Garagoittiko Orakulua

Aste honetan eskolumiak gabon kantuen erakustaldixa egin deskue. Euren artian Suleyman, Olimatu, Ismail, Aissa, Mustafa... normal-normal erlijiño asiatiko horren kondairak kantatzen.

Lojikua egin jatak pentsatzia: ¿zelan hartuko genduke guk herri islamiko baten biziko bagiña eta gure umiak entzungo bagenduz:

• “Ai hau gabaren zoragarria / Mohamed jaio da La Mekan...”
• “Kanta dezagun denok, hau da egun alaia / Mohamed piztu da eta, kanta inch allah...”
• “Olentzero (...) aditu duenian / Allah sasi baten agertu dala / lasterka etorri da / berri ematera”

Kaka fraketan egingo leukie askok, gure umiak jihad-era bideratuta ikusitta. Fundamentalistak, integristak, mediebalak... eta halakuak urtengo jakuzen, gitxienez. Tolerantzixia, beti, bestiak praktikau biharreko birtudia izaten da-eta.

3 urte izan dittuk ETB-ko kolaboratzaille moduan. Deittu zestenian, zalantzia najeukan ia zer aportau neikixon nik eztabaida politiko bati, eguneko aktualidadiari ezin lotuago (etxaukat telebisiñorik, etxuat normalian izperringirik irakortzen). Nere ikuspuntua interesgarrixa izango zala insistidu jesten, eta baietz esan neban: azken fiñian, parakaidista baten ikuspuntua interesgarrixa izaten dok (extralurtarra, azken saio honetan aittatzen doten lez). Ni behintzat pozik egon nok, guztiz libre nahi izan doten guztia esateko. Eskerrikasko kamara aurre eta atzian egon zarien guztiei.

Ah, eta zalantzarik balego (estudiuan katxondeuan ibilli gaittuk honen kontura): ez dot alde egin Patxi Torpezek Muskulluri egindako botere traspasua dala eta. Dakizuenez Oier Gorosabel fisioterapeutia be ba naiz, eta biharreko txanda aldaketia izan dot, Azpimarra grabatzen dan ordutegixakin bateratu ezin leikiana...

Seme zaharrenak hartu barri daben muletillia erabillitta, “Eerra marka!”. Al-Jazirako preso politikuei ipiñi detsen gabonetako arauangaittik najabik, postalak euskeraz ezin idaztiana. Biharbada umorez hartzia be ez litzakek txarra izango, kartzeleruei koskabilluak miazkatze aldera (hori baiño ariketa gozuagorik ez najuan topau nik, kunda eta kunda artian). Goguan dakadaz instantzia barrokoen borroka, edo baldintzapeko askatasunian egon giñan arteko “Arriba España!” atsotitza sistematikoki erabiltzen genduala, gure telefono berbetak entzutzen ziharduan funtzionariua goguan...

Indar ikustezin batek mobidu jestan eskua, Amaren kooperatibako arasetik liburu honetarutz. Nahiz eta nik kurtsillo bat baiño ez doten egin, eta gizon honek karreria eta masterra... nahiz eta bardiñak ez izan Frantziak 1930 hamarkadan zerabixazen kartzela irizpidiak eta oinguak... Guayanako presondegi konplexuko bizimoduan kontakizunak nere barruko fibrekin resonau jok lehelengo pajinatik. Uste eze porlan eta altzairuan arteko sasibizimoduan hainbeste gauza unibertsalak dirala: preso-zaindarixen zittalkerixia (“kabo” maillara igotako gatibuak)... fantasien bittartez ustelkerixatik iges egitten saiatzia (pasarte batzuk ahozabalik laga nabe, Basaurin idatzi nittuanak gogoratuta)... presuen arteko hausteziñezko elkartasuna (eta lehia)...  isolamenduan ez zoratzeko errutina/meditaziñuak garatzia –astietan, hillietan, urtietan-...

