuetan, baina beste zenbaitetan saio bikoitza izaten dut.

Joan den ostegunean, adibidez, Manoel de Oliveiraren "Un film falado" ikusi nuen zineman, eta ondotik beste bat etxean. Oliveira, 96 urte beteak dituen zuzendari portugaldarra, gerontosorkuntzaren adibide miragarria da, baina beste batean aipatuko dizuet film hori, ezeren okerrik ez dela. Etxeko epelean eta Gasset jaunak aurkeztuta ikusi nuen pelikula suediarraren txanda izango dugu gaur.

"La belleza de las cosas" zuen gaztelaniazko izena filmak. Zuzendaria, Bo Widerberg, berriki hila nonbait. Sari handi bat eman omen zioten 1996an, ez naiz oroitzen Berlin, Venezia edo Cannes-en. Filmaren gaia, azkar eta zakar esanda, 16 bat urteko mutiko gaxtea maixtrarekin nola enrollatzen den.

Bigarren mundu-gerran dago girotua istorioa, 1943an. Suedia herrialde neutrala zen, eta, pelikulak gauza hauetaz hitz egiten ez badu ere, polita da giroan nola sumatzen diren anglofilia eta germanofilia elkarren arteko lehian: jendeak ikusten dituen filmak eta entzuten dituen irrati-emisorak hizkuntza horietako batean edo bestean izaten dira, adibidez.

Eskolako mutilek, baina, tankeen gerra ez baizik hormonena daukate buruan. Obsexu hutsak direla, alegia (parentesi bat: sekula hitzik ez nuela asmatu esan nuen halako batean, baina "obsexu" zorioneko berbaren aitatasuna aitortu beharra daukat). Burura etorri zitzaidan "Obsexuen kluba" izeneko nire nobela, baina ez inola ere hartaz harrotzeko: izan ere, liburu horren pareko zinematografikoak kasik hurbilago daude "Porkies", "American pie" eta antzeko narraskeria amerikarretatik, nire lotsarako.

Haurtzaroaz idatz liteke haurrentzat, baina helduentzat ere bai; gaztetxoez gaztetxoentzat, baina helduentzat ere bai. Perspektiba-aldaketa nabarmena dakar ikuspegi bat edo bestea hautatzeak (gauza mistoak edo denentzakoak ere egin litezkeen arren). Mutil gaztearen eta irakasle emakumezkoaren arteko harremanarena nire sorkuntza-lanetarako gai posibleen artean neukan aspaldidanik, baina zalantza bat neukan: nerabeentzako kontakizunen saileko beste bat egin ("Irakasle alu bat", "Obsexuen kluba", "Kanibalaren kaiolan", "Txakurraren alaba"), ala anbizio handiagoko obra bat egiten saiatu. Lehenengo aukeran badakit zerbait txukuna egingo nukeela, baina mugatua; bigarrenak arrisku handiagoak ditu hanka sartzeko, baina, arriskurik hartu ezean, zertarako hasi artea egin nahian?

Pentsatzen jarrita, aurrekari literarioak badira, kontuan hartzekoak. Hala nola "Le diable dans le corps", Raymond Radiguet-ena, I. Mundu-Gerran soldadu dagoen gizon baten andrearen eta mutil gazte baten arteko harremana kontatzen duen nobela ederra, edo "Die Klavierspielerin" ("La pianista" gaztelaniaz), azken Nobel saridun Elfriede Jelinek-ena, musika irakaslearen eta dizipuluaren arteko aferaz ari dena, kontzesio gutxiko idazkera batez eta irakurle gehienak aztoratzeko moduko morbosidadeaz.

Pelikulaz hasi naiz, ordea, eta ez dut ia ezer esan. Inork ikusteko aukera badu gomendatzekoa da: sentibera da "Gauzen edertasuna"delakoa, baina ez inola ere gozoa. Gordina da, gogorra ere bai, eta nahasi samarra tarteka (gehitxo luzatzen ote den...). Baina film bati eskatu behar zaizkion funtsezko osagaiak dauzka: indarra, emozioa, giza ariman arakatzeko eta hartaz gogoeta eginarazteko gaitasuna.

Daniel Landartek kontatzen zuen, "Aihen ahula" bere oroitzapen-liburu ederrean, mezaren ikuskizuna izan zela bere lehenengo antzerkia, eta apaizaren mugimendu eta hitzak antzeztera jolasten zela gero. Gehiagori ere aditu izan dizkiot antzeko adierazpenak, eta argi atera dezakegu hortik berezkoa duela gizakiak antzerkirako jaiera, eta ikusleen aurrean egiten den edozein funtzio sar daitekeela zaku zabal horretan.