Kontakizun oso espontaneua dok, urtietara idatzitta; beste preso ohi batek lekukotasuna idatzi zebala jakinda, eskolako 13 kuadernotan eskuz idatzi ei juan Charrierek, takada baten. Gauzak leunduko jittuan kontizu –bera eta bere lagunak aingeru zerutiarrak be emoten juek batzutan, ez da ulertzen zertan zeguazen kartzelan- baiña egixa dok kartzelan, egin dozuna laster geratzen dala ahaztuta, eguneroko kezkia bizidunen hillobixan bizirautia bihurtzen danian.

Bilboko Radio Euskadiko pezeria. Irudixa: lalistadelafm

ETB-ra juaten naizenian 18.30ak aldia izaten dok eta jentia erretiradan harrapatzen juat. Giro lasai xamarra egoten dok, eta zer esanik bez 20.00etan alde egitten dotenian. Aurreko baten, gaiñera, gehixago itxaitzia tokau jataan; Carlos Prieto eta Jon Fernandez bioespeleologuekin geratuta najenguan bertan momorroz betetako kajia emoteko, eta txarto kalkulau najuan ordua. Horretara, ixa ordubete pasau najuan han, egonian.

Radio Euskadiko pezeren aurreko jarrilekuetan apalankau nintzuan. Gonbidatu gelatik ohostutako bost izperringiak irakortzen niharduala, Graffitiko tipua ikusten najuan, Juan Carlos de Rojo, bestetan be ikusi izan dotena; momentu baten Roge Blasco be sartu zuan, bere saioko iragarpena egittera edo. Baiña halako baten 20.00ak jota albistegixetakuak sartu ziranian, sorpresia.

Izan be, Rojo eta Blasco, bixak 50 bat urteko morroi beteranuak dittuk, arreglao pero informal itxurako rockero zaharrak. Eta albistegixetako jentia, telebistako eragiña izango dok, abots zolizko busto parlante heldu xamar repeinau modura imajinatzen najittuan. Ez behinzat hárek neska-mutiko kamisetadun bixen itxurakorik, ikasgelatik urten barri itxuriakin... Bistan nekana eta bozgorailluetatik entzutzen niharduan abots ezagunak ezin bat egin nere garunian.

Gustau jataan paradojia. KTB-ko estudixuan egon nintzaneko bat gogorarazi jestan, albistegixa aurkezten zeban gizona: gerrittik gora trajez eta arpegixa Bette Davis baiño makillaje gehixagokin... ¡eta gerrittik behera txandala eta etxeko zapatillak!

Ameriketako euskaldunekin izan doten hartuemonian, Argentinarrak izan juek pisu gehixen. Hori dala eta, afiziñua hartu jetsat hango gauza batzuei: matia, payadore-jokua... eta zelan ez, musikia. Estilo asko jagozak, eta nahiz eta ez dittudazen danak ezagutzen eta ulertzen –ezta gitxiago be-, euretako batek bereziki jotzen nok; etxakixat zergaittik dan, baiña chacareren ritmuak sakonian ikutzen nau, barruko gittarran bateko sokia joko balesta lez. Nere faboritua “La humilde” izenekua dok, ez dakitt ondo pieziangaittik berangaittik dan ala Cachilo Diaz egillian historixiangaittik, Hector Chaverok (gatxizenez Atahualpa Yupanqui) bertsiño honen aurretik pizkat azaltzen dabena.

Argentina iparraldeko basarri girotik Buenos Airesetara, herri musika honek be mundu modernorako saltua egin jok, baita hiri haundixetan txertatu be. Handik ibilli nintzanian ezagututako taldietako bat dok Divididos; eta gehixen gustatzen jatan euren kantua be, chacareria dok: “Ortega y Gases”.

Chacareria gaur eguneko bizimoduan ondo txertatuta dagon beste seiñalia, umoria egitteko be erabilli izan dala. Les Luthiers taldekuak “Conozca el interior” konposatu zeben (LSD-ari buruz), eta sarreran “La humilde”ri egindako omenaldi txiki bat entzun leike.

Espainian 80 hamarkadan sasoi hartako revival txiki bat egon zan, biharbada Xavier Cugaten itzuleriangaittik, eta adibidez Radio Topolino Orquesta taldia ezagutu genduan (Joaquin Laria abeslari bergararrana). Sasoi horretan be hasi zan La Trinca taldia espainolez kantatzen (katalanezko diskografia luzia zeken ordurako) eta askok “close harmony” piezatxo honekin ezagutu zeben.

Bere linean, geografia eta beste gauzak erakusteko atxekixa entretenigarrixa erabiltzen jok Vernek; ¡sekulan egon bez, eta Itsaso Gorrixa ederto ezagutzen juat onezkero! Bide batez, giza tipuen deskribatzaille fiña agertzen dok barriro. Phileas Fogg ingles flematiko rutinazale inpasiblia, onduen –retranka nahikuakin-; Picaporte frantziar benetalarixan erretratua be etxagok txarto; Auda indixiana, barriz, zihero planua dok, edo hobeto esanda ez dok: Phileas eta bere lagunen mireslia hutsa da, bere edertasuna mundu erdittik zihar pasiatzera mugatzen dan zama pasibua. XIX gizaldi amaierako ikuspegi arrunta, bestalde; India eta Iparrameriketako indigenen izaera semianimala legez.

(Irudixa: LGA)

Azkenaldixan begiz jota jaukadaz ahalezko formak ; intuiziñua jaukat Lekeittion forma orijinalen korrupziñuhau ez dala aspaldikua (“emongo nazu” formia lez, itxuraz generaziño guztiak darabixena). Nik badaezpada halako bat soltatzen dabenian zuzendu egitten jetsat Nikori; berak onezkero ba jakik zelan esaten dogun guk (ahal dogu > geinke, ahal zara > zeinke, etabar) baiña ondiokan ez jetsak automatikoki urtetzen –lagunen berbetian pisua haundixagua dok gurasuena baiño, kontizu-.  Halan be, bihar horretan nabillela, bide batez nere intuiziñuori indigenen berbetian azterketiakin kontrastau nahi juat, zuzenketa biharrian autoridade gehixago izate aldera. Momentuz pare bat pertsonari galdetu jetset, 45 bat urtekuak, eta ustezko “akats” hori erreproduzitzen juek.

Halan be, atzo, ustekabian, kalian, esperantzazko argi bat ikusi najuan. Tomaxekin najindoian kaletik, betiko martxa geldixan (pegoraz pegora, bordilloz bordillo olgetan...) eta Agirre Solarteko okindegi parian andra nagusi bat urten jakun. Tomax ogixari begira-begira geratu jakon, eta andria neregana zuzenduta: “Emon leixo?”

(Txaluak, txapliguak, confettixa!)

“Emon lei(ki)xo”, beraz (gaur eguneko lekittar gaztiak eta ez hain gaztiak “emon ahal dotsat” esango zeukiena). Oso pozik geratu nintzuan. Batetik, itxuraz gure moroko aditz formak erabiltzen dirazelako, lekittar nagusixenen artian. Eta bestetik andriak, umiari ogixa emon aurretik galdetu egin zestalako (ohizkuena ezebe esan barik emotia dok: ogixa, txorradak, gozokixak...).

Bixok irribarrez segidu gajenduan ba, kalian gora: Tomax bere ogi koskorrakin, eta ni nagusi gehixagori galdetu bihar detsetela pentsauta, nere teorixia konfirmatzeko.

Esate baterako: urtiak pasau jittuadaz Benito Lertxundin “Ahaide delezius huntan” gozatzen (Zuberoa / Askatasunaren semeei, 1977), harik eta egillia Pierra Topet izeneko gizon bat izan zala jakin doten arte. Berak egindako bertsuetatik bat Lohidoi kantarixan ahotan entzun najuan, Ximun Haranek 1950 hamarkadan egindako grabaketetan (Xiberoko kantüak, Elkar 2003) eta orduan konturatu nintzuan doiñua ber-bera dala, baiña beste erritmo baten emonda. Harrezkero 1977kuak beste ñabarduria hartu jestak, ixa-ixa kantu barrixa bihurtuta... (zelako ondo).

Ezin dotenez topau interneten ez batan ez bestian grabaketarik, beste kantu bat erabilliko juat efektu honen adibidia emoteko: Brian Boru'n martxia. Lehelengo erritmo lasaixan, Clannadek emonda:

Eta gero martxa-kalejiren ohizko erritmuan, Chieftaiñen bertsiñuan:

¿Baietz kantu desberdiñak emon?