Zaku horrek zabala izaten segitzen duelako beste bi froga izan ditut azken asteotan, biak ere literaturarekiko maitasunez eginak. Bateko, "Tramankuluak" izeneko obra bat, haurrentzat, hauen artean liburuarenganako zaletasuna piztu nahi duena; besteko, "Quien lo probó lo sabe", poesia-testuetan oinarritutako antzezlana. Komenta ditzagun banan-banan.

Atrezzoaren magia

"Tramankuluak" antzerki-frankizia moduko bat da, Kataluniatik datorrena. Jose Antonio Portillo deritzan idazle batek asmatu zuen ideia eta sortu testua; han egin zioten eszenografia, dramaturgia, argia, musika... Orain, berriz, Tanttakak inportatu du, Bernues-en eskutik, Harkaitz Canok itzuli eta moldatu, eta Aizpea goenagak zein Jose Ramon Soroizek interpretatu (txandaka egiten baitute, aldiko bat edo bestea ikusten dugula). Koldo Mitxelena kulturunean eskaini berri dute, eta toki gehiagotan ematekoak izango dira.

Monologo honen funtsa haurrei ipuin bat kontatzea da, zenbait tresnaren laguntzarekin (izenburuko tramankuluak, alegia), istorioak kontatzeak duen garrantziaren inguruan. Jokalekua da, izatez, ederrena: egurrezko txoko bildu bat, ikusle eta antzezle sabel babesle batean elkartuko balitu bezala; aulkiak, argiak, soinuak, egurraren usainak berak... guztiak giro magiko bat sortzen du, haurrak ez ezik helduak ere liluratzeko modukoa.

Hala ere, kontatzen den istorioa ez dago eszenografiaren pare. Txukuna da kontagaia, egokia itzulpena, polita interpretazioa ere, baina ohiko ipuin kontaketen mailan jarriko nituzke horiek denak, ez inor txunditzeko, nire ustez behintzat.

Los mil mejores poemas de la lengua castellana

Donostian bada, gure beste hiriburu guztietan bezala, bertako erdaldun kulturazaleen tradizio bat, euskarazko kulturgintzan gabiltzanokin zerikusi gutxi izan arren bere lantxoak egiten dituena. Horren adibide bat dugu "Quien lo probó lo sabe", joan den asteburuan Lugaritzen estreinatu zen ikuskizuna, testu poetikoen errezitaldi modukoa.

Hiru aktore oholtzan: Ana Miranda, Jorge Carrero eta Romualdo Salcedo, lehenengoaren zuzendaritzapean. Esan bezala, poemak errezitatzea da emanaldiaren funtsa, poemen artean antzerki-elementu batzuk sartu arren: aktore gizonezkoen arteko ika-mikatxoak andrazkoa dela-eta, poeten bizitzen inguruko txutxu-mutxuak eta abar.

Poemen hurrenkera kronologikoa da, erromantze zaharrekin hasi eta azken aldiko poetekin amaitzeko, eta, lehenengo partean batez ere, literatura espainolaren klase praktiko baten itxura hartzen du antzezpenak, eskolan ikasgai horrekin ohituak berehala ezagutuko baititu botatako testu asko eta asko: "El conde Arnaldos", "Que por mayo era por mayo", "Recuerde el alma dormida", "Vivo sin vivir en mí", "Noche oscura del alma", "Poderoso caballero es don Dinero", "Erase un hombre a una nariz pegado", "Volverán las oscuras golondrinas", "Mi infancia son recuerdos de un patio de Sevilla"... Eta abar (eta abar luze bat, hobeto esanda, Euskaltzaindiak esamolde hau espresuki gaitzetsi arren).

Azken partean, 27ko belaunaldikoen ondoren, azken berrogeita hamar urteetako poetak iritsi ziren: ez hain akademikoak eta ezagunak batetik, neurriz libreak izaki ez hain errezitatzekoak bestetik, eta horrenbestez originalagoa izan zen amaiera. Bestalde, kastizismo kastillanoaren salbuespen gisa, Bukowski sartu zuten, eta Gabriel Arestiren poema bat euskaraz ("Egia bat esateagatik").

Emaitza txukuna izan zen, fantasia handirik gabe hala ere. Musika konbentzionalegia izan zen; poemetatik aparteko jardunak topiko samarrak, baina poetikotasun gehiegizkoaren kontrentrazioa arintzeko aproposak. Poesia bera izan zen protagonista, eta hori ondo dago.

Hala ere, duda geratzen zait, ipuin-kontaketatik eta poema-errezitalditik harago joateko saio hauek behar hainbateko justifikaziorik ote duten. Justifikazio beharrik ez dago berez, antzerkia zaku zabala dela esan baitugu, gaur egun mezarik ez dagoenez askoz gehiago. Baina sustantzia gutxiko ikuskizunak sortzen ote diren